ESPAÑOL – MIXTECO
A
a prep 1. (hacia) X: chí; M: chi; C: che$; EJ: chí
2. X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠, no̠; EJ: nu̠ú
3. X: ndaꞌá; M: ndaꞌá; C: nda̠ꞌa; A: ndaꞌa̠; P: ndaꞌá; EJ: nda'á
4. X: yuꞌú; M: yuꞌú; C: yu̠ꞌu; A: yuꞌu̠; EJ: yu'ú
a propósito adv EJ: chiñu
abajo adv 1. X: ni̠nu̠; C: ninu̠$; A: ni̠no̠; EJ: ni̠nu̠
2. X: ti̠xin; M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin; EJ: ti̠xin
3. (al fondo) X: kaꞌá; M: kaꞌá; A: ka̠ꞌa̠, kaꞌa̠; EJ: ka'á
4. (con
referencia al río) X: vàá; C: va̠á
abandonado
quedar abandonado X: ndo̠o ndaꞌá
sentir abandonado 1a. X: kuchíꞌñá
ini; M: kuchíꞌñá ini
1b. X: nduchíꞌñá
abandonar vt 1. X: sindikóó ndaꞌá
2. X: sindôo ndaꞌá
abdomen m X: ti̠xin; M: ti̠xi; A: ti̠xin; EJ: ti̠xin
abeja f
1. X: tíñu̠ñú; M: tíñu̠ñǔ; A: tíño̠ño̠; EJ: tíñu̠ñú
2. X: ñuñú; M: ñu̠ñǔ; C: ñúñu; A: ño̠ño̠
abeja carpintera f X: timii$
tipo de abeja negra y chica X: ndiuchi
abierto adj X: no existe; C: nu$
estar abierto ve X: kununá; M: kunuñá; EJ: kununá
ablandar 1a. vt X: xavitâ; M: savitá
1b. vt X:
kixaa vitâ; M: no existe
1c. vi X: kuvitá; M: kuvitá; C: kuvitá; EJ: kuvitá
1d. vi X: nduvitâ
1e. vt EJ: ndasa vitá
abogado m (ocupa pronombre) X: ndíchi; M: ndíchí; EJ: ndíchi
fiscal (ocupa pronombre) EJ: ndíchi xa̠ꞌá ña̠ꞌa veꞌe chíñu
ser abogado X: kundichi; M: kundichi; C: kundichi; A: kundichi̠; EJ: kundichi
abogar ve X: kundichi; M: kundichi; C: kundichi$; A: kundichi̠; P: kundichi; EJ: kundichi
abonar vt 1a. vt xaxu̠xa̠n
1b. vt
X: kixaa xu̠xa̠n; M: no existe
1c. vi X: kuxǔxan; EJ: kuxǔxan
1d. vi X: nduxǔxan
abono m
(estiéricol) 1. X: sìꞌví; A: siꞌví kiti̠; EJ: sí'vi
2. (natural) C: xa̠ꞌan
3. (tierra muy fértil al
borde de un río) X: xu̠xa̠n; EJ: xu̠xa̠n
3. (tierra muy fértil donde
estaban encerrados los animales) X: xǎ'an; M: xa̠'á;
A: sa̠'án; EJ: xǎ'an 4. EJ: bóno
aborrecer vt X: kundasí nu̠ú...kuni; M: kundasí núu …kuni; EJ: kundasí nu̠ú … kuni
abrazar vt X: kunumi ndaa; M: kunumi ndiaa; C: kunu ndiaa; EJ: kunumi ndiaa
abrir 1a. vt X: kuná; M: kuñá; A: kuná; EJ: kuná
1b. vt
X: ndikuná; M: ndakuiñá; C: ndakuná; A: nakona; EJ: ndakuná
1c. vi X: ku̠ná;
M: kunuñá; EJ: kunu̠ná
1d. (espacio) vi X: nu̠ná; M: nu̠ñǎ; A: nu̠na̠; EJ: nu̠ná
1e. vi EJ: ndanu̠ná
2. (por ej.: tierra, piel, flor) vi X: ndu̠va̠; M: ndu̠va̠; C: ndu̠va̠; A: nduva; EJ: ndu̠va̠
3a. vt X: ndindika
3b. vi X: ndi̠ndi̠ka̠; C:
nandika
abrir los ojos 1. X:
no existe; C: kotoꞌni$
2. (por primera vez) X: ndikuná nu̠ú; EJ:
ndakuná nu̠ú
absorber vt X: koꞌo; M: koꞌo; C: koꞌo; A: koꞌo; EJ: ko'o
abstenarse vi
1. X: kaꞌní
ini; M: kaniní; EJ:
ka'ní ini
2. vi X: ka̠ꞌnu̠ ini; M: ka̠ꞌnu̠ ini; EJ: ka̠'nu̠ ini
abuela f 1. X: nána chée; M:
nána chee; C: nana chee; EJ: nána chêé, nána xá'nu
2. X: xi̠tán; M: i̠xtǎn; C: xi̠tǎn; A: xi̠ta̠n; P: ixtán
3. (indica falta de
respeto in Xochapa) X: péꞌe; C: péꞌé
abuelo m
X: táta chée; M:
táta chee; C: táta chee; EJ: táta chêé, táta xá'nu
2. X: táta xi̠í; M: xi̠ǐ; A: xi̠i̠
abundarse vi
1a. X: kukua̠ꞌá;
M: kukuáꞌa
1b. X: ndukua̠ꞌá; M: ndukuaꞌǎ
2a.
X: kukuíꞌí; M: no existe
2b. X: ndukuíꞌí
aburrirse ve X: kuxúxán; M: kuxúxan; EJ: kuxúxan
acaba de adv
1. X: sa̠kán; M: sa̠kǎn; A: sakán; EJ: sa̠kán
2. X: sa̠kán kuití
acabar X: no existe; C: kuiti$
acabarse vi (lluvia) X: ndikui̠ta; C: ndakuita; EJ: ndakui̠ta
acarrear vt 1a. X: kuikó; M: vikó; C: viko; A: kuikó; EJ: vikó
1b. X: no existe; M: ndavikó; C: ndaviko; EJ: ndavikó
hacer acarrear X: no existe; M: savíkó; C: saviko; EJ: sávikó
accidente, por adj EJ: sana
acedar 1a. vt xa iyá; M: sa iyá
1b. vt X: kixaa iyá; M: no existe
1c. vt X: sikuîyá; EJ: sáku i̠yá
1d. vi
X: kui̠yá; M: xi̠ya̠; A: kuiya; EJ: ku i̠yá
1e. vi X: ndu i̠yá; C: ndu iyá
aceite m X: ceíte; A: sété; EJ: séte
acepillar vt 1.X: kuxín; M: kuxí; EJ:
kuxí
2. X: tuxí
aceptar vt 1. X: kandíxá; M: kandíxa; C:
kandíxa; A: kandíxa; EJ: kandíxa
2. X: ndikuiin; C: ndakuiin; A: ndakuiin; EJ: ndakuiin
acerca prep M: xa̠ꞌǎ; C: xa̠ꞌa, A: xa̠ꞌa̠; EJ: xa̠'á
acercarse vi
1. X: tindaa; C:
tandiaa$; A: tondaa
2. X: kuyati; M:
kuyachin; C: kuyachin$; EJ: kuyachin
aclararse vi 1a. (líquidos) X: kukuíi; M: kukuíi
1b. X: ndukuíi; C: ndukuíi
2a.
(cielo) X:
ku̠ná; M: kunuñá
2b. X: ndikuná; M: ndakuiñá; C: ndakuná; A: nakona; EJ:
ndakuná
3. (implica que más temprano había nubes) X: ndandií; A: nandii
acné
barros de acné m EJ: yo̠ko̠
aconsejar vt 1. X: ndikani; EJ:
ndakani
2. X: no existe; A: taxi...si̠ni̠
3. (casi
siempre para hacer algo malo) X: chika̠a̠ ... yuꞌú; M: chikaa yuꞌú$
4. (de hacer algo malo)
X: chuꞌun; M:
chuꞌun; A: chuꞌu; EJ:
chu'un
acordarse v prnl 1.
X: kuñuꞌu ini;
M:
kuñuꞌu; A: koꞌon ini; EJ: kuñu'u ini
2. X: ndikaꞌán
ini; M:
ndakáꞌán ini; C: ndakaꞌan ini; A: ndakáꞌán ini, nakaꞌán; EJ: ndaka'án ini
acornear vt X: kachiꞌi; M: kachiꞌi; C: kachiꞌi ndiki$; A: kachiꞌi; P: kakiꞌi; EJ: kachi'i
acostarse vi
1a. (suj. sing.) X:
kundúꞌú; M: kundúꞌǔ; C: kandúꞌu; A: kandúꞌu; EJ:
kundu'ú, kandú'u
1b. (suj. pl.) X: ndikundoo
2. vi
(arcaísmo)
X: ka̠va̠; M:
kava; C: kava; EJ: kava
acostarse boca abajo 1a. (suj. sing.) X: kundúꞌú ndee; M: kandúꞌu̠
ndiee; A: kanduꞌu̠
ndee; EJ: kandú'u ndiee
1b. X: kundoo ndee; M:
kundee ndiéé
acostarse boca arriba 1a. (suj. sing.) X: kundúꞌú
nduva; M:
kandúꞌu̠ nduva; A: kanduꞌu̠ ndiva; EJ: kandú'u nduva
1b. (suj. pl.) X: kundoo nduva; M:
kundee nduva; EJ: kundee nduva
acostumbrado
ser acostumbrado vi X: no existe; M: yúná'a; A: náꞌa
acostumbrarse vi X: ka̠an; M: kaan; C: kaan; A: kaan; EJ: ka̠an
hacer acostumbrar X: sikâan; M: sakáa̠n; EJ: sáka̠an
acreditar vt X: chinúú va̠ꞌa...tu̠ꞌun; M: chinuu vaꞌa… tuꞌun
acta f X: ata; M: ata; C: ata; EJ: ata
acueducto f (zanja) C: tundoo$; EJ: túndoó
acuerdo m
estar de acuerdo 1. X: iin yuꞌú kuu;
M: iin yuꞌú kuu; EJ: iin yu'ú kuu
2. X: koo tu̠ꞌun$; M:
no existe; EJ: no existe
3. X: koo yuꞌú; M: koo yuꞌú; A:
koo yuꞌu̠; EJ:
koo yu'ú
4. X: xi̠nu̠
ini; A: nino ini; EJ: xi̠nu̠ ini
5. X: kitá'án; M: kutá'án; EJ: kitá'án
llegar a un acuerdo 1a. X: xanani; M: sanání; A: kasa nani; EJ: sána̠ni
1b. X: kixaa nani; M:
no existe
2. X: ka'nda
xa̠'á; M: kaꞌndia
xaꞌa$; EJ: ka'ndia xa̠'á
3. X: no existe; M: sandaku$; EJ: sándǎku
ponerse de acuerdo 1. X: chitáꞌán tu̠ꞌun; M:
chitaꞌan tuꞌun$;
EJ: chitá'án tu̠'un
2. X: iin yuꞌú kuu; M: iin yuꞌú kuu; EJ: iin yu'ú kuu
3. X: ka̠ꞌa̠n táꞌán; M:
ka̠táꞌa̠n; C:
ka̠taꞌan;
EJ: ka̠'a̠n
tá'án
quedar de acuerdo X: ndo̠o; M:
ndo̠ǒ; A: ndo̠o; EJ:
ndo̠o
X: kindo̠o; M:
kindoo; A: kindoo; EJ: kindo̠o
acusado
ser acusado vi C: viso$
acusar (falsamente; a la persona) X: chika̠a̠...kua̠chi
acusar vt
1. X: kakin kua̠chi; C: kakin
kuachi; EJ: kakin kua̠chi
2. X: nditúꞌún...xa̠ꞌá
3. X: no existe; A: sakuiso
kua̠chi; EJ: sákuiso kua̠chi
4. X: xikó; M: xikó; C: xi̠kó; A:
si̠kó; EJ: xǐko vatiá
5. (falsamente) X: xikó
vatá
6. (ante las
autoridades)
X: taxi...kua̠chi; A:
taxi kua̠chi
7. (ante las autoridades) EJ: ndukú … kua̠chi
8. (con malo motivo) X: no existe; M: kavixi; C: kavixi$
achatado adj (pies) X: láꞌmbá; M: la̠ꞌmba̠
adelantarse v prnl
1a. X: kunúú; M: kunuu; A:
kanoo; EJ: kunúú
1b. X: ndikunúú;
C: ndakunuu; EJ: ndakunúú
adelantar algo vt X: no existe; M: koo tuꞌun$
adelgazar vi
1a. (algo plano) X:
xayáxín; M: sayáxín
1b. vt X: kixaa yáxín; M: no
existe
1c. vi X: kuyáxín; M: kuyáxín
1d. vi X: nduyáxín
2a. vt xalakuan; M: salakuán; EJ: no existe
2b. vt kixaa lakuan; M: no existe
2c. vi X: kulakuan; M: kulakuan
2d. vi X: ndulakuan
3a. vt (huesudo) X: xaleke; M: saleke
3b. vt X: kixaa leke; M: no existe
3c. vi X: kuleke; M: kuleke; C: kuleke
3d. vi X: nduleke
4a. vt X: xanîí
4b. vt kixaa nîí; M: no existe
4c. vi X: kunîí; M: no existe; C: kuníi
4d. vi X: ndunîí
5a. vi X: kukuéꞌe; M: kukuéꞌe; C: kukuéꞌe; EJ: ndukué'e
5b. vi X: ndukuéꞌe; M: ndukuéꞌe; EJ: ndukué'e
además conj
1. X: síín; M: síín; P: siin;
EJ: síín
2. X: no existe; A: ñii kía̠
3. X: va̠ꞌa chi
adentro adv, prep X: ini; M: ini; A: ini; EJ: ini
estar adentro ve 1a. (suj. sing.) X: ku̠ndi̠ka̠a̠; M:
kundikaa̠; A: kunakaa̠; EJ: kundikaa̠
1b. (suj. pl.) X: kuñuꞌu; M:
kuñuꞌu; A: kuñóꞌo; EJ:
kuñu'u
adivinación f X: no existe; C: nuñu$
adivinar X: no existe; C: taxi nuñú$
adivino m X: ndákú; M: ndáku; C: nuñu$; EJ: ndáku
admiración part C: nu$
admirarse 1. X: ndika̠nda̠ ini; M: ndaka̠nda̠ ini; C: ndakanda ini; A: nakaꞌnda̠ ini; EJ: ndaka̠nda̠ ini 2. EJ: kundi'i ini
adobe m X: ndo̠ꞌo; M: ndoꞌo̠; C: ndo̠ꞌo; A: ndoꞌo̠; EJ: ndo̠'o
adorar vt X: kañúꞌú; M: kañúꞌú; A: kañóꞌó; EJ: kañú'ú
adornar vt 1a.
X: xakutú;
sakutú; EJ: sákutú, sándakutú
1b. X: kixaa kutú; M:
no existe
1c. X: ndasa kutú; M: ndasa
kútú
adorno m X: sàví
afamar vt X: chinúú va̠ꞌa...tu̠ꞌun; M: chinuu vaꞌa… tuꞌun$; EJ: chinúú va̠'a … tu̠'un
afilado adj C: ndiko$
afilar vt X: ndikuꞌún; C: ndakuꞌu; A: nakakin; EJ: ndakuún
afirmar vt
1. X: ndikuiin...xa̠ꞌá; A:
ndakuiin … xa̠'a̠; EJ:
ndakuiin … xa̠'á
2. X: no existe; C: kasa kuáchi
afligirse vi X: tana; EJ: tana
aflojar 1a. vt
X: sitáya; M: satáyá; EJ: sátaya
1b. vi
X: taya; M: taya;
A: taya; EJ: taya
aforar vt X: no existe; C: kasa toto
afuera adv X: kèꞌè; M: ke̠ꞌe; C: ke̠ꞌe; A: ke̠ꞌe; EJ: kě'e
agacharse vi
1. X: kuita ndee
1b. X: ndikui̠ta
ndee; M: kandiee$
agarradera f
1. (como de cántaro, taza)
X: so̠ꞌo; M: soꞌo̠; C: soꞌo̠, A: so̠ꞌo; EJ: so̠'o
2. (como de sartén) X: xa̠ꞌá; M: xa̠ꞌǎ; C: xa̠ꞌa; A: xa̠ꞌa̠; EJ: xa̠'á
agarrar vt
1. X: kiꞌin; M:
kiꞌin; C: kiꞌin; A:
kiꞌin; EJ: ki'in
1b. X: ndikiꞌin; M; ndakiꞌin; C:
ndakiꞌin; A: nakiꞌin;
EJ: ndaki'in
2. X: tiin; M: tiin; C: tiin; A: tiin; EJ: tiin
3. (para servir a alguien) X: kachiꞌi; M: kachiꞌi; A:
kachiꞌi; P: kakiꞌi$;
EJ: kachi'i
4. (sin permiso) X: keꞌé; M:
keꞌé; A: keꞌe; EJ:
ke'é
5. (con reata) X: sikuíku̠n; M: savíku̠n; C: savikun$; EJ: sávi̠ku̠n
6. (un puño) X: tiniꞌni
agárralo vt X: uꞌún; EJ: u'ún
hacer agarrar X: sitîin; EJ: sáti̠in, chiti̠in
agradable adj
ponerse agradable X: nduma̠ní
agradecerse vi X: nditaꞌan ini; EJ: ta̠'an ini
agriar 1a. vt X:
xa iyá;
M: sa iyá
1b. vt
X: kixaa iyá; M: no existe
1c. X: sikuîyá;
EJ: sáku i̠yá
1d. vi X: kui̠yá; M: xi̠ya̠; A: kuiya; EJ: ku i̠yá
1e. vi X: ndu i̠yá; C: ndu iyá
agrio adj X: iyá; M: iyá; C: iyá; A: yiyá; EJ: iyá
agruras
tener agruras X: kana ñuꞌú ini; M: kana ñuꞌu ini; A: kana ñoꞌo̠
agua f
1. X: tìkuǐi; M:
tiákui̠í; A: takui̠i; EJ:
ti̠kuǐi
2. (hablando con un niño) X: píi; EJ:
píi
agua con cal X: ti̠kǎka; EJ: ti̠kuǐi kaka
agua fresca C: tia vixi$
agua lodosa (de un río que apenas bajó fuertemente del cerro) X: ta̠ñǔꞌú; M: tiañuꞌu$
aguacate m
1. (la fruta) X: tìchí; M: ti̠chí;
A: ti̠chí; EJ: tǐchi
2. (el árbol) C: tutichi$;
EJ: tún tǐchi
aguado adj 1. (por ej.: atole, frijoles, caldo) X: kuíi; M: kuíí; C: kui̠í; A: kuíí; EJ: kuíí
2. X: kuiꞌla; M: no existe
3. X: uxá; M: vixá; A: visá; EJ: vixá
muy aguado X: kuíi lai; M: no existe
aguantar 1a. vt X:
xandeé
ini; M: sandieé ini; EJ: sándieé ini
1b. vt X:
kixaa ndeé ini; M: no
existe; C: no existe
1c. vt (poder) X: kundeé; M: kundie̠e; A: kundee;
EJ: kundieé
1d. vt (soportar)
X: xa̠ꞌa̠ ndeé ini; EJ: xa̠'a̠
ndeé ini
2. vi (abstenerse)
X: ka̠ꞌnu̠ ini;
M: ka̠ꞌnu̠ ini; EJ:
ka̠'nu̠ ini
aguar 1a. vt
X: vt
xakuíi; M:
sakuíí
1b. vt X: kixaa kuíí; M: no existe
1c. vt X: ndasa kuíi; M: no existe; EJ: ndasa kuíí
2a. vt
X: xakuiꞌla; M:
no existe
2b. vt X: kixaa kuiꞌla; M:
no existe
2c. vi X: kukuiꞌla; M: no existe
2d. vi X: ndukuiꞌla
3a. vt
X: xa uxá; M: savi̠xá
3b. vt X: kixaa uxá; M: no existe
3b. vi X: ku uxá; M: kuvixá
3c. vi X: ndu uxá
4a. vt
X: xalaꞌlá; M:
salaꞌlá
4b. vt X: kixaa laꞌlá; M:
no existe
4c. vt X: ndasa laꞌlá
4d. vi
X: kulaꞌlá;
M:
kulaꞌlá
4e. vi X:
ndulaꞌlá
aguardiente m X: ndìxì; M: ndixi; EJ: ndixi
aguardiente de caña X: no existe; C: ndixi ndoo$
aguate s X: túmí; M: tu̠mi; C: tu̠mi; EJ: túmí
agudo adv, adj X: ya̠chi̠; M: ya̠chi̠; EJ: ya̠chi̠
águila f
1. X: ta̠sún; M: tasu$; EJ: ta̠sún
2. (arcaísmo) P: titiáꞌa
aguja f X: tíku; M: tíku; C: tíkú; A: túkú; EJ: tíku
agujerar vt X: kaan; M: kaan; C: kaan; A: kaan; EJ: kaan
agujero m X: ya̠vi̠; A: yavi̠; EJ: ya̠vi̠
ahijado m, f X: se̠ꞌe ñu̠ꞌu; A: sa̠ꞌya ño̠ꞌo; EJ: se̠'e ñu̠'u
ahogar 1. vt
P: xaꞌná
2. v pron (en
agua o en humo) X: ka̠ꞌa̠n
ndaa; M: ka̠ꞌa̠n ndiaa
ahora adv 1. X: vitin; M: vichin; C: vichin;
A: vitin; P: vitin$; EJ: vichin
2. X: tu; M: tu; C: tun$; EJ: tu
ahorcajarse vt X: kosó; M: ko̠so̠; C: kóso; A: koso; EJ: kuyosó
ahorcar 1. vt
X: kuaꞌná; M:
kua̠ꞌñá
2. vt X: sikóꞌní
ndaa
2. vi X: su̠ku̠n ndaa
ahorita adv X: tikáꞌán; M: taka̠ꞌan; A: takáꞌan; EJ: taka'a
ahorita mismo X: no existe; A: nda̠ vitin ndea
ahuecar la mano vt
1a. X: xati̠ko̠ꞌó; C:
kasa tikoꞌo$
1b. X: kixaa
ti̠ko̠ꞌó; M:
no existe
ahumado adj X: no existe; C: ñuꞌma
ahumar 1a. vt
X: xa i̠ꞌma̠; M:
sa i̠ꞌma̠
1b. vt X: kixaa i̠ꞌma̠; M:
no existe
1c. vt X: ndasa i̠ꞌma̠; M:
no existe
1d. vi
X: ku i̠ꞌma̠; M: ku íꞌma̠
1e. vi X: ndu i̠ꞌma̠
aire m X: ta̠chí; M: ta̠chǐ; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí; EJ: ta̠chí
mal aire X: níma̠; M: níma̠; C: níma̠; A: níma̠; P: níma̠; EJ: ánima̠
ajo m X: ti̠kùmì, ti̠kùmì ajo; A: tikomi; EJ: ti̠kumi ndu̠ú
ajustar vt (igualar) X: no existe; C: kata tuꞌva
ala f X: ndi̠xín; M: ndixi̠n; A: ndi̠xi̠n; EJ: ndi̠xín
alabar vt
1a. X: xakáꞌnú; M: sakáꞌnu; A: kasa káꞌno
1b. X: kixaa káꞌnú; M:
no existe
1c. X: ndasa káꞌnú; M:
ndasa káꞌnu; EJ:
ndasa ká'nu
1d. X: sikáꞌnú; M:
sakáꞌnu; EJ:
sáká'nu
Alacatlatzala X: Láka; M: no existe; A: Toki̠in
alacrán m X: tisǒꞌma; C: tísu̠ꞌma̠; A: tisíꞌma; EJ: ti̠sǒ'ma̠
alache s X: iva tiyôó; A: yiva tayoo
alborotar 1a. vt
X: xandeé; M: sandieé
1b. vt
EJ: ndundieé
2. vi
X: ndi̠kui̠so̠
hacer alborotar X: sikákú...kua̠chi; EJ: sándǎku kua̠chi
alcanzar vi
1a. (extenderse, como una
comida) X: kukuíꞌí; M: no existe
1b. X: ndukuíꞌí;
EJ: ndukui'í
2a. (ampliarse) X: kuyóko; M: kuyókó 2b. X: nduyóko; EJ:
nduyóko
3. (caber) X: nani;
EJ: nani
hacer alcanzar vt X: xayóko; M: sayóko; EJ: sáyóko
alcohol m X: ndìxì; M: ndixi; EJ: ndixi
Alcozauca X: Tàkuáàn; C: Tiakuáán
alegre adj X: sìí ini; EJ: sǐi ini
alejar 1a. vt
X: sikutáꞌa; C:
sakútia̠ꞌa; EJ: sákutia̠'a
1b. vi (hacerse a un lado) X:
kuta̠ꞌa; M: kua̠tiáꞌa̠; A: kutaꞌá; EJ: kutia̠'a
2a. vi X: kuxíká; M: kuxíka
2b. vi
X: nduxíká;
M: nduxíka
alfiler m
afiler de gancho X: kàà chikiꞌi; M: ka̠a tiku$; P: kàà káncho
algodón m X: kachí; M: kachǐ; A: ka̠chi̠; EJ: ka̠chi
alguien (de ustedes) X: ndá ndóꞌo̠
algunos adj X: sava; M: sava; A: sava; P: sava; EJ: sava
alisar 1. vt X:
xakaní; M: sakaní
1. vt X:
kixaa
kaní; M: no existe
1. vt X: ndasa kaní
2. vt X:
kuxín; M: kuxí; EJ: kuxí
allá (a la vista) X: kaá; M: ka̠a; A: kaa̠; P: kaá; EJ: káa
2. (fuera de la vista) X: ikán; M: ikán;
A: kán; EJ: ikán
3. (cerca del oyente) X: ña̠á; M: ña̠ǎ; A:
xa̠a̠n; EJ: ña̠á
hasta allá adv X: no existe; C: kuiti$
alma vi X: ya̠va̠ꞌa
Almolonga X: Molonga
almorzar vi X: kasi ini; M: kasi̠ni; A: kasi; EJ: kasǐni
Alpoyecancingo X: Táꞌva̠
alrededor mirar a su alrededor vi EJ: ndakutoꞌni
altar m (de los brujos) X: veꞌe ta̠i̠
alto adj
1. (sing.) X: kâní; M: kánǐ; A: káni̠; P: kâní; EJ: kâní
2. X: súkun; M:
súkún; C: súkún; A: síkón; EJ: súkun
alumbrado adj
estar alumbrado 1a. X: ndi̠ye̠ꞌe̠; M:
ndayeꞌe̠; A:
nayeꞌe; EJ: ndaye̠'e̠
1b. X:
ndi̠ye̠ꞌe̠ ndaa
alumbrar vt X: sindiyéꞌe̠; M: sandayeꞌe; EJ: sándaye̠ꞌe̠
alzar vt X: ndaniꞌi; M: ndoniꞌi; A: ndaniꞌi; EJ: ndani'i
amabilidad f C: vatia$
amado adj X: ma̠ní; M: ma̠ni̠; A: mani, ma̠ni; EJ: ma̠ní
amamantar vt X: sichíchín; C: sachichín; EJ: sáchichín
amanecer vi
1. X: tu̠vi; M:
tu̠vi; A: ti̠vi;
EJ: tu̠vi
2. X: no existe; M: kuyaa
amar vt 1. X:
ku̠ni̠...kuni
2. X: ku̠ꞌvi̠
ini...kuni; M: M: kuꞌvi̠ ini...kuni; A: kiꞌvi ini; EJ: ku̠'vi̠ ini … kuni
amargar 1a. vt
X: xa u̠va̠; C: kasa uva$
1b. vt
X: kixaa u̠va̠; M:
no existe
1c. vi
X: ku u̠va̠; M:
ku uꞌva̠
1d. vi
X: ndu u̠va̠
2a. (estíptico) vi X: kuyatu; M: no existe 2b.
vi
X: nduyatu
amargo adj X: u̠va̠; M: i̠va̠; A: yo̠va̠; EJ: u̠va̠
amarguísimo adj X: kǎva, u̠va̠ kǎva; M: ka̠va̠
amarillecer 1a. vt
xakuáan; M: sakuáán
1b. vt X: kixaa kuáan; M: no existe
1c. vt X: ndasa kuáan; M: ndasa kuáán
1d. vi X: kukuáan; M: kukuáán; C: kukua̠án
amarillo adj
1. X: kuáan; M:
kuáán; C: kua̠án; A: kuáán; EJ: kuáan
2. (color café ligero)
X: yáꞌa; M: yáꞌa; C: yaꞌá; A: yáꞌá; EJ: yá'a
amarillo claro o fuerte X: kuáan ita
hacer amarillo 1a. X: xakuáan; M: sakuáán
1b. X: kixaa kuáan; M:
no existe 1c. X: ndasa kuáan; M: ndasa kuáán
amarrado adj
estar amarrado X: kunuꞌni; M: kunuꞌni̠; A: kunoꞌni̠; EJ: kunu'ni
amarrar 1. vt
X: katún; M: katún, chikatún; A:
katón; EJ: katún
1b. vi X: vi ka̠tún;
M: no existe; C: no existe; A: no existe
2. vi
X: no existe; M: kuꞌni; C:
kuꞌni; A: koꞌni
ambos adj X: no existe; A: ndio̠vi̠
amigo, amiga m, f
1. (pl.) X: na̠xíni̠ táꞌán
2. X: (hombre a hombre; vocativo) X: ñani; M: ñani; C: ñani; A:
ñani; P: yani; EJ: ñani
amole s 1. X: na̠má ikú, na̠má kává; C: nama yúku
amontonar 1. vt X: chindoo koo; M: chindee koo; C: chindee koo$; A:
chindoo tiꞌvi; EJ: chindee koo
2. vt
X: kani koo; M: kani ko̠o̠
3. (unas pocas cosas) vt X: no existe; M: koyo koo
4a. (en un
montón) vt X: sindáá koo; M: sandaa koo; EJ: sándaa koo
4b. vi X: ndaa koo; C: ndaa taꞌan$
5. vt X: no
existe; C: ndata$
6. (muchísimos, como moscas) vi X: ka̠tin; M: ka̠ti̠; EJ: ka̠ti
ampliar 1. (ensanchar)
vt X:
xandíka̠
1b. vt X: kixaa ndíka̠; M: no
existe
1c. vt X: ndasa ndíka̠
2a. (rendir mucho) vi X: kuyóko; M: kuyókó
2b. vi X: nduyóko; EJ: nduyóko
ampolla f 1. X: chi̠ki̠i̠; C: ñuñu; A: yi̠ꞌí; EJ: chiki̠i̠
ampolla de agua X: no existe; C: ñuñu tiakuii
ampollarse vi X: no existe; C: chikee, tike̠e̠
amputado adj X: lu̠ndu̠; M: lu̠ndu̠; EJ: lu̠ndu̠
amputar vt
1a. X: xalu̠ndu̠; M: salu̠ndu̠
1b. X: kixaa lu̠ndu̠; M: no
existe
1c. X: kulu̠ndu̠; M: kulundu̠
1d. X: ndulu̠ndu̠
amuleto m X: no existe; C: chembe$
anaranjado adj X: kuáꞌa kuáan; M: kuaꞌa kuaan$; EJ: kuá'a kuáan
anciano, anciana m,f X: xìkuàꞌá; A: xi̠kua̠ꞌa̠; EJ: xi̠kua̠'á
anchar 1. (ensanchar)
vt X:
xandíka̠
1b. vt X: kixaa ndíka̠; M:
no existe
1c. vt X: ndasa ndíka̠; EJ:
ndasa ndíka̠
2a. (algo con abetura) vt
X: xakóꞌó; M:
sakóꞌó
2b. vt X: kixaa kóꞌó; M: no existe
2c. X: ndasa
kóꞌó; M: ndasa kóꞌó; EJ
ndasa kó'ó 2d. vi X: kukóꞌó; M:
kukóꞌó
2e. vi X: ndukóꞌó;
M: ndukóꞌó; EJ: ndukó'ó
3a. (pies, mesas y terreno) vt X:
xaláꞌmbá; M: saláꞌmbá
3b. vi X: kuláꞌmbá; M: kulaꞌmba̠
3c. vi X: nduláꞌmbá;
M: ndulaꞌmbá
ancho adj
1. (extenso) X: ndíka̠; M: ndíka̠; A: ndíka̠; EJ: ndíka̠
2. (algo con abetura) X: kóꞌó; M: kóꞌó; EJ: kó'ó
3. (pies, mesas y terreno) X: láꞌmbá; M: la̠ꞌmba̠
ponerse ancho 1a. X: kukóꞌó; M:
kukóꞌó
1b. X: ndukóꞌó; EJ: ndukó'ó
2a. X: kuláꞌmbá; M:
kulaꞌmba̠
2b. X: nduláꞌmbá
andar vi
1. X: kaka; M: kaka; A: kaka; EJ:
kaka
2. X: kaka xáꞌá; M:
kaka xáꞌá
andar dondequiera vi X: kuniꞌni; M: kunuꞌni; A: kuniꞌni; EJ: kuni'ni
andar ladeado vi X: kaka xîín; C: kaka xiin
andar para divertirse X: no existe; M: kaka sii̠; A: kaka sii̠
andar tomado del brazo vi X: no existe; C: kaxe̠ꞌe
hacer andar X: sikáká; M: sakáka; C: sakaka; A: sakaka; EJ: sakaka nuu
andrajoso adj X: láꞌla; M: láꞌlá; A: láꞌlá; EJ: lá'la
ponerse andrajoso 1a.
X: kuláꞌla; M: kula̠ꞌla̠
1b. X: nduláꞌla; EJ: ndulá'la
anestesia general, dar vt X: sinâá ini; EJ: sánaá ini
anestesia local, dar vt EJ: sáxi̠xin
ángel m X: ángel; C: ángli
angosto adj X: lutu; M: lutu; EJ: lutu
ponerse angosto 1a. X: kulutu; M: kulutu
1b. X: ndulutu; EJ: ndulutu
2a. X: kukútú; M: kukútu
2b. X: ndukútú
hacer angosto 1a.
X: xalutu; M: xalutu
1b. X: kixaa lutu; M: no existe
angustia
sentir angustia 1a. X: kuchíꞌñá
ini; M: kuchíꞌñá; EJ: kuchí'ña ini
1b. X: nduchíꞌñá
anillo m X: xèꞌé; M: xeꞌé; C: xeꞌe; A: seꞌe̠; EJ: xe'é
animal m X: kití; M: kití; C: kití; A: kiti̠; EJ: kití
animal domesticado X: sa̠na̠; M: sa̠na̠; A: sa̠na̠, ti̠tata; EJ: sa̠na̠, kití veꞌe
animal silvestre X: kití ñǔu; A: ti̠yukú; EJ: kití yukú
animar vt 1a. X: xa̠ꞌa̠ ndeé ini; EJ: xa̠'a̠ ndeé ini
1b. vt X: xa̠ꞌa̠...ndeé
2a. vt
(convencer) X: sixínu̠; EJ: sáxi̠nu̠ … ini
2b. vi X: xi̠nu̠ ini; EJ: xi̠nu̠ ini
3. vt (de hacer algo malo) X: chuꞌun; M: chuꞌun; A: chuꞌu; EJ: chu'un
4. vt (de hacer algo malo) X: saká...xi̠ꞌní; EJ: saká … xi̠ní
5. vt X: sinduváꞌa; M: sanduvaꞌa$; A: sanduva̠ꞌa
6. vi X: ndusìí ini
7. vi
X: no existe; A: noo ini
anoche adv X: ñǔu ndìvèꞌé; EJ: ñǔu ndu̠ve'é
anochecer vi X: kuñǔu; EJ: kuñǔu
ansiedad
tener ansiedad X: sindíꞌi
ansioso adj
estar ansioso X: kundi̠ꞌi ini; M: kundiꞌi ini; C: kundiꞌni; A: kundiꞌi̠ ini; EJ: kundi̠'i ini
hacer sentir ansioso X: sindíꞌí...ini; C: sandiꞌi...ini$; EJ: sándi̠'i … ini
ante prep (delante) X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠; EJ: nu̠ú
anteantier adv X: ka̠ñuu; M: ka̠ñuu; EJ: ka̠ñuu
anteayer adv X: kiuun; M: kuñuu; C: kuñuu$; A: kiuun, kion; EJ: kuñuu̠
antedicho adj C: ni$
antepasado m X: xi̠í síkuá; M: xíkuá; C: xíkuá; A: síkuá
antes adv
1. X: xinaꞌá; A: xinaꞌa; EJ: xina'á
2. X: 1ya̠chi̠; M: ya̠chi̠n; A: ya̠ti̠; EJ: ya̠chi̠
antes de que esperaba adv X: 2ya̠chi̠; M: ya̠chi̠; A: yachi
antier adv X: kiuun; M: kuñuu; C: kuñuu$; A: kiuun, kion; EJ: kuñuu̠
antojarse X: xíꞌi̠ ini; EJ: xíꞌi ini
anunciar vi X: ka̠ꞌa̠n; M: ka̠ꞌa̠n; C: ka̠ꞌa̠n; A: ka̠ꞌa̠n; EJ: ka̠'a̠n
anzuelo m X: no existe; P: kàà chikiꞌí
año m X: kui̠ya̠; M: kui̠ya̠; A: kui̠ya̠; EJ: kui̠ya̠
año pasado ava; M: ava; EJ: ava
dos años pasados X: ava kán; M: ava kán; C: ava kán; EJ: ava kán
apagar 1a. vt
X: ndaꞌva; M: ndaꞌva; C: ndaꞌva; A: ndaꞌva; EJ: nda'va
1b. vi X: nda̠ꞌva̠
apalear vt X: kachiꞌi; M: kachiꞌi; A: kachiꞌi; EJ: kachi'i
aparecerse vi
1a. X: tu̠vi; M: tu̠vi; EJ:
tu̠vi
1b. (verse) X: kutuvi; M: kutuvi; A: tivi;
EJ: kutuvi
1c. X: ndituvi; M: ndatuvi; EJ: ndatu̠vi
2. (algo perdido) X: ndeta
3. (llegar; suj. pl.) X: no existe; C: kikoyo; A: kikoyo
4. X: no existe; A: naxinó
hacer aparecer X: sitûvi; C: satuvi$; EJ: sátu̠vi
aparejar vt X: no existe; C: kata tuꞌva
apartar 1. vt
X: kasi; M: kasi; A: kasi; EJ:
kasi
2. vi
X: kee síín; C: kee síi
3. vi EJ:
kuxiyo
4. vt EJ:
sákuxiyo
aparte adj
estar aparte X: kee síín; C: kee síi$
vivir aparte X: koo síín
apedrear vt X: kakin; M: kakin; A: kakin; EJ: kakin
apenas adv
1. X: sa̠kán; M: sa̠kǎn;
A: sakán; EJ: sa̠kán
2. X: sa̠kán kuití
apetito
tener apetito (otra vez; depués de estar enfermo) 1a.
X: kuya̠sín yuꞌú
1b. X: nduya̠sín yuꞌú
apilar vt (obj. sing.) X: chinúú; M: chinúú; A: chinoo; EJ: chinúú
aplanar vt X: tuxí
aplastar 1a. vt
X: sichôꞌmá; M:
sachí'ma̠; EJ: sáchô'má
1b. vi X: cho̠ꞌmá; M: chi̠ꞌma̠; A: chiꞌmá; P:
ndikoꞌmba$; EJ: cho̠'má
2. vt
X: kua̠xin; X:
kua̠xin; EJ: kua̠xin
3. vt
(de gente y animales)
X: kundiꞌi; M:
kundiꞌi
4a. vi
X: kuláꞌmbá; M:
kulaꞌmba̠
4b. vi
X: nduláꞌmbá
aplaudir vi X: katí ndaꞌá; M: katu ndaꞌá; A: kani...ndaꞌá; P: katún ndaꞌá; EJ: kani ndaꞌá
apoyarse vi X: ta̠vi̠ ndaa; C: katavi ndiaa$; EJ: kani ndiaa
apreciar vt M: xama̠ní
aprender vt
1. X: kutu̠ꞌva; M:
kutuꞌva; EJ: kutuꞌva
2. X: sikuáꞌá; C:
sakuaꞌa; A: sakuaꞌa; EJ: sákuáꞌa
aprender de X: sikuáꞌá...ndaꞌá
apretado adj
1. (bien unido) X: kútú;
M: kútu; C: kutu; EJ: no existe
2. (firme) X: tuun; EJ: túún
3. X: ni̠ꞌi; C: niꞌi$
apretar 1a. X: xakútú; M: no existe; EJ: no
existe
1b. vt X: kixaa kútú; M: no existe; EJ: no existe
1c. vt X:
ndasa
kútú; EJ: no existe
1d. vi X: kukútú; M: kukútu; EJ: no existe
1e. vi X: ndukútú; EJ: no existe
2a. vt
X: xatuun; C: kasa tuun$
2b. vt X:
kixaa
tuun; M: no existe
2c. vt
X: ndasa tuun; EJ:
ndasa tuun
2d. vi X: kutuun; M: kutuun; C: tuun; EJ: kutuun
2e. vi
X: ndutuun; EJ:
ndutuun
3. vt X: no existe; M: saníꞌi
4a. vt C: kuaxin$
4b. vt C: ndakuaxi$
apretar los músculos EJ: ndasa ndǎku
hacer apretado X: no existe; M: saníꞌi
aprovechar vt
aprovechar de otro M: sandaꞌá
apuñalar vt X: kani; M: kani; C: kani; A: kani; EJ: kani
apurado adv X: ndinuni loꞌo
apurar 1. vt X: sindíꞌi; EJ:
sandi̠ꞌi
2. vi
X: kunu̠mí; M:
kunúmi
3. vi X: ndikundéé; C: ndakundiee; A: ndukú ndeé; EJ: ndakundieé
apuro adj X: xaan
aquel adj
(a la vista) X: kaá; M: ka̠a; A: kaa̠; P: kaá; EJ: káa
2. (fuera de la vista) X: ikán; M: ikán;
A: kán; EJ: ikán
3. (cerca del oyente) X: ña̠á; M: ña̠ǎ; A:
xa̠a̠n; EJ: ña̠á
aquí adv X: yóꞌó; M: yóꞌo; C: yóꞌo̠, A: yóꞌo; P: yóꞌó; EJ: yóꞌo
arado m X: ya̠tá; M: ya̠tǎ; A: ya̠ta̠; EJ: ya̠ta
araña f X: ti̠ndóó; C: tíxíndúꞌva̠; A: ti̠ndóó; EJ: ti̠ndôó
arar vt X: taꞌví; M: taꞌví; C: taꞌví; A: taꞌvi ñoꞌo̠; EJ: taꞌví ñuꞌú
árbol m X: itún; M: itún; C: yutun$; A: yito̠n; EJ: itún
árbol de pino X: tùxá; M: tu̠xá; C: tu̠xá; A: tônxá; EJ: tǔxa
árbol frutal X: itún kui̠ꞌi; M: itún kuíꞌi̠; C: yutun tata$; EJ: itún kití vi̠xi̠
tipo de árbol 1. (de
familia de encino) X: ndi̠í; EJ:
ndi̠í
2. X: tiu̠ún
3. X: tun tiata$
arbustos secos m EJ: li̠nki̠
arcilla f EJ: ñuꞌú kixín
arco m (para flechas)
arco con flecha X: ku̠xi̠n; M: koxi$; C: koxi̠; EJ: ku̠xi̠
arco de flores EJ: tǒso
arco iris m X: tìlànchí; M: chila̠nkí; C: chila̠nkí; A: kuaꞌnkú; P: 2lanchí; EJ: chi̠ko̠la̠ꞌndí, chi̠la̠ꞌndí
arder vi 1. X: ka̠ꞌun; M:
kaꞌu̠n; A:
ka̠ꞌon; EJ: kaꞌun
2. X: no existe; A: kasin
hacer arder vt X: sikâꞌun; M: sakáꞌu̠n; EJ: sákaꞌun
ardilla f X: ndikuáñú; M: ndikuáñu; A: ndikuáñó; EJ: ndikuáñú
arena f X: yòtí; M: yu̠tí; C: yu̠tí; A: yo̠ti; EJ: yu̠tí
arete m X: ndi̠la; M: kasoꞌo̠; A: siki so̠ꞌo; EJ: si̠ki̠ so̠'o
armadillo m X: ya̠kuín; M: ya̠kuín; C: yakuín; A: ndiakuin; EJ: yakuín
arodillarse vi X: kusítí; M: kusítí; C: kusítí; EJ: kusítí
arollar vt X: tuví; A: tivi; EJ: tuví, suví
arrancar vt X: tuꞌun; M: tuꞌun; A: toꞌon; P: tuꞌun; EJ: tuꞌun
arrastrar vt X: kuñuu ndai; M: kañuꞌu; C: kañúꞌu
arreglar 1a. vt
X: xandúví; M:
sandúvi; A: kasa ndi̠vi̠; EJ: sánduvií
1b. vt X: kixaa ndúví; M: no existe
2a. vt X: xasúví; M: sasúví; EJ: kasuvi
2b. vt X: kixaa
súví; M: no existe
3a. vt 1a.
X: xavií; M: savii̠
3b. vt X: kixaa
vií; M: no existe
3c. vt X: ndasa vií; M: ndasa vii̠; EJ:
ndasa vií
3d. vi X: kuvií; M: kuvíi, C: kuvii̠
3e. vi X: nduvií
4a. vt
X: sindáꞌa; M:
sandaꞌa$; A: sandaꞌa;
EJ: sándaꞌa
4b. vi X: ndaꞌa; M:
ndaꞌa; C: ndaꞌa; A:
ndaꞌa; EJ: ndaꞌa
5a. vt
X: xava̠ꞌa
5b. vt X: ndasa va̠ꞌa; EJ:
ndasa va̠'a
6a. vt (cuenta o problema) X: xanani; M: sanání; A:
kasa nani
6b. vt X: kixaa nani; M: no existe
6c. vi X: kunani; M: kunani
7. vi (ponerse
de acuerdo) X: ka̠ꞌa̠n
táꞌán; M: ka̠táꞌa̠n;
C: ka̠taꞌan;
EJ: ka̠ꞌa̠n táꞌán
arrepentirse v prnl 1a.
X: ndikó
ko̠o ini; A: ndikó koo ini; EJ: ndikó
koo ini
1b. C: nandiko ini
arriba adv 1. X: ni̠nu; A: ni̠no; EJ: ni̠nu
2. (con referencia al
río) X: vǎsó; C: vásó;
EJ: vǎsó
arrimar vi X: no existe; C: katiatia
arrodillarse vi X: kusítí; M: kusítí, C: kusítí; A: kuxítí; EJ: kusítí
arruga f
1. X: ti̠i; EJ:
ti̠i
2. X: xiin
arrugado adj
1. X: ti̠i; EJ:
ti̠i
2. X: xiin
arrugar 1a. (por ej.:
ropa, papel) vt X: xati̠i; M:
sati̠i; EJ: sáti̠i
1b. vt X: kixaa ti̠i; M: no existe
1c. vt X: ndasa ti̠i
1d. vi X: kuti̠i; M: kutíi̠
1e. vi X: nduti̠i
2a. vi (por ej.: piel, fruta) X: kuxiin
2b. vi X: nduxiin
asar vt X: no existe; C: ndayatan
asar 1. vt
(calentar) X: tavi; A: tavi; EJ: tavi
2. vi
X: yatan; C: yatan; A: yatan;
EJ: yatan 3. vt X: siyátán; EJ: sáyatan
ascáride f X: tindakú; C: tindaku$; A: tinda̠kú
asco
tener asco X: kukini ini; M: kukini ini$; EJ: kukini ini
asegurador m X: kàà chikiꞌí; M: kaa tiku$; P: kàà káncho
asentarse vi X: xiko̠o
aserrín s A: tikivá yito̠n
asesinar X: kaꞌní...ndìì; M: kaꞌni...ndi̠i̠; C: kaꞌni...ndi̠i̠; A: kaꞌni ndi̠i$; EJ: kaꞌní ndi̠i̠
así adv
1. X: saá; M: saá; A: saá; EJ: saá
2. X: soꞌva; C:
suꞌva$; A: siꞌa; EJ:
suꞌva
asiento m X: ta̠i̠; M: tiayu̠; C: tiayu̠; A: tayi̠
ásma EJ: kuiñu na̠ñu̠
asomar vi 1a. X: sikéé
su̠kún;
M: sakee sukun$; EJ: sakee su̠kún
1b. X: kee su̠kún
2. X: kata nii nu̠ú; M:
kata nii nuu̠
asombrarse v prnl 1. X: ndika̠nda̠ ini; M: ndaka̠nda̠ ini; C: ndakanda ini; A: nakaꞌnda̠ ini; EJ: ndaka̠nda̠ ini 2. EJ: kundi'i ini
áspero adj X: 1kue̠ꞌe̠; M: kue̠ꞌe̠; C: kue̠ꞌe̠; A: kue̠ꞌe̠
asustar 1a. vt X:
xa íꞌvi
1b. vt
X: kixaa íꞌvi; M:
no existe
1c. vt
X: ndasa íꞌvi; M:
ndasa yu̠ꞌví
1d. vt
X: siꞌvi; M:
sayu̠ꞌví; C: sayu̠ꞌví; A:
sayíꞌvi; EJ: sáyǔꞌu
1e. vi
X: ku íꞌvi; M:
yu̠ꞌví; C: yu̠ꞌví; yi̠ꞌví,
kuyiꞌvi; EJ: yǔꞌvi
2a. vt X: xa i̠yo; M:
sa i̠yo̠; EJ:
sá i̠yo
2b. vt
X: kixaa i̠yo; M:
no existe
3a. vt
X: no existe; C: sayu̠ꞌú; EJ:
sáyǔꞌu
3b vi
X: no existe; C: yuꞌu$;
EJ: yǔ'u
atacar vt X: kasi; M: kasi; EJ: kasi
ataque sufrir un ataque epiléptico EJ: kuvi íꞌí
ataúd m X: xa̠tún; M: xatǔn; A: xaton; EJ: xa̠tún
atender vt X: koto; M: koto; C: koto; A: koto; EJ: koto
atención f
con mucha atención X: kua̠ꞌa̠n ini;
M: kua̠ꞌa̠n ini; EJ: kua̠ꞌa̠n ini
poner atención 1a. X: taa so̠ꞌo; M: tiaa soꞌo̠; EJ: tiaa so̠ꞌo 1b. EJ: ndutaꞌan
aterciopelado adj X: túmí; C: túmí; EJ: túmí
atestiguar vt X: ndikuiin...xa̠ꞌá; A: ndakuiin ... xa̠ꞌa̠; EJ: ndakuiin … xa̠ꞌá
Atlamajalcingo del Monte X: Cho̠ta; M: Chotia$; A: Chu̠ta
atole m X: tùtà; M: tutia̠; C: tutia$; A: tuta; EJ: tutia, tiutia
atole blanco X: tùtà yaa; A: tuta yaa
atole dulce X: tùtà vi̠xi̠; A: tuta vi̠sa̠; EJ: tutia vi̠xi̠
atole xoco 1. X: tùtà kâyá; A: tuta yiyá
tipo de atole (no es bebida, sino comida) X: tami; A: tami
atorar vi X: ti̠in; M: ti̠ǐn; A: ti̠in; EJ: ti̠in
atragantarse vi X: kaꞌa; M: no existe; P: kaꞌa; EJ: kaꞌa
atrapar vt
estar atrapado X: kaku̠ꞌun; M: kakuꞌun; A: kako̠ꞌon; EJ: kaku̠ꞌun, ndaku̠ꞌun
atrás de adv X: sa̠tá; M: sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A: sa̠ta̠
atrevido adj 1.
X: kǒó ini; M: no existe
2. X: kǒo níma̠; M: ko̠o̠ níma̠
Atzompa X: Xi̠ꞌní Kuáꞌa
aumentar vi 1a.
X: xandeé; M: sandieé; EJ: sándieé
1b. X: kixaa ndeé; M: no existe
1c. X: kundeé; kundie̠e; A:
kundee; EJ: kundieé
1d. X: ndundeé
2. X: kaa; M: kaa
3a. X: xakua̠ꞌá
3b. X: kukua̠ꞌá; M: kukuáꞌa; EJ:
kukua̠ꞌá
3c. X: ndukua̠ꞌá; M:
ndukuaꞌǎ; EJ: ndukua̠ꞌá
aún conj X: nani; EJ: náni
aún así 1. X: saá ni
2. X: vavaa kuiti
aunque conj X: va̠ꞌa ni; A: va̠ni; EJ: va̠ꞌa ni
aunque sea 1. X: á nda̠; EJ:
á nda̠
2. X: va̠ꞌa rá;
M: va rá; EJ: va̠ꞌa ni
autoridad f
1. (cuando lleva pronombre)
X: chiñu;
M: chiñu; C: chiñu; A: chiño; EJ: chiñu 2. (cuando lleva pronombre) EJ:
káꞌnu
3. (casi siempre lleva pronombre)
X: xìkuàꞌá; A: xi̠kua̠ꞌa̠; EJ:
xi̠kua̠ꞌá
4. (derecho) X: ichí; M: ichí; A: yichi̠
5. (derecho) X: ndaí; M: ndia̠yú;
EJ: ndiáyu
6. (poder) X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee̠; A:
ndee̠; EJ: ndieé
avaricia f
actuar
con avaricia vp 1a. kuxíꞌndá, M: kuxiꞌndia; C:
kuxiꞌndia; EJ: kuxíꞌndiá
1b. X: nduxíꞌndá; EJ: nduxíꞌndiá
aventar vt
1a. X: sindikává; M: sandákáva; C:
sandakava$; A: sanakava
1b. X: sikâva; M: no existe
2. X: sikáná; M:
sakána; C: sakána; A: sakana; EJ: sákana
avergonzar 1a. vt sikáꞌán...nuu; M: sakáꞌán...núǔ;
A: sikaꞌan no̠o̠, sakukaꞌan...no̠o̠; EJ:
sakaꞌan … nu̠ú
1b. vi X: kukaꞌan nu̠ú; M:
kukaꞌan nu̠u̠; A:
kukaꞌan no̠o̠; EJ:
kukaꞌan nu̠ú
avión m X: itún ndáchí; M: túndáchí; C: tundachi$; A: mbion$; EJ: túndáchí
avisar vt
X: nditúꞌún; C: ndatuꞌun$; A: ndatóꞌón; P:
ndatuꞌun; EJ: ndatúꞌun
2. X: no existe; M: chikaa soꞌo̠
3. X: no existe; M: koo tuꞌun$
avispa f X: tǐsun; EJ: tisûn
axila f X: tixèꞌè; M: tixixeꞌe̠; A: se̠ꞌe̠; EJ: ti̠xe̠ꞌe̠
ayate m X: yáti; C: yátí; A: yati; EJ: yáti
ayer adv X: kuni; M: kuni; A: koni; EJ: kuni
ayocote 1. nduchí nduu; nduchí nduu
2. (ejote)
ndìchì
nduu
ayudar vt
X: chindeé; M: chindieé; C:
chindieé; A: chindeé; EJ: chindieé
2. (atender) X: koto; M: koto; C: koto; A:
koto; EJ: koto
ayunar 1. X: koo suꞌun; M:
koo su̠ꞌu̠n; A:
koo soꞌon$; P: koo suꞌun;
EJ: koo suꞌun
2. X: kuxi suꞌun
en ayunas X: ndita
ayuntarse vt X: kasa; M: sa; C: kasa, A: kasa; P: kisa; EJ: kasa
Ayutla X: Tatioo$
azadón m X: kàà láꞌmbá nu̠ú; C: kaa kiꞌi$; EJ: ka̠a̠ paꞌlá nu̠ú
azotar vt X: sikîꞌvi; M: sakíꞌvi̠; EJ: sáki̠'vi
azúcar m X: súka; EJ: súka
azul adj (morado) 1. X: ndíꞌí; M: ndíꞌí; C: ndíꞌi, A: ndíꞌí; P: ndíꞌí; EJ: no existe
2. M: kuîí; C: kuíi̠; EJ: kuîí
azul cielo adj X: kuîí ndiví; C: kuíi̠ yaa
azul marino X: ndíꞌí tu̠ún
ponerse azul 1a. X: kundíꞌí; M: nundíꞌí; C: kundíꞌi
1b. X: ndundíꞌí; M:
ndundíꞌí
azulejo ocotero C: xili kuii$, xili ndiaa$
azuzar vt X: 3chuꞌun; M: chuꞌun; A: chuꞌu; EJ: chu'un
B - b
baba f X: yeé
baboso adj X: kaní; M: kaní; C: kaní; EJ: kaní
ponerse baboso
1a. X: kukaní; M: kukaní; EJ:
kukaní
1b. X: ndukaní; M: ndukaní; C: ndukaní; EJ: ndukaní
hacer baboso 1a. X: xakaní; M: sakaní;
EJ: sákaní
1b. X: kixaa kaní; M: no existe
bailar vi X: tixáꞌá; M: taxaꞌa; C: taxáꞌá; A: kata xa̠ꞌa̠; EJ: taxáꞌá
bajar vt X: no existe; M: koniꞌi$; C: koniꞌi$; EJ: koniꞌi
bajar 1a. vt
X: sinúú; M: sanuu$; A: sanoo$;
EJ: sánuu
1b. vi X:
nuu; C:
nuu; A: noo; P: nuu; EJ: nuu
2. v prnl X: nde̠e
3. v prnl (de tierra inclinada) X: xi̠nu̠; EJ:
xi̠nu̠
bajar un poco vi (el sol) nda̠tún
bajo adj (no profundo) X: yáxín; M: yáxín; C: yáxín, A: yásín; P: yáxín; EJ: yáxín
muy bajito X: yǎá
balazo m X: kàà; M: ka̠a; C: ka̠a; A: ka̠a; EJ: ka̠a̠
balde
en balde adj X: ya̠ma̠ní uun
bambolear vi X: kaka xîín; C: kaka xiin
banco m
banco pequeño C: tiayu̠ kaꞌá
bandeja f X: xikóꞌó; M: xikóꞌó; A: tikoko; EJ: xi̠ko̠ꞌo
bañar 1a. vt
X: sikúchí; M:
sakúchi; A: sakuchu$; EJ: sákuchi
1b. v prnl X: kuchi;
M: kuchi; C: kuchi; A: kuchu; EJ: kuchi
2a. vt X: sikáá; M: sakáá; C: sakaa;
EJ: sákaa
2b. v prnl X: kaa;
M: kaa; C: kaa; A: no existe; EJ: kaa
barato adj X: núú; EJ: nǔu
barba f X: ixí yuꞌú; M: ixí yuꞌú; A: súꞌu̠; EJ: ixí yuꞌú, ixí xǎa̠
barbacoa f
de barbacoa adj X: xítu̠n; EJ: xítu̠n
hacer barbacoa 1a. X: xaxítu̠n; M:
saxítu̠n; EJ:
sáxítu̠n
1b. X: kixaa xítu̠n; M:
no existe
barbechar vt (arar) X: taꞌví; M: taꞌví; C: taꞌví; A: taꞌví; EJ: taꞌví
barbilla f X: xàà; M: xa̠a; EJ: xǎa̠
barda f X: na̠ma̠; M: no existe; C: na̠ma̠; A: nama̠; EJ: no existe
barra f
barra urdimbre del telar X: no existe; C: túsa̠a; EJ: tu̠sá
barranca f X: i̠vi̠; M: yu̠vi̠; C: yuvǐ; A: yivi̠; P: i̠vi̠; EJ: yu̠vi̠
Barranca Lejos C: Yuvi Káni$
barrer vt
1a. X: tiꞌví; M:
tiꞌví; C: tiꞌví; A:
tiꞌví; EJ: tiꞌví
1b. X: no existe; C: ndati̠ꞌvi
barro m
1. EJ: ñuꞌú
kixín
2. (lodo) X: nda̠ꞌi̠; M: ndia̠ꞌyu̠; C: ndiáꞌyu; A: nda̠ꞌyi̠; EJ: ndia̠ꞌyu̠
barros m (de acné) 1. X: tioko̠; EJ: yo̠ko̠
base f
poner
la base o cimiento vt
X: no existe; C: kakin xaꞌa
bastante adj
(demasiado) 1. X: chíꞌñá; M:
chíꞌña; C: chaꞌan$;
A: chíꞌña; P: chaꞌan$
2. adv (demasiado) X: kini; M: kini; C: kini; A: kini; EJ:
kini 3. adj, adv
(mucho) X: kua̠ꞌá; M:
kuaꞌǎ; C: kua̠ꞌa; A:
kua̠ꞌa̠; EJ:
kua̠ꞌá
basura f
1. X: mìꞌí; M:
mi̠ꞌí; A: mi̠ꞌí; EJ:
mǐꞌi
2. X: ta̠ka̠; M: ta̠ka̠; C: ta̠ka̠; EJ:
ta̠ka̠
3. (polvo) X: yǎká; M:
yáka; C: yǎka; EJ: yáká
4. EJ: kuayu
basura ligera X: xe̠ꞌe̠; EJ: xe̠ꞌe̠
batir vt
(dar vuelta) X: kavá nuu; M: kava nuu; EJ:
kava nuu
2. X: ñuu; M: ñuu; A: ñoo; EJ: ñuu
X: no existe; C: katun$
bautizado
niño que no ha sido bautizado EJ: ti̠mí
bautizar 1a. vt
X: sikúchí; M:
sakúchi; A: sakuchu$; EJ: sákuchi
1b. v prnl X: kuchi; M: kuchi; C: kuchi; A: kuchu
2. vt EJ: sákundiutiá
bebé m
X: lǎa; M:
laá; C: laa$
2. X: lěe; M: le̠é; EJ: lěe
3. X: tikuáꞌa
4. X: no existe; M: mimi
beber vt X: koꞌo; M: koꞌo; C: koꞌo; A: koꞌo; EJ: koꞌo
dar
de beber vt
X: sikóꞌó; M: sakóꞌó; A: sakoꞌo; EJ: sákoꞌo
begonia f X: ita tixǎyá; EJ: ita tixǎyá
bejuco m
1. X: yoꞌó;
M: yoꞌó; C: yoꞌó;
A: yoꞌo̠
2. (por ej.: de calabaza o de uva) X:
te̠ꞌe̠; M: te̠ꞌe̠; A: te̠ꞌe̠; EJ: te̠ꞌe̠
bellota f X: chi̠ꞌnki̠; M: chi̠ꞌnki̠; C: mbeche$; A: chi̠ꞌnki̠
bendecir vt 1a. X: xayi̠í; M:
sayi̠ǐ; C: sayii$; EJ: sá i̠í,
sáku i̠í
1b. X: kixaa yi̠í; M:
no existe
1c. X: ndasa yi̠í; EJ:
ndasa i̠í
berro A: yiva su̠tu̠
besar vt
1. X: chutú; M: no existe; A: chito
2. X: kaxí yuꞌú; M:
kaxi yuꞌu; EJ: kaxí yuꞌú
3. X:
no existe; C: koꞌo...yuꞌu
bíceps m X: leko; M: leko; A: leson, yiso, yison; EJ: leso
bien adv
1. X: va̠ꞌa; M:
vaꞌa̠; C: va̠ꞌa; A:
va̠ꞌa; EJ: va̠ꞌa
2. (con orden) 1. X: vií; C: vii̠; EJ:
vií
3. X: luvi; M: nduvi; C: nduvi$, A: livi;
EJ: nduvi
estar bien X: no existe; M: no existe; C: kunduváꞌa
bifurcación s (horcón) X: si̠ꞌi̠n; C: si̠ꞌi̠n; A: tisíꞌi̠n; EJ: si̠ꞌi̠n
bigote m X: ixí yuꞌú; M: ixí yuꞌú; A: súꞌu̠; EJ: ixí yuꞌú
bilis f X: ndutá ka̠va̠; M: ndu̠tia káva̠; A: nduta̠ ka̠va̠; EJ: ndutiá ka̠va̠
bisabuelo m X: táta chée; M: táta chee; C: táta chee; P: xi̠í síkuá; EJ: táta chêé, táta xáꞌnu
blanco adj X: yaa; M: yaa; C: yaa, A: yaa; EJ: yaa
blancuzco adj (gris) X: kúxín; M: kúxi; C: kuxi; EJ: kúxi
blandar vt (la tierra antes de sembrar) X: ndikani
blando adj X: vitâ; M: vitá; C: vitá; A: vitá; EJ: vitá
hacer blando 1a. X: xavitâ; M: savitá
1b. X: kixaa vitâ; M: no existe
ponerse blando 1a.
X: kuvitâ; M: kuvitá; C: kuvitá; EJ: kuvitá
1b. X: nduvitâ
blusa f X: kotô; M: kotó; C: kotó, koto; A: kotó; EJ: kotô, kotóo
boca f X: yuꞌú; M: yuꞌú; C: yu̠ꞌu, yu̠; A: yuꞌu̠; EJ: yuꞌú
boca abajo X: ndee; EJ: ndiee
boca arriba X: nduva; EJ: nduva
estar boca abajo 1. X: kata
ndee; M: kutaní ndiee̠
2. (suj. sing.) X: kundúꞌú
ndee; M: kandúꞌu̠
ndiee; A: kanduꞌu̠ ndee;
EJ: kandúꞌu ndiee
estar boca arriba 1. (suj. sing.) X: kundúꞌú nduva; M: kandúꞌu̠ nduva; A: kanduꞌu̠ ndiva; EJ: kandúꞌu nduva
poner boca abajo X: chindúꞌú ndee;
EJ: chindúꞌu ndiee
X: kata ndee; M: no existe
M: chinu$
X: no existe; M: chinu ndiee̠; EJ:
chinúú ndiee
poner boca arriba X: chindúꞌú nduva; EJ: chindúꞌu nduva
bofa f (pulmón) X: ka̠chí; C: nañu̠; EJ: na̠ñu̠
boje s (tipo de arbusto) C: tuta̠vi
bola f
X: koꞌndo; M: koꞌndo; C: koꞌndo; A: koꞌndo; EJ: koꞌndo
X: 1ndu̠ú; M: ndu̠ǔ; A: ndii
X: mboꞌla; M: mboꞌla
bolita f (para el cabello) X: si̠ki̠; M: si̠ki̠; A: siki̠; EJ: si̠ki̠
hacer bola 1a. X: xatíndúú; C: kasa tinduu$
1b. X: kixaa tíndúú; M:
no existe
poner en una bola X: sindáá koo; M: sandaa koo; EJ: sándaa koo
bolsa f
1. (red) X: ñu̠nú;
M: inǔ; C: inǔ; A: ñono̠; EJ:
ñunú
2. (de ropa) X: itin; M: itin; A:
yitin
3. (normal) EJ: leka
bolsa de 36 litros C: túndoo
bolsa que usan en las milpas X: léka; M: léká; C: léká; A: leka; EJ: leka
bondadoso adj X: káꞌnú ini; M: káꞌnu ini; C: kaꞌnu ini$; A: kaꞌno ini$; EJ: káꞌnu ini
bonito adj
1. X: latún; M:
ndatun, latun; A: laton
2. X: luvi; M: nduvi;
C: nduvi$; A: livi; EJ: nduvi
hacer
bonito 1a. X: xalatún; M: no existe
1b. X:
kixaa latun; M: no
existe
2a. X: xaluvi; M: sandúví
2b. X: kixaa luvi; M: no existe
2c. X: ndasa luvi; M:
ndasa nduvi; EJ:
ndasa nduvi
ponerse bonito 1a. X: kulatún; M: no existe
1b. X: ndulatún
2a. X: kuluvi;
M: kunduvi
2b. X: nduluvi; M:
ndunduvi; EJ: ndunduvi
bordar vt X: ki̠ku; M: ki̠ku̠; C: ki̠ku; A: ku̠ku; EJ: ki̠ku
borde m X: xáꞌñú; M: xáꞌñu; A: sáꞌño; P: xáꞌñú; EJ: xáꞌñu
borracho adj X: xíꞌí; M: xíꞌí; P: xíꞌí; EJ: xíꞌi
borrador m EJ: ña̠ꞌma̠
borrar vt X: ndikata; M: ndakatia; C: ndakatia; A: nakata; EJ: ndakatia;
borrar con la mano X: ndiyákun ndaꞌá; M: ndayakun ndaꞌá$; EJ: ndayǎkun ndaꞌá
borrego m X: levo; M: ndikachi, leꞌla$, levo; A: ndikachi; EJ: ndikachi
bostezar vi X: siꞌvá; M: se̠ꞌvá; A: se̠ꞌva̠; EJ: ndikaa̠ yu'ú
botar 1x. vt X:
sikandétá; EJ: sakandita
2. vi X:
kandeta;
M: kandita; C: kandita; A: kandeta; EJ: kandita
botón m X: butóni; M: iki; A: botó; EJ: ikí
brasa f X: ñu̠ꞌu̠ yěꞌé
bravo adj X: 1kue̠ꞌe̠; M: kue̠ꞌe̠; C: kue̠ꞌe̠; A: kue̠ꞌe̠; EJ: kue̠ꞌe̠
hacer bravo 1a. X: xakue̠ꞌe̠
1b. X: kixaa kue̠ꞌe̠; M:
no existe
ponerse bravo X: kukue̠ꞌe̠; M:
kukue̠ꞌe̠
X: ndukue̠ꞌe̠; C:
ndukueꞌe; EJ: ndukue̠ꞌe̠
brazada f
1. (medida) X: ndaꞌá; M: ndaꞌá; C: nda̠ꞌa, A: ndaꞌa̠; P: ndaꞌá; EJ: ndaꞌá
2. (lo que uno puede cargar en los
dos brazos) X: numi; C: numi; A: nomi; EJ: numi
media brazada X: sava ndaꞌá
brillante adj X: yéꞌe̠; M: yéꞌe̠; A: yéꞌe; P: yéꞌe̠; EJ: yéꞌe̠
brillar vi
1a. X: ndi̠ye̠ꞌe̠; M: ndayeꞌe; A: nayeꞌe; EJ: ndaye̠ꞌe̠
1b. (una área más o menos grande) X: ndi̠ye̠ꞌe̠ ndaa;
EJ: ndaye̠ꞌe̠ ndaa
1c. v
prnl X: kuyéꞌe̠; M:
no existe
1d. v prnl X: nduyéꞌe̠
brincar 1a. vt
X: sikandétá; EJ: sakandita
1b. vi
(en el mismo lugar o de un lugar al otro) X: kandeta; M: kandita; C: kandita; A: kandeta; EJ: kandita
2. vi
(animales; para evitar algo que no quieren) X: kandiso; C: kandiso
3. vi (de un lugar a
otro)
X: ndava; M: ndava; C:
ndava;
A: ndava; EJ: ndava
4. vi X: no existe; M: kaka lenko$; EJ: kaka
lénkó, kaka línkó
bromeado adj X: sìkì; EJ: si̠ki̠
bromear vi 1. X: ka̠ꞌa̠n sìkì; M: ka̠ꞌa̠n siki; EJ: ka̠ꞌa̠n si̠ki̠
2. X: kusiki; M: kusiki; EJ: kusiki
bromista adj 1. ta̠chí; M: ta̠chǐ; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí
bronquios m EJ: tu̠chi ti̠xin na̠ñu̠
brotar vi
1. (por ej.: plantas, dientes, chicatanas; suj. pl.) X:
kana; EJ: kana
2. (de la tierra o en las ramas) X: nana; EJ: nana
3. X: ndu̠ta̠; C:
ndu̠tia̠; EJ:
ndu̠tia̠
brujear vt
1a. X: xasáka; C: kasa saka$
1b. X: kixaa sáka; M:
no existe
brujería f
X: sáka; C: saka$; EJ: sáka
2. X: yu̠ka̠ꞌán;
EJ: yu̠kǎꞌán
3. X: no existe; C: ñatuꞌva
brujo, a m, f 1. X: tási; M: no existe; C: sáki
2. (siempre se usa con pronombre) X: tu̠ꞌva; EJ:
tu̠ꞌva
brusco adj X: kǒo níma̠; M: ko̠o̠ níma̠
Buena Vista X: no existe; P: Ivi Ndichi Koó
bueno adj
1. X: va̠ꞌa; M: vaꞌa̠; C: va̠ꞌa; A: va̠ꞌa; EJ: va̠ꞌa
2. (de carácter) X: táí; M: tiáyú;
C: tiáa; A: téé; EJ: tiáyú
3. (está bien, sí) X: uun;
A: oon; EJ: uun
buho m X: tìmí; M: timǐ; C: timiyu$; EJ: timí
bule m X: tiàꞌà; M: tia̠ꞌa; C: tiaꞌa teꞌe$; A: tia̠ꞌa; EJ: tia̠ꞌa
bule grande con hoyo chico C: tikoko
bullir vi X: no existe; C: kandati$
burbuja f X: chi̠ñu̠; M: ñu̠ñu̠; C: ñuñu; A: chi̠ki̠ño̠; P: chu̠ñu̠; EJ: ñu̠ñu̠
burlar vt 1. X: kua̠ku̠ ndaa; M: kua̠ku̠ ndiaa; A: kuaku̠ ndaa;
EJ: kua̠ku̠ ndiaa
2. X: kusiki ndaa; M:
kusiki ndiaa 3. EJ: sátaꞌa̠n
buscar vt
1a. X: ndukú; M: ndukú; C: ndukú; A:
ndukú; EJ: ndukú
1b. (algo perdido) X: ndindukú; C: ndanduku$; EJ: ndandukú
1c. X: no existe; C: kundukú
buscar huellas X: kaꞌnda...xa̠ꞌá; M: kaꞌndia...xaꞌa; EJ: kaꞌndia...xa̠ꞌá
buscar justicia EJ: ndukú kua̠chi
C - c
caballo m X: kuái̠; M: kuáyu̠; C: kuáyu̠; A: kuáyí; EJ: kuáyu̠
cabello m X: ixí; M: ixí; A: yisi̠; EJ: ixí
cabello de elote 1. (seco) X: yata; M: yatia̠; A:
yata; EJ: xǎtia
2. (fresco) X: yata xi̠ní
ndixín
caber vi X: nani; A: kunani̠; EJ: nani
cabeza f X: xi̠ꞌní; M: xi̠nǐ; C: xi̠ni̠; A: si̠ni̠; EJ: xi̠ní
Cabeza del Llano C: Xíni Yosó
cabrillas piedra para hacer cabrillas f EJ: yu̠ú tíndúú
cacahuate m X: si̠ꞌva̠ ñùꞌú; EJ: si̠ꞌva̠ ñuꞌú
cacalosúchil m X: ita nùní
cacaya f
1. (fruta de maguey) X:
lombi; M:
no existe; A: yivi yi̠ti̠
2. (flor de maguey) X: ta̠ i̠tún; EJ:
ita vi̠tú
cachetada f X: xa̠ꞌndá; M: xa̠ꞌndiǎ; A: xa̠ꞌnda̠; EJ: xa̠ꞌndiá
cada adj
1. X: ndiꞌi saá; C: ndisa$; A: ndiꞌi saa; EJ: ndiꞌi saá, ndisaá
2. X: tá; C: tan$; A: tá; EJ: tá
3. X: no existe; C: taku$; EJ: taku
cada uno X: iin iin; M: iin iin; A: ñii ñii; EJ: iin iin
cadena f
hacer cadena X: kiní; M: no existe
cadera f
1. X: si̠ꞌin; C:
si̠ꞌin; A: sa̠ꞌnda;
EJ: sa̠ꞌnda
2. C: xitia$
3. A: yiki̠ kaꞌa̠
caerse vi
1. (no de alto) X: nduva; M: nduva; A: ndiva;
EJ: nduva
2. (de alto; suj. sing.) X: ndikava; M: ndakava; C:
ndakava, kanda̠kava; A: nakava; EJ:
ndakava
3. (de alto; suj. pl.)
X: ko̠yo; M:
ko̠yo; A: ko̠yo;
EJ: ko̠yo
caer bien 1. X: kixa̠a̠ ini; M: no
existe
2. X: nduma̠ní
caer en desgracia X: ndikava tindóꞌó; C: kandakava tundoꞌo; EJ: ndakava tundóꞌó
caerse las babas 1a. X: kuya̠sín yuꞌú
1b. X: nduya̠sín yuꞌú
dejar caer vt 1a. (obj. sing.) X:
sindikává; M: sandákáva; C: sandakava$; A: sanakava; EJ: sándakava
1b. (obj. pl.) X: sikôyo; M: sakóyo; A: sakoyo; EJ: sáko̠yo
2. (tumbar; obj. sing.) X: sikâva;
M: no existe
3. X: sindúvá; EJ: sánduva
4. X: sañá; M: sañá; C: sañá; A: sañá;
EJ: sañá
5. X: 1kata; M: katia; C: katia; A: kata; EJ: katia
café ligero adj (el color) X: yáꞌa; M: yáꞌa; C: yaꞌá; A: yáꞌá; EJ: yáꞌa
cajón m (de madera) X: xa̠tún; M: xatǔn; A: xaton; EJ: xa̠tún
cajonear con la yunta vt
X: sindîꞌvi...si̠ndi̠kí; A:
sandiꞌvi; EJ: sándi̠ꞌvi...si̠ndi̠kí
2. vi X: ndi̠ꞌvi; A:
ndi̠ꞌvi; EJ: ndi̠ꞌvi
cal f X: kàkà; M: kaka; C: kaka; A: kaka; EJ: kaka
calabaza f X: ikín; M: ikín; A: yiki̠n; EJ: ikín
calabaza en que ponen las tortillas X: te̠ꞌé; C: tieꞌe$; A: ta̠ꞌya̠; EJ: tie̠ꞌé
flor de calabaza X: vàyà; M: va̠ya
tipo de calabaza 1. (tamalayota) X: kiâꞌmí; M: ikín ñaꞌmi
2. (ndikiña) X: kíñú; M: ikín ñú; C:
ikiñu$
3. (sompo) P: tinuu
calambrearse vi X: xitá; EJ: ndaxǐta
calcular vt 1. X: kiꞌin...kuénta; M: kiꞌin kuéntá; EJ: kiꞌin kuénda
2. X:
tavá...kuénta; EJ: tavá...kuénda
caldo m
1. X: ndaí; M: ndiayǔ; C:
ndiayu$; A: ndayi̠;
EJ: ndiayú
2. X: kánto; C: kando$
caldo de res X: ndaí si̠ndi̠kí; C: ndiayǔ síndíkǐ; EJ: ndiayú xa̠tu̠
calentar 1a. vt
X: sisâá; A: sasaa̠; EJ:
sasa̠á
1b. v prnl X: ndisa̠á; C:
ndasaa$; A: nasaa̠; EJ: ndasa̠á
1c. v prnl X: sa̠á;
M: sa̠ǎ; A: saa̠; EJ: sa̠á
2a. vt (asar) X:
tavi; A:
tavi; EJ: tavi
2b. vt (tortilla) X: no existe; C: ndatavi$
3a. vt (en el comal o fuego)
X: siyátán; EJ: sáyatan
3b. v prnl (en el comal o fuego) X: yatan; C: yatan; A:
yatan; EJ: yatan
4a. v prnl X: ku iꞌní; M:
ku iꞌní; C: ku iꞌní
4b. v prnl X: ndu iꞌní
5. v prnl X: no existe; M: kuvi...iꞌní
calentura f X: kaꞌní; M: kaꞌní; A: kaꞌni̠; EJ: kaꞌní
dar calentura X: no existe; C: kasa kaꞌní
tener calentura vi 1a. X: tu̠vi
1b. X: ndi̠tu̠vi; EJ:
ndatu̠vi
caliente adj
X: iꞌní; M:
iꞌní; C: iꞌní; A:
ñi̠ꞌní, ñiꞌñí;
EJ: iꞌní
2. (se usa con alimentos) X: yókó
ponerse caliente 1a. X: ku iꞌní; M:
ku iꞌní; C: ku iꞌní
1b. X: ndu iꞌní;
EJ: ndu iꞌní
2. X: no existe; M: kuvi...iꞌní
ponerse calientito X: nduvi̠xi̠n; C: nduvixin; EJ: nduvi̠xi̠n
callado adj 1. X: táxín; M: táxi̠n; C: táxi̠n; A: tasi̠ín, tasi̠in; EJ: táxin 2. EJ: uun ini 3. tikǎtún su̠kún
callarse vi X: kutáxín yuꞌú; M: kutáxi̠n yuꞌú; EJ: kutáxin yuꞌú
calle s X: kái; M: cállé; EJ: ichí
calma adj (de uso vulgar) M: váyú
calmado adj 1. (paciente)
X: káꞌnú
ini; M:
káꞌnu ini; C: kaꞌnu ini$; A: kaꞌno ini$; EJ: káꞌnu ini
2. X: táxín; M: táxi̠n; C:
táxi̠n; A: tasi̠in;
EJ: táxin
estar calmado X: kutáxín; M: kutáxi̠n; C: kutáxi̠n; EJ: kutáxin
calmar v prnl X: kindaa; M: kindiaa; C: kindiaa$; A: kindaa; EJ: kindiaa
calmar 1a. vt X: sindîko ini; A: sandiko ...ini
1b. v prnl X: ndi̠ko ini
2. vt (curar) X: sinduváꞌa; M: sanduvaꞌa; A: sanduva̠ꞌa; EJ: sánduva̠ꞌa
3a. vt (lluvia,
viento, gente) X: siyáa̠; C: sayaa$; A: sayaa; EJ: sáya̠a̠
3b. v prnl X: 3ya̠a̠
calor
siente calor X: iꞌní xíꞌi; M: iꞌní xíꞌi̠; A: ñi̠ꞌní xíꞌi̠; EJ: iꞌní xíni
tener calor 1. (muy fuerte) X: kuvi...kaꞌní; M: kuvi...kaꞌní; C: kuvi...kaꞌni$
2. (muy fuerte) X:
no existe; M: kuvi...iꞌní
tiempo de calor X: imí; M: imí; C: ñumí$; A: ño̠mí; EJ: ñumí
calumnia f X: kua̠chi síkí; C: kua̠chi síki
calzón m X: xàtù; M: xatu; A: xati; EJ: xatu
cama f X: xi̠to; M: ixto̠; C: xi̠to; A: xi̠to; P: ixto; EJ: xi̠to
cambiar 1a. vt
(por ej.: ropa, casa) X: sama; M: sama; A: sama; EJ: sama
1b. vi
(intercambiar) X: sa̠ma; EJ:
sa̠ma
1c. vi
(de lugar) X: ndisama; A: nasama; EJ:
ndasama
2a. vt
(intercambiar) X: nama; M: nama; C: nama
2b. vi (de
lugar)
X: na̠ma
2c. vt (por ej.: ropa, casa) X: ndinama; M: ndanama
3. vi (de forma) X: nduu; M: nduu; A: nduu; EJ:
nduu
cambiar de idea X: ndikó ko̠o ini; A: ndikó koo ini; EJ: ndikó koo ini
caminar vi X: kaka; M: kaka; A: kaka; EJ: kaka
hacer caminar X: sikáká; M: sakáka; C: sakaka; A: sakaka; EJ: sákaka
camino m X: ichí; M: ichí; A: yichi̠; P: íchi; EJ: ichí
camisa f X: kotô; M: kotó; C: kotó, koto; A: kotó; EJ: kotô, kotóo
camote m X: ñaꞌmi; M: ñaꞌmi; C: ñaꞌmi$; A: ñaꞌmi
campana f X: kàà; M: ka̠a; C: ka̠a; A: ka̠a; EJ: ka̠a̠
campánula f X: ita ko̠ꞌó
campo m X: ikú; M: ikú; C: yukú; A: yu̠ku̠; kuꞌu̠; P: ikú; EJ: yukú
cana f X: vi̠xin; M: vi̠xǐ; C: vi̠xǐ; EJ: no existe
canción f X: yaa; M: yaa̠; C: yaa; A: yaa; EJ: yaa
cangrejo m X: chǐrrí; M: tio̠li̠; A: ti̠yo̠ó; P: choló; EJ: cho̠lí
cansarse v prnl
1. (enfadarse) X: no
existe; M: kuchaꞌan ini$
2. (enfadarse) X: kundasí;
M: kundasí; EJ: kundasí
3. (enfadarse) X: kuxúxán;
M: kuxúxan; EJ: kuxúxan
3. (físicamente) X: kunaá;
M: kuñaǎ; C: kunaa̠; A: kunaa; EJ: kunaá
4. (físicamente) X: kutu̠u̠n; M:
kutu̠u̠n
cantar vi
1a. X: kata; M: kata; C: kata; A:
kata; EJ: kata
1b. X: no existe; M: ndakata, C: ndakata; EJ: ndakata
2. (pájaro) X: nda̠ꞌi̠; M:
ndaꞌyu̠; C:
nda̠ꞌyu̠; A:
nda̠ꞌyi̠; EJ:
nda̠ꞌyu̠
hacer cantar X: sikátá; C: sakata; EJ: sákata
cántaro m X: yoo; A: yoo; EJ: yoo
canto m X: yaa; M: yaa̠; C: yaa; A: yaa; EJ: yaa
cantor m X: kantóri; M: kantórí; C: kandori$
caña f
1. X: ndo̠ó; M:
ndo̠ǒ; C: ndo̠o̠; A:
ndo̠o̠; EJ: ndo̠ó
2. A: tamá
caña colorada X: ndo̠ó kuáꞌa
caña de azúcar X: ndo̠ó va̠ꞌa
caña dura X: ndo̠ó téꞌé
sección de la caña X: ti̠va̠vi̠; A: tivaa tama, tivaka tama va̠a ndo̠o̠; EJ: va̠vi̠ ndo̠ó
capón adj X: kapô; M: kápo; EJ: kapô
estar capón X: kukapô; M: kukápó
hacer capón 1a.
X: xakapô; M: sakápó
1b. X: kixaa kapô; M: no existe
caprichudo
ser caprichudo X: soo
capullo m X: no existe; C: ndichémbé$, ndilembe$, chembe
cara f X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠; EJ: nu̠ú
caracol m EJ: ti̠kó i̠í
carácter m
tener mal carácter X: xatìnà; M: sati̠na; A: kasa ina
carbón m X: tika̠i̠; M: tu̠ǔn; C: tika̠yu̠; EJ: tu̠ún
cárcel f X: veꞌe kàà; C: veka̠a̠, A: veꞌe ka̠a; EJ: veka̠a̠
cardar vt X: no existe; C: kana$
cardenalito m X: sàà kuáꞌa; EJ: saa kuáꞌa
carear vi
X: ka̠ꞌa̠n nu̠ú táꞌán;
EJ: ka̠ꞌa̠n nu̠ú táꞌán
2. X: no existe; C: ka̠ꞌa̠n ndaa
nuu
carga s (lo que uno puede cargar en los dos brazos) X: numi; C: numi; A: nomi; EJ: numi
carga de leña s (llevado en la espalda) X: si̠so; M: siso̠; A: si̠so; EJ: si̠so
cargar vt
1a. (en la espalda) X:
sikuísó; C:
sakuiso$; EJ: sákuiso
1b. (en la espalda) X: kuiso;
M: kuiso, C: viso; A: kuiso; EJ: kuiso
2a. (en el hombro o la espalda) X: kundiso; M: kundiso; EJ: kundiso
2b. (en la
espalda) X: ndikundiso
3. (sobre el hombro) X: kusókó;
M: kasóko̠; C: kaso̠ko̠; EJ:
soko̠
4. (en los brazos) X: kunumi
ndaa; M: kunumi ndiaa; C: kunu ndiaa, ndaꞌa$;
EJ: kunumi ndiaa
5. (en los hombros) X: no existe; A: ndakindoo̠
6. (en la mano) X: kuniꞌi;
M: kuniꞌi; C: kuniꞌi, kaníꞌi; A:
kuniꞌi; EJ: kuniꞌi
7. (debajo del brazo) EJ: xěꞌe
cargar colgado vt X: kuniꞌni
cargo m X: chiñu; M: chiñu; C: chiñu; A: chiño; EJ: chiñu
caries, tener X: kití yáxí; EJ: kití yáxí
cariño m
hacer cariños vi X: no existe; C: katu ndiaa
carne f X: kùñù; M: ku̠ñu; C: ku̠ñu; A: ko̠ñu; EJ: ku̠ñu
carne sin hueso ku̠ñu niña
caro adj X: yaꞌvi; M: yaꞌvi; C: yaꞌvi; A: yáꞌvi; EJ: yaꞌvi
carpintero (pájaro)
1. X: chiríta;
M: chirita; EJ: saa ndiyúú
2. X: no existe; C: ndikaan$
carrizo m X: tio̠ó; M: tiyoǒ; EJ: tio̠o
tipo de carrizo duro, otate X: tuñii$; EJ: tuñu̠ú
carta f X: tùtù; M: tutu; C: tutu; A: tutu; P: tutú; EJ: tutu
cartílago m X: tùchi; M: tutu; C: tutu; A: tutu; P: tutú; EJ: lakí vitá
casa f X: veꞌe; M: veꞌe; C: veꞌe; A: veꞌe; EJ: veꞌe; EJ: ve'e
casamentero m (casi siempre lleva pronombre) X: xìkuàꞌá; A: xi̠kua̠ꞌa̠; EJ: xi̠kua̠ꞌá
casar 1a. vt X: sitindáꞌǎ; M:
satandaꞌa$
1b. v prnl X: tinda̠ꞌá; C:
tandaꞌa; A: tondaꞌa̠;
EJ: tanda̠ꞌa
cascada f X: namí; M: namǐ ; C: nami$; EJ: namí
cáscara f 1. (delagado, como de nixtamal) X: lapa; M: no existe
2. (como de plátano, tomatillo, o naranja) X: so̠ó; M: so̠ǒ; A: soo; EJ: so̠ó
3. (como de
calabaza, huevo y tortuga) X: te̠ꞌé; C: tieꞌe$; A: ta̠ꞌya̠; EJ: tie̠ꞌé
4. (de papa, manzana) X: xe̠ꞌe̠
5. (de maíz o
frijol martajado y crudo) X: xi̠ín; EJ: xi̠ín
casi adv X: si̠loꞌo; M: saloꞌo; EJ: saloꞌo
caso m
hacer caso 1. X: chika̠a̠ so̠ꞌo; M: no existe; A: chikaa̠ so̠ꞌo
2a. X: xasúví; M: sasúví; EJ: kusuvi
2b. X: kixaa súví; M: no existe
3a. X: kiꞌin...kuénta; M: kiꞌin kuéntá; EJ: kiꞌin kuénda
3b. ndikiꞌin...kuenta
4. X: kuni so̠ꞌo; M:
kuni soꞌo̠; C:
kuni soꞌo; A: koni so̠ꞌo; EJ:
kuni so̠ꞌo
no hacer caso vt 1a. X: xaso̠ꞌo
1b. X: kixaa so̠ꞌo; M:
no existe
2. X: kǒó ndáá
caspa f EJ: luchi
castigar vt
1a. X: xanduva̠ꞌa; M: sandíváꞌa
1b. vt X: kixaa
nduva̠ꞌa; M: no existe
2. vt X: sitíxúꞌvi̠; M:
satixuꞌvi$; C: satixuꞌvi$; A:
saxoꞌvi; EJ: sátixú'vi̠
3. vt
EJ: sándoꞌo …
ini
castrado adj X: kapô; M: kápo; EJ: kapô
castrar vt
1a. X:
xakapô; M: sakápó; EJ: sánduu … kapô
1b. X: kixaa kapô
catarro m X: sàì; M: sayu; A: sa̠yi; P: sai; EJ: sa̠yu̠
cauteloso adj
ponerse cauteloso X: ku i̠yo; M:
ku i̠yo̠
X: ndu i̠yo;
EJ: ndu i̠yo
cavar vt X: kaan; M: kaan; C: kaan; A: kaan; EJ: kaan
cazador adj X: ndùsú; C: ndusu$; EJ: no existe
cazahuate s X: chǒꞌmá; M: tuchiꞌma$; C: tuchiꞌma$; A: ton ti̠ꞌmá; P: choꞌmá
cazamoscas rojizo s X: sàà kuáꞌa; EJ: saa kuáꞌa
cazar vt X: kiní; M: kiní; C: kiní; A: kiní; EJ: kiní
que tiene suerte para cazar X: sùꞌún; EJ: no existe
cazuela f
cazuela grande A: ti̠xaꞌan; EJ: ti̠xa̠ꞌa̠n
cebolla f
1. (termino general) X:
ti̠kùmì; A: tikomi; EJ: ti̠kumi
2. X: ti̠kùmì va̠ꞌa; EJ: ti̠kumi yaa
cebolleta f EJ: ti̠kumi íꞌí
cecina f X: kùñù nina; M: no existe
cedazo m
1. (de tela) X: itin; M: itin; A:
yitin
2. X: seráso; C: kaa
xíxin tu̠tia$
ceder v C: kitaꞌnu
cegar vt
1a. X: xakuáa; M: sakuaa; EJ: sándukuáa
1b. vt X: kixaa kuáa; M: no existe
1c. v prnl X: kukuáa; M: kukuáa
1d. v prnl X: ndukuáa; EJ: ndukuáa
2. vt X: sikunaá; M: sakuñaa$
ceja f X: si̠kuá; M: xi̠kuǎ; C: sikuá; A: yisi si̠ki̠ nduchu̠ no̠o̠; EJ: ixí xíkua
celar vi C: xakuin
celebrar vt 1a. X: xakáꞌnú; M: sakáꞌnu; A: kasa káꞌno;
EJ: sákáꞌnu
1b. X: kixaa káꞌnú; M:
no existe
1c. X: ndasa káꞌnú; M:
ndasa káꞌnu; EJ: ndasa káꞌnu
celoso adj 1. X: kuíñu; M: kuíñú; C: kuíñú; A: kuíñó; EJ: kuíñu 2. EJ: sava ini
hacer celoso X: xakuíñu; M: sakuíñu; A:
kasa kuíni̠
1b. X: kixaa kuíñu; M: no existe
ponerse celoso X: ndukuíñu
cenar vi X: kuxi xíní; M: kuxíni; EJ: kuxíni
ceniza f X: ya̠á; M: ya̠ǎ; C: ya̠a̠; A: ya̠a̠; EJ: ya̠á
centro m
1. X: ini; M: ini; A:
ini; EJ: ini
2. (mercado) X: ya̠ꞌvi; M: yaꞌvi̠, yáꞌvi; A: ya̠ꞌvi; EJ: ya̠ꞌvi
cepillo m
cepillo del pelo C: ya̠kun; EJ: yaku̠n
cera f X: i̠má; M: imǎ; C: ñuma$; A: ñi̠ma̠; EJ: ñu̠má
cerca adv
1. (de lugar) X: yati; M:
yachin; C: yachin$;
A: yatin; EJ: yachin
2. (de tiempo)
X: nu̠mí; M:
númǐ; EJ: nômí
cerebro m 1. X: mbeke xi̠ní; M: ixán xi̠nǐ; A: meke si̠ni; EJ: ndiki xi̠ní
2. (se usa de broma) M: ximeke$
cerner vt X: sixîxin; M: saxixin$; A: saxixin; EJ: sáxi̠xin
cerrado adj
estar cerrado X: kundasi; M: kundasi; EJ: kundasi
cerrar 1. vt
X: ndikasi; M: ndakasi, C:
ndakasi$; A: nakasi; EJ: ndakasi
2. ve X: ndasi; M: ndasi; C: ndasi; A: ndasi; EJ: ndasi
cerrar bien X: ndikasi kútú; A: nakasi kutu
cerrar los ojos X: ndikuani̠; M: ndakuani$
cerro m
1. X: ikú; M: ikú; C:
yukú; A: yu̠ku̠; kuꞌu̠; P: ikú; EJ: yukú
2. X: xi̠kí; M: xi̠kǐ; A: xi̠ki̠
Cerro de la Estrella X: Ikú Kìmì; M: Ikú Ki̠mi; C: Yukú Ki̠mi; P: Kukimi$
Cerro de las Garzas X: no existe; C: yuku Sami$
cerrito s koꞌndo
cerumen m X: i̠ma̠ so̠ꞌo; M: i̠ma̠ soꞌo; A: ñi̠ma̠ so̠ꞌo; EJ: ñu̠má so̠ꞌo
cervato m (cachorro del venado) X: ndíní; EJ: no existe
cesar vi (momentariamente) X: xikui̠i̠n; M: kukui̠i̠n; A: kukuiin; EJ: kukui̠i̠n
cesto m X: tìká; M: tu̠ká; C: tu̠ká; A: chikivá; EJ: to̠ká
cicatriz f X: ya̠nda̠; EJ: ya̠nda
ciego adj X: kuáa; M: kuáá, kua̠á; C: kua̠a; A: kuáá; EJ: kuáa
dejar ciego 1a. X: xakuáa; M: sakuaa
1b. X: kixaa
kuáa; M: no existe
2. X: sikunaá;
M: sakuñaa$
ponerse ciego 1a. X:
kukuáa; M: kukuáa
1b. X: ndukuáa
cielo m X: ndiví; M: ndiví; C: ndiví; A: ñoyívi; EJ: ndiví
ciénaga f X: ndo̠ꞌyo; C: ndo̠ꞌyo; A: ndo̠ꞌyo̠; EJ: ndo̠ꞌyo
cierto adv
1. X: suvi; C: su$; A: sivi; EJ: suvi
2. X: ndinuu ini; A: ndinóꞌo ini
(?), ñii toon; EJ: ndinuu ini
¡no es cierto! EJ: maa
cigarro m X: xánú; M: xánu; A: kui̠ño̠; P: xánú; EJ: xánu
cilíndrico adj X: tíndúú; EJ: tíndúú
cincel m X: ta̠ka̠; EJ: ta̠ka̠
cinco adj X: u̠ꞌu̠n; M: u̠ꞌu̠n; C: u̠ꞌu̠n; A: o̠ꞌo̠n; EJ: u̠ꞌu̠n
cinta f C: tiu̠vi
cintura f X: tokó; A: toko̠; EJ: tokó
cintura de blusa o de pantalón s koso
cinturón m X: no existe; M: ta̠ni; C: ta̠ni; EJ: ta̠ni
ciñedor m X: páñu tokó; C: páñú to̠ko$
circular vi X: ka̠va̠ nuu; M: ka̠va̠
circulo m
hacer círculo X: no existe; C: kasa tiuvi
ciruela f X: ti̠kǎva; M: tika̠vǎ; A: ti̠ka̠vá; EJ: ti̠kǎva
cirugía, hacer vt X: ndatá; M: ndatá; C: ndatá; A: ndatá; EJ: nda̠tá
ciudad f X: ñùù va̠ꞌa
Ciudad de México ñuu Koꞌyó
claramente adv
1. (modo de hablar) X: káxín; M: káxi; EJ: káxi
2. X: téꞌé; M: tieꞌe; P: téꞌé; EJ: tiéꞌé
claro 1. adj
(líquidos) X: kuíi; M: kuíí;
C: kui̠í; A: kuíí; EJ: kuíí
2. adv (modo de hablar) X: káxín; M: káxi;
EJ: káxi
3. adv X: téꞌé; M: tieꞌe; P: téꞌé; EJ: tiéꞌé
ponerse claro (líquidos) 1a. X: kukuíi; M: kukuíi
1b. X: ndukuíi; C: ndukuíi
clase f X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠; EJ: nu̠ú
clausurar vi X: ndee; EJ: ndee
clavícula f EJ: lakí ménde
clavo m (de hierro) X: kalávo; M: clávó, kalávó; EJ: ndu̠yu̠ ka̠a̠ válí
clavo m (especia) X: kalávo; M: clávó, kalávó; EJ: kalávo
Coatzoquitengo X: Kúsíꞌvi̠; A: Kusiꞌvi̠
cobija f X: tìkàchí; A: tikachí; EJ: tika̠chí
cobrar vt X: kiꞌin; M: kiꞌin; C: kiꞌin; A: kiꞌin; EJ: kiꞌin
cobre m X: kàà kuáꞌa; C: kaa xuꞌun kuaꞌa; EJ: ka̠a̠ kuáꞌa
cocer 1a. vt
X: sichîꞌyó; sachíꞌyǒ; C: sachíꞌyo̠; A:
sachiꞌyo;
EJ: sáchi̠ꞌyó
1b. vt X: no existe; C: sachíꞌiyó
1c. vi X: chi̠ꞌyó; M:
chi̠ꞌyǒ; C: chǐꞌyo̠; A:
chi̠ꞌyo̠; EJ:
chiꞌyó
1d. vi X: no existe; M: ndachiꞌyǒ; C: ndachi̠ꞌyo̠
2a. vt X: no existe; M: sachóꞌǒ; C: sachoꞌo$; A:
sachoꞌo̠
2b. vi X: no existe; M: cho̠ꞌǒ; A:
cho̠ꞌo̠
3. vt
X: no existe; C: nduxaa$
4a. vt
(hervir) X: sikuíso̠; A:
sakuiso̠; EJ: sákui̠so̠
4b. vi (hervir) X: kui̠so̠;
M: kui̠so̠;
A: kui̠so̠;
EJ: kui̠so̠
cocido adj
medio cocido X: íꞌí; M: yíꞌí; A: yíꞌí; P: íꞌí; EJ: íꞌí
ponerse medio cocido X: kuyíꞌí; M: kuyíꞌí
cococha (reg.) s X: lúku
Cocuilotlatzala s X: Ti̠ku̠tu̠
cochino m X: ki̠ni̠; M: ki̠ni̠; C: kini̠, A: kini̠; EJ: kîni̠
Cochoapa X: Sindéꞌé; M: Sundieꞌe$
codo 1. m
(de brazo) X: ko̠ndo̠ ndaꞌá; M: ko̠ndo̠ ndaꞌá; A: lanchí; EJ: ko̠ndo̠ ndaꞌá
2. adj X: ndeé
ini
3. adj X: xíꞌndá; M: xíꞌndia̠; A: síꞌnda̠; EJ: xíꞌndiá
ponerse codo X: kuxíꞌndá;
M: kuxiꞌndia$; C: kuxiꞌndia$;
EJ: kuxíꞌndiá
X: nduxíꞌndá; EJ: nduxíꞌndiá
codorniz f X: ya̠ka̠ ñùꞌú; C: saa ndiyúú$; EJ: ka̠ñǔ'u
Coicoyán de las Flores X: Kiaa; M: Kiyaa; EJ: Ki̠yaa
cojear vi 1. X: kaka lenko; M: kaka táꞌnú; EJ: kaka táꞌnu, kaka línkó
2. X: no existe; A: kaniꞌí; P: kaniꞌi$
3: EJ: kaka kú'vi̠ (implica que uno cojea
por causa de un dolor de la pierna)
cojo adj A: ta̠kueꞌe̠ xa̠ꞌa̠
cola f
1. (fila) X: i̠ku̠n; M: i̠ku̠n; A:
yiko̠n; EJ: yu̠ku̠n
2. (de animal) X: ndo̠ꞌmá; M:
su̠ꞌmǎ ; C:
suꞌma$, A: si̠ꞌma̠
3. (de animal) X: ndoꞌó; EJ: ndoꞌó
colar 1a. vt
X: sixîxin; M: saxixin$; A:
saxixin; EJ: sáxi̠xin
1b. vi X: xi̠xin;
M: xi̠xǐn; A:
xi̠xin; EJ: xi̠xin
colgado adj X: no existe; C: táti
colgar 1a. vt
X: sitikáá
1b. vt X: tikaa; M: takaa; A: takaa; EJ: takaa
1c. vt X: katikàà; M: takaa; C: katakaa; EJ:
katakaa
1d. vi X:
kutikàà;
M: kutakaa; C: kutakaa; EJ: kutakaa
2a. vt X: kataꞌnu; M: kataꞌnu; P: kataꞌnu
2b. vi X: kutaꞌnu; M:
no existe; EJ: kutaꞌnu
3. vt (algo que se columpia u oscila) X: chitaꞌnu; M:
no existe; EJ: chitaꞌnu
4a. vt X: no
existe; M: tanii;
C: kata nii; EJ: tanii
4b. vi ? X:
no existe; C: kutanii
5. vi
X: no existe; A: takandaa
colibrí m X: ndioꞌo; M: ndioꞌo; C: ndioꞌo; A: ndioꞌo; EJ: ndioꞌo
cólicos, tener vi EJ: ta̠ꞌvi
colinchi adj X: so̠ꞌmá
colindancia f X: xáꞌñú; M: xáꞌñu; A: sáꞌño; P: xáꞌñú; EJ: xáꞌñu
collar m
1. X: si̠kí su̠kún; EJ: si̠ki̠ su̠kún
2. (si está bien entendido que es para el
cuello) X: si̠ki̠; M: si̠ki̠; A: siki̠; EJ: si̠ki̠
colmena f X: yo̠ko̠; A: yoko̠; EJ: yo̠ko̠
colocar vt X: kakin; M: kakin; A: kakin; EJ: kakin
color m X: ta̠ku̠; EJ: no existe
colorado adj X: kuáꞌa; M: kuáꞌa; C: kua̠ꞌa; A: kuáꞌá; EJ: kuáꞌa
columna vertebral X: leke sa̠tá; A: leke sa̠ta̠; EJ: lakí sa̠tá
columpiar 1. vi
X: kucháꞌá; M: no existe
2. vi X: no existe; A: kuiko; P: kuiko$; EJ: vikó
3. vt
X: no existe; M: sakotiáꞌá
comal m X: xi̠yó; M: xi̠yǒ; A: xi̠yo̠; EJ: xi̠yó
comején m X: tìkìxín; M: tikixǐn; A: tikisin; EJ: ti̠kixin
comenzar vt, v aux X: kixáá; M: xaꞌa; C: kixaꞌa$; A: kixáꞌá; P: kixaꞌa$; EJ: kixaá
comer 1. vt
(se usa para alimentos que
no se comen con tortillas) X: kaxí; M: kaxǐ; C:
kaxi; A: kaxi; EJ: kaxí
2. vt (algo con tortillas) X: kuxi; M: kuxi; C: kuxi; A:
kuxu; EJ: kuxi
3. vt X: ndikuxi; C: ndakuxi
4. vt (la comida) X: kuxáꞌñú; M: kuxáꞌñu; C: kuxaꞌnu; EJ:
kuxáꞌñu
5. vt (animales;
pastar) X: no existe; A: kixaꞌan
comer muy rápido X: kama yuꞌú; M: kama ní yuꞌú
dar de comer vt 1. (algo con tortillas) X:
sikúxí;
M: sakúxi; A: sakuxu; EJ: sákuxi
2. (algo que uno no come con tortilla) X: sikáxí; M: no existe; C:
sakaxi; EJ: sákaxí
comezón f
causar comezón X: sikátá; M: sakátá; EJ: sákatá
tener comezón X: katá; M: katá; C: katá; A: katá; P: kata$; EJ: katá
comida f
1. X: ndaí; M:
ndiayǔ; C: ndiayu$; A: ndayi̠; EJ: ndiayú
2. C: xaꞌñu$
comienzo m
comienzo del río X: xi̠ꞌní i̠ta
comité m
comité de la iglesia X: na̠veꞌe ñu̠ꞌu
cómo adv 1.
X: nda̠chu; M: ndi̠chun; C: nichu$; A: ndachún; P:
nachun$; EJ: na̠chun, na̠chiñu
2. X: 2ndi̠sàà;
A: ndasaá; P: ndasaa; EJ: na̠sa, na̠xa
3. X: ndá kùꞌvà; M:
ndiá kuꞌva; EJ: ndáa kǔꞌva 4. X: no existe; M: ndixaa; C: nixaa; P: chikaá
como 1. adv X: nda̠chu;
M: ndi̠chun; C: nichu$; A: ndachún; P:
nachun$; EJ: na̠chun, na̠chiñu
2. adv X: ndá kùꞌvà; M:
ndiá kuꞌva; EJ: ndáa kǔꞌva
3. adv X: no existe; C: nicha$
4. adv
(de comparación) X: táꞌán; M: táꞌán; C: ta̠ꞌan, A: táꞌán; EJ: tá
5. conj (de
comparación) X: tá...saá; EJ: tá...saá
algo como conj X: no existe; C: ndatáꞌan
comoquiera adj X: ndi̠kùù
compadre m X: kumbári; M: kumbári̠; C: mbaa$; A: kombári; EJ: mbáa
compañero m
1. X: táꞌán; M: táꞌán; C: ta̠ꞌan; A: táꞌán; EJ: táꞌán
2. (de hombre; vocativo) X: ñani; M: ñani; C: ñani; A: ñani; P:
yani; EJ: ñani
compañero de juego X: no existe; M: kítáꞌán
compartir vi X: no existe; C: niꞌi ndiaa$
compasión
tener compasión X: kundáꞌvi ini...kuni; M: kundáꞌvi ini...kuni; A: kukiꞌvi ini; EJ: kundáꞌvi ini...kuni
completamente adv
1. X: ya̠a̠; EJ: ya̠a̠
2. X: va̠ꞌa; M: vaꞌa̠; C: va̠ꞌa; A: va̠ꞌa; EJ: va̠ꞌa
3. X: mí
completar 1a. vt
X: sixînu; M: saxinu$; EJ: sáxi̠nu
1b. vi X: xi̠nu; M: xi̠nu; A:
xi̠no; EJ: xi̠nu
2. vi C: tia̠ꞌndia̠
completo adj X: iin káchi; M: iin káchí; A: ñii kachí; EJ: iin káchi
complicado adj EJ: yánká
complicar vt
1a. X: xakini; M: sakíni; EJ: sákíni
1b. X: kixaa kini; M: no existe
componer 1a. vt
X: xava̠ꞌa
1b. vt X: ndasa
va̠ꞌa
1c. vi X: nduva̠ꞌa; C:
nduvaꞌa; A: nduva̠ꞌa;
EJ: nduva̠ꞌa
1d. vt X: sinduváꞌa; M: sanduvaꞌa; A: sanduva̠ꞌa; EJ: sánduva̠ꞌa
2a. vt X: sindáꞌa; M: sandaꞌa$; A:
sandaꞌa; EJ: sándaꞌa
2b. vi X: ndaꞌa; M: ndaꞌa; C:
ndaꞌa; A: ndaꞌa; EJ:
ndaꞌa
comprar vt
1. X: satá; M: satǎ; C:
sata; A: sata
2. X: kiꞌin; M: kiꞌin; C:
kiꞌin; A:
kiꞌin;
EJ: kiꞌin 3. EJ: kuiin
con prep
1. X: xíꞌín; M:
xíꞌín; C: xíꞌin, A: xíꞌín; P:
xíꞌín; EJ: xíꞌin
2. conj (y) 1. X: tin; M: chin$; A: tín; EJ: chin
con qué? pron 1a. X: unkú; A: yukú;
P: yuku$; EJ: no existe
1b. X: unkúa̠; A: yukía̠;
EJ: inkúa̠
concebir vi X: ke̠e se̠ꞌe; M: ke̠ě seꞌe; EJ: ke̠e se̠ꞌe
conejo m X: leko; M: leko; A: leson; EJ: leso
confesar vt X: na̠ꞌma̠; M: na̠ꞌma̠; C: na̠ꞌma̠; A: na̠ꞌma̠; EJ: na̠ꞌma̠ hacer confesar X: sináꞌma̠; M: sanaꞌma$; EJ: sána̠ꞌma̠
confrontar vt 1. X: ka̠ꞌa̠n nu̠ú táꞌán; EJ: ka̠ꞌa̠n nu̠ú táꞌán
2. X: no existe; C: ka̠ꞌa̠n ndaa
nuu
confundido adj C: sana$
estar confundido X: saka ini; EJ: sa̠ka̠
2. X: ti̠ví ini
conocer vt
X: kuni; M: kuni; C: kuni; A:
koni; EJ: kuni, kuni̠
2. vt
X: tu̠ꞌva; M:
tuꞌva̠; A: ti̠ꞌva;
EJ: no existe
conocer bien, conocer su carácter X: kuni...ini
consagrado adj
estar consagrado X: kuyi̠í; M: kuyíi̠; A: kuyi̠i̠; EJ: ku i̠í
consagrar vt
1a. X: xayi̠í; M:
sayi̠ǐ; C: sayii$; EJ: sá i̠í
1b. X: kixaa yi̠í; M:
no existe
1c. X: ndasa yi̠í
conservar vt
1a. X: xayóko; M: sayóko; EJ: sáyóko
1b. X: kixaa yóko; M: no existe
considerar vi X: no existe; C: kaka nduku xini
consolar vt X: sindîko ini; A: sandiko...ini
consomé
(reg.) s X: ikin; M: ikin
2. M: ndúꞌu̠; EJ:
ndu̠ꞌu̠
constantamente adv X: ndinuu; EJ: ndinuu
construir vt X: sikua̠ꞌa; M: sakuaꞌa$; C: savaꞌa̠$; EJ: sáva̠ꞌa
contagiar 1. vt
X: sikuíku̠n; M:
savíku̠n; C: savikun; EJ: sávi̠ku̠n
1b. vi X: kui̠ku̠n; vi̠ku̠n; A:
kui̠ko̠n; EJ:
vi̠ku̠n
contagioso adj X: xíkun; EJ: xíkun
contar vt
1. (números) X: kaꞌvi; M: kaꞌvi; C: kaꞌvi; A: kaꞌvi; EJ: kaꞌvi
2. (relatos) X: nditúꞌún; C:
ndatuꞌun$; A: ndatóꞌón; P:
ndatuꞌun; EJ: ndatúꞌun
contemplar vt EJ: ndakani ini
contener vt X: no existe; A: koꞌon
contestar vi X: ndikuiin; C: ndakuiin; A: ndakuiin; EJ: ndakuiin
contento adj
estar contento X: kusìí ini; M: kusiǐ ini; A: kusii ini; EJ: kusǐi ini
ponerse contento X: no existe; C: ndakuaku$
contradecir vi X: no existe; C: ka̠ꞌa̠n ndaa
controlarse vt 1. X: kaꞌnda ini; EJ: kaꞌndia ini
2. X: no existe; A: nasita xíꞌín yó
3. EJ: köo ya̠ꞌa
convencer vt 1. vt X: sixínu̠; EJ: sáxi̠nu̠…ini
2. vt X: kixa̠a̠ ini
3. vt
(de hacer algo malo o que sale difícil para otro) X: chuꞌun; M:
chuꞌun; A: chuꞌu; EJ:
chuꞌun
4. vt
(de hacer
algo malo) X: saká…xi̠ꞌní; EJ: saká…xi̠ní
5. vt (de hacer algo malo) X: taa si̠í
6. vi X: xi̠nu̠ ini; EJ: xi̠nu̠ ini
bueno para convencer adj X: la̠ndo̠; M: la̠ndo̠; EJ: la̠ndo̠
convertir vt X: no existe; A: sanduu; EJ: sánduu
convivir vi X: kitáꞌán; M: kutáꞌán; EJ: kitáꞌán
cooperar vt (reunir fondos) X: kakin; M: kakin; A: kakin; EJ: kakin
copete m X: xúkú; C: xiku$; EJ: xíku
copiar vt X: koto ndaa; M: koto ndiaa; EJ: koto ndiaa
coquetear vi
1. X: kukuéꞌe; M:
no existe; C: kukuéꞌe
2. X: kúra̠sa; M: no existe
coquito común m X: lúku
corazón m
X: níma̠; M:
níma̠; C: níma̠; A: níma̠; P:
níma̠; EJ: ánima̠
con todo el corazón adj 1. X: ndinuu ini;
EJ: ndinuu ini 2. X: no existe; A: ñii toon
correcaminos m X: kuíyó; P: kuiyó; EJ: ndikuíyó
correcto adj X: ndǎku; M: nda̠kú; A: nda̠kú; EJ: ndǎku
corregir vt
1. X: ka̠ꞌa̠n; M:
ka̠ꞌa̠n; C:
ka̠ꞌa̠n; A:
ka̠ꞌa̠n; P:
ka̠ꞌa̠n; EJ:
ka̠ꞌa̠n
2. X: no existe; A: nasita
correoso adj X: xi̠i; M: xiǐ; C: xi̠i; EJ: xi̠i
ponerse correoso 1a. X: kuxi̠i; M: kuxíi; C:
kuxi̠i
1b. X: nduxi̠i
correr vi vi X: kunu; M: kunu; C: kunu; A: kono; EJ: kunu
corre bien X: xa̠ꞌá ní (rí)
corretear vt X: taxín; M: taxi$; C: taxí; A: taxin, kataxi; EJ: taxín
cortar 1a. vt
X: kaꞌnda; M: kaꞌndia; C: kaꞌndia; A: kaꞌnda; EJ: kaꞌndia
1b. vi X: ta̠ꞌnda̠; M:
tia̠ꞌndia̠; C:
tia̠ꞌndia̠; A:
ta̠ꞌnda̠; EJ: tia̠ꞌndia̠
2. vt
(las puntas de las ramas de una planta para que retoñe más) X: kandosó; M: kindóso̠; C:
kindoso$
3. vt (algo largo) X: ka̠ꞌnu̠; M: ka̠ꞌnu̠; C: ka̠ꞌnu̠; A: ka̠ꞌno̠; EJ: ka̠ꞌnu̠
4. vt
(fruta del árbol) X: kindaa; EJ: kindiaa
5a. vt
X: xalu̠ndu̠;
M: salu̠ndu̠
5b. vt X: kixaa lu̠ndu̠; M:
no existe
cortar en pedazos X: kaꞌnda válí; M: kaꞌndia válí; C: kaꞌndia kuachi$; EJ: kaꞌndia kuáchi
corteza f X: nda̠kua̠; M: nda̠kua̠, ya̠ká; C: ndakuǎ, ndia̠ka̠, yakua$; EJ: nda̠kua̠
corto adj
1. X: kuíti; M:
kuítí; C: kuítí; A: kuítí; EJ: kuíti
2. (no cortado) X: lundú; M: lu̠ndu̠; EJ:
lu̠ndu̠
3. (porque es cortado) X: lu̠ndu̠; M: lu̠ndu̠; EJ: lu̠ndu̠
hacer corto 1a. X: xalu̠ndu̠; M:
salu̠ndu̠
1b. X: kixaa lu̠ndu̠; M:
no existe
ponerse corto 1a. X: kulu̠ndu̠; M:
kulundu̠
1b. X: ndulu̠ndu̠
cosa f X: ña̠ꞌa; M: ñaꞌa̠; C: ña̠ꞌa; A: ña̠ꞌa; P: ña̠ꞌa; EJ: ña̠ꞌa
cosechar vt X: sikéé; M: sakéé; A: sakee; EJ: sákee
coser vt X: ki̠ku; M: ki̠ku̠; C: ki̠ku; A: ku̠ku; EJ: ki̠ku
cosquillas f
hacer cosquillas vt X: chikíꞌli; M: chikele$; P: chikeꞌle$; EJ: chikéꞌle
tener cosquillas (por ej.: cuando un insecto anda en uno) X: kasi; M: kasi; C: kasi; EJ: kasi
costa f X: ndíví
costal m
1. X: kóxta; C:
kosta$; A: kóstá
2. A: tinda̠a̠
costal de ixtle X: kóxta nda̠á; C: kósta íti nda̠a$
costar vi 1a. X: kundaa ya̠ꞌvi
1b. X: ndaa ya̠ꞌvi;
EJ: ndaa ya̠ꞌvi
costilla f X: leke kándíká; M: leke kíndíka̠, kíndíka̠; C: kíndíka̠; A: leke kandika̠; EJ: lakí ndíka
costoso adj X: yaꞌvi; M: yaꞌvi; C: yaꞌvi; A: yáꞌvi; EJ: yaꞌvi
ponerse costoso X: kuyaꞌvi; M: kuyaꞌvi; C: kuyaꞌvi
costumbre
ser la costumbre X: saá ini; A: saá ini; EJ: saá koo
cotorra verde f X: sîví; EJ: no existe
coyote m X: ndiváꞌi; M: ndiva̠ꞌyú; C: ndivaꞌyu$; A: ndiva̠ꞌyí; EJ: ndi̠váꞌyu
crearse vi X: xǐnu
crecer vi
1. X: kuaꞌnu; M:
kuaꞌnu; C: kuaꞌnu; A: kuaꞌno;
EJ: kuaꞌnu
2a. (suj. sing.) X: kukáꞌnú; M: kukáꞌnú
2b. (suj. sing.) X:
ndukáꞌnú; C:
ndukáꞌnu
2c. (suj. pl.) X: kunáꞌnú; M:
kunáꞌnu̠
2d. (suj. pl.) X:
ndunáꞌnú;
C: ndunáꞌnu
3. X: kuchée; M:
kuchéé; C: kuchée̠
4. (cabello) X: nuu; C: nuu; A: noo; EJ: nuu
hacer crecer 1.
X: sikuáꞌnú; M: sakuáꞌnu;
A: sakuaꞌno; EJ: sákuaꞌnu
2. (cabello, barba) X: sináná
creer vt
1. X: kandíxá; M: kandíxa; C: kandíxa; A: kandíxa;
EJ: kandíxa
2. X: no existe; M: no existe;
A: kixa̠a̠ ini
3. EJ: ndutaꞌan
crees vi (se usa para regañar) X: kukaꞌán; M: káꞌán; EJ: káꞌán
cremallera f EJ: líꞌnkí kítáꞌán saꞌmá
criar vt
1. X: sikuáꞌnú; M: sakuáꞌnu; A: sakuaꞌno; EJ: sákuaꞌnu
2. vt X: sikuína̠; M: sakuinia; C:
sakuina; EJ: sákui̠na̠
3. vi
(pollitos, cucarachas, moscas) X: ta̠ꞌví; M:
ta̠ꞌví; C: ta̠ꞌvi̠; A: ta̠ꞌvi̠; EJ:
ta̠ꞌvi
criatura f X: lǎa; M: laá; C: laa$
cribar vt
1. (maíz o frijol; con viento o con la mano) X: nditivi; C: ndativi; A: nativi; EJ: ndativi
2. X: sixîxin; M:
saxinu; EJ: sáxi̠xin
criticar vi X: ka̠ꞌa̠n kíꞌví; C: kaꞌan kiꞌvi$
crudo adj X: íꞌí; M: yíꞌí; A: yíꞌí; P: íꞌí; EJ: íꞌí
ponerse crudo 1a. X:
kuyíꞌí; M: kuyíꞌí
1b. X: nduyíꞌí
crujiente adj X: ndasun; EJ: ndasun
crujir vi C: kayu
cruzar vt
cruzar las manos (para saludar a los padrinos) X: kunumi ndaꞌa; C: kunumi ndaꞌa$; A: kunomi ndaꞌa$
cuál adj
1. X: ndá; M: ndia$;
C: ndiá; A: ndá; EJ: ndáa
2. C: niñaa, niñaꞌa$
cualquier adj
1. X: ndá; M: ndia$;
C: ndiá, ndie$; A: ndá; EJ: ndáa
2. (pero malo)
X: ndi̠kùù
cuándo adv X: ¿maa?; C: ama$; A: ama; P: ama$; EJ: ama
cuando conj
1. X: tá; M: té, chi té; C: tan$,
ten; A: tá; EJ: tá
2. conj X:
tu; M:
tu; C: tun$; EJ: tu
3. adv X:
nu̠ú
4. adv X: tu̠ꞌva
5. adv X: no existe; A:
táꞌan
6. adv X: no
existe; C: ñani
cuánto adv X: ndi̠sàà; C: nisaa$, nixaa; A: 2ndasaá; P: ndasaa; EJ: na̠sa, na̠xa
cuánto cuesta X: ndi̠sàà ya̠ꞌvi; A: ndasaá yáꞌvi
en cuanto a X: no existe; C: nuu$
cuarta f
1. (la medida
del dedo pulgar al dedo en medio) X: kuárta; EJ: tóo káꞌnu
2. (látigo) M: yoꞌo kaꞌndi;
C: yoma$
cuate s (elotito) X: sàtà; EJ: sa̠ví
cuatro adj X: ku̠mí; M: ku̠mi̠; C: ku̠mi; A: ko̠mi̠; EJ: ko̠mí
Cuautipan X: Tikí Táꞌi; P: Tiki Taꞌi
Cuba Libre X: I̠vi̠ Ya̠ka̠
cubierto adj
estar cubierto (embarrado) X: kuchi; M: kuchi; C: kuchi; A: kuchi; EJ: kuchi
cubrir vt
1a. X: ndikasi; M: ndakasi; C:
ndakasi; A: nakasi; EJ: ndakasi
1b. X: kundasi; EJ: ndasi
cubrir con mezcla X: ndikaꞌí; M: ndakaꞌyu̠
cucaracha f
1. (el tipo chico) X: tikeꞌlé
2. (el tipo grande) X:
titeꞌé; M:
ti̠tie̠ꞌé; EJ:
ti̠tie̠ꞌé
cuchillo m EJ: yu̠chi̠
cuello m X: su̠kún; M: su̠kǔn; A: si̠ko̠n; EJ: su̠kún
cuenta f
darse cuenta vt X: ndikoto; M: ndakoto; A: nakoto
cuerda m X: yoꞌó; M: yoꞌó; C: yoꞌó; A: yoꞌo̠; EJ: yoꞌó
cuerno m X: ndikín; M: ndikí; EJ: ndikín
cuero m X: iín; M: ñiǐ; A: ñii̠; P: iín; EJ: iín
cuerpo m
X: ikí kùñù; M: ikí ku̠ñu; C:
ikí ku̠ñu; A: yiki ko̠ñu;
EJ: ikí ku̠ñú
2. X: ñií; M: ñiǐ; A:
ñii̠; EJ: iín
cuervo m X: tikaka; EJ: tikǎka
cuesta abajo 1. X: nde̠e
2. X: no existe; C: niꞌni$
cueva f
1. X: kavá; M: kavǎ; A: kava̠; EJ: kavá
2. X: ya̠vi̠; A: yavi̠; EJ: ya̠vi̠
cuidado conj X: koto ka; M: koto; A: koto; EJ: koto
ten cuidado X: kuénta koo; M: kuéndá koo; EJ: kuénda
cuidadosamente adv X: vií; C: vii̠; EJ: vií
cuidadoso adj
1. X: vií ini
2. X: yi̠í ini
ponerse cuidadoso X: kuyi̠í; M: kuyíi̠; A: kuyi̠i̠; EJ: ku i̠í
cuidar vt
1a. X: xakuénta; M: sakuéndá; EJ: sákuénda
1b. X: kixaa kuénta; M: no existe
2. X: kundaa; M: kundiaa; C: kundiaa; A: kundaa; EJ: kundiaa
3. X: no existe; M: kiꞌin...kuenta
4. X: no existe; C: kuenda$
culebra f X: ko̠ó; M: ko̠ǒ; C: ko̠o; A: ko̠o̠; EJ: ko̠ó
tipo de culebra X: ko̠ó tu̠ún
cultivar vt X: sindîꞌvi...si̠ndi̠kí; A: sandiꞌvi; EJ: sándi̠'vi … si̠ndi̠kí
cumbre f X: xi̠kí; M: xi̠kǐ; A: xi̠ki̠
cumplir 1a. vt
X: xasúví; M: sasúví; EJ: kusuvi
1b. vt X: kixaa súví; M: no existe
2a. vt X: xandúví; M: sandúvi; A: kasa ndi̠vi̠; EJ:
sánduvií
2b. vt X: kixaa ndúví; M: no existe
3a. vt
X: sixînu; M: saxinu$; EJ: sáxi̠nu
3b. v prnl
X: xi̠nu; M:
xi̠nu; A: xi̠no;
EJ: xi̠nu
cumplir el deseo X: xi̠nu yuꞌú
cuñada f 1. X: xànù; M: xa̠nu; C: xa̠nu; A: xa̠no; EJ: xanu
2. X: nána
loꞌo; M: síloꞌo; C: síloꞌo$; EJ: nána loꞌo
cuñado m
X: kàsá; M: ka̠sá; A: ka̠sá; EJ: kǎsa
2. X: táta loꞌo; M: ivá loꞌo; C: ivá loꞌo; EJ:
táta loꞌo
cura m X: su̠tu̠; M: su̠tu̠; A: su̠tu̠: EJ: su̠tu̠
curandero m X: tu̠ꞌva; EJ: tu̠ꞌva
curar 1a. vt
X: sindáꞌa; M: sandaꞌa$; A: sandaꞌa; EJ: sándaꞌa
1b. v prnl X: ndaꞌa; M:
ndaꞌa; C: ndaꞌa; A:
ndaꞌa; EJ: ndaꞌa
2a. vt X: sinduváꞌa; M: sanduvaꞌa; A: sanduva̠ꞌa; EJ: sánduva̠ꞌa
3a. vt
X: xatátán;
M: satatǎn; C: kasa tátán; A: kasa ta̠ta̠n; EJ:
sátátán
3b. vt
X: kixaa...tátán; M: no existe
3c. v prnl X: kutátán; M: kutátán; A: kuta̠ta̠n
Ch - ch
chambuscar vt X: no existe; C: koko nduu
chaponar vt
(antes de sembrar) 1a. X: xandoo; M:
xandoo, sandoo; EJ: sándoo
1b. X: kixaa ndoo; M: no existe
1c. X: no existe; A: ndasa
ndoo
chapulín m X: tìkà; M: ti̠ka; A: ti̠ka; EJ: tika
chapulín verde (tipo muy grande) X: tìkà laꞌlá; C:
xiva̠kǒ
2. (tipo chico) X: tìkà paꞌlí
chayote m X: nañá; M: nañǎ; C: nañǎ; A: naña; EJ: nañá
chicatana f X: si̠ndo̠kó
chicle m X: kùtú; M: ku̠tú; A: ku̠tú; EJ: ku̠tú
chico adj
1. (sing.) X: loꞌo; M: loꞌo; C: loꞌo; A: loꞌo; EJ: loꞌo
2. (se usa con loꞌo
para indicar chiquito) X: páꞌa; M: paꞌǎ; A: paꞌa; EJ: páꞌa
3. (pl.) X: válí;
M: válí; C: válí; A: válí; (unos cuantos),
A: kuálí (muchos); EJ: válí
4. (pl.; se usa solamente con gente) X: valí; M: kuáchí; C: kua̠chi; A: válí; EJ: válí, kuáchi;
ponerse chico 1a. X: kuloꞌo; M: kuloꞌo; C: kuloꞌo
1b. X: nduloꞌo
chicharrón m X: chiróni; M: charoni$, tieꞌe takini$; A: tikason kini̠
chiflar vi
X: tutu; A: tutu; EJ: tutú
2. (muy recio)
X: kisívi̠; M:
sikisíví; A: kusivi; P: sisivi̠; EJ: sikisívi
chilacayote m X: tinduyú; A: ti̠nduyu; EJ: ti̠nduyú
Chilapa X: I̠ta Ya̠ꞌá
chilate m X: ndaí si̠ndi̠kí; C: ndiayǔ síndíkǐ; EJ: ndiayú xa̠tu̠
chile m X: yaꞌá; M: yaꞌá; C: yaꞌá, A: yaꞌa̠; EJ: yaꞌá
chile amarillo A: yaꞌa̠ kuáán
chile guajilllo X: yaꞌá va̠ꞌa; A: yaꞌa̠ kuáꞌá
chile jalapeño A: yaꞌa̠ kuii̠
chile rojo A: yaꞌa̠ kuáꞌá
chile serrano A: yaꞌa̠ kuii̠
chile verde A: yaꞌa̠ kuii̠
planta de chile EJ: ki̠yaꞌá
chillar vt
1a. X: nda̠ꞌi̠ kóꞌó; M: nda̠ꞌyu̠ koꞌo;
EJ: nda̠ꞌyu̠ koꞌo
1b. X: nda̠ꞌi̠; M:
ndaꞌyu̠; C:
nda̠ꞌyu̠; A:
nda̠ꞌyi̠; EJ:
nda̠ꞌyu̠
2. C: kayu
Chilpancingo X: Sindia̠ꞌá; M: Sindiyaꞌa$
Chimaltepec X: Kûxa
chimeco adj X: kuíin; M: kuíín; A: kuíín; EJ: kuíín
hacer chimeco 1a.
X: kukui̠i̠n; M: kukui̠i̠n;
1b. X: ndukui̠i̠n
ponerse chimeco 1a. X: xakui̠i̠n; M: sakuíín
1b. X: kixaa
kui̠i̠n; M: no existe
1c. X: ndasa kui̠i̠n;
M: ndasa kui̠i̠n
chinche de jardín f X: tiàꞌá
chintete s (tipo de lagartija) X: na̠ꞌña̠; M: no existe; EJ: sakíín
chipiles s iva ya̠xín
chisme m M: tuꞌun vixi; A: to̠ꞌon vi̠si̠
chismear vi X: ka̠ꞌa̠n vatá; M: ka̠ꞌa̠n
vatiá; EJ: ka̠ꞌa̠n
vatiá
2. X: no existe; M: no existe;
C: kavixi
3. X: nditúꞌún vatá; C: ndatuꞌun vatia$; EJ: ndatúꞌun vatiá
chismoso adj X: vatá; M: vatiá; C: vatia$; A: vatá, vata; P: va̠ta; EJ: vatiá
chispa f C: tindíkin; EJ: ñuꞌu ndíkin
chispar vi
1. X: no existe; C: kee nuu; 2. X: no existe; C: kandata$
3. X: no existe; C: kee
tindikin 4. EJ: tavá ñuꞌu válí
chistoso adj
1. ta̠chí; M: ta̠chǐ; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí; EJ: no existe
2. X: no existe; A: si̠i̠
chivo m X: tixǔꞌú; M: tixúꞌǔ; A: tisúꞌu; EJ: ti̠xǔꞌu
chocante adj X: chi̠tun; M: chi̠tu̠n
es un poco chocante X: i̠chi̠ ini; M: no existe; A: yichí ini
ponerse chocante X: kuchi̠tu̠n
chocolate m X: si̠ꞌva̠; EJ: si̠ꞌva̠ va̠ꞌa
chotacabras m X: o̠ko̠ki̠ví; M: ko̠ko̠ví; C: ko̠ko̠ví, kuasoo$; EJ: ko̠ko̠ví
chueco adj X: yakuá; M: yakuá; C: ndiakua$; EJ: yakuá
hacer chueco 1a. xayakuá
1b. X: kixaa yakuá; M: no existe
1c. X: ndasa yakuá
chupar vt A: tiꞌvi; EJ: tiꞌvi
chuparrosa f X: ndioꞌo; M: ndioꞌo; C: ndioꞌo; A: ndioꞌo; EJ: ndioꞌo
D - d
danza f X: yaa; M: yaa̠; C: yaa; A: yaa; EJ: yaa
dañar vt A: kiꞌvi̠
daño m
hacer daño 1. X: sikúꞌvi̠
2. X: no existe; M: ndaa ini
dar 1. vt
X: taxi; C: taxi; A: taxi; EJ:
taxi
2. vt X: xa̠ꞌa̠; EJ: xa̠ꞌa̠
3. v prnl (producir cosecha) X: kana; M: kana; C:
nana$; A: kana; EJ: kana
4. v prnl (producir) X: kuun; M: kuun; A: koon; EJ: kuun
dar a luz X: sikákú; M: sakáku; C: sakaku$; EJ: sákaku
dar pena X: kukaꞌan nu̠ú; M: kukaꞌan nu̠u̠; A: kukaꞌan no̠o̠; EJ: kukaꞌan nu̠ú
de prep X: xa̠ꞌá; M: xa̠ꞌǎ; C: xa̠ꞌa, A: xa̠ꞌa̠; EJ: xa̠ꞌá
debajo adv
debajo de 1.
X: kaꞌá; M: kaꞌá; A: ka̠ꞌa̠; EJ: kaꞌá
2. X: ni̠nu̠; C: ninu̠$; A: ni̠no̠; EJ: ni̠nu̠
3. X: ti̠xin; M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin; EJ: ti̠xin
deber vt
1. (dinero) X: kuníká; M: kuníká; A: kunika$;
EJ: kuníka
2. X: no existe; C: ndiakua$
3. (debe hacer) EJ: ndutaꞌan
débil adj X: vitâ; M: vitá; C: vitá; A: vitá; EJ: vitá
hacer débil 1a.
vt X: xavitâ; M:
savitá; EJ: sávitá
1b. vt X: kixaa vitâ; M: no existe
ponerse débil 1a. X: kuvitâ; M: kuvitá; C: kuvitá; EJ: kuvitá
1b. X: nduvitâ
decaerse v prnl 1a. X: kuta̠ma̠; M:
kutáꞌma̠;
EJ: kuta̠ma̠
1b. X: nduta̠ma̠
hacer decaer X: xata̠ma̠; M: sata̠ma̠
decaído adj
estar decaído X: ndikava ini
muy decaído X: ta̠ma̠; EJ: ta̠ma̠
decidir 1. X: chika̠a̠ ini; M: chikaa
ini; A: chikaa̠ ini; EJ: chika̠a̠ ini
2. X: kaꞌnda...xa̠ꞌá; M:
kaꞌndia...xaꞌa; EJ:
kaꞌndia...xa̠ꞌá
decir vt
1. X: kachi; M: kachi; A:
kachi; EJ: kachi
2. X: ka̠ꞌa̠n; M:
ka̠ꞌa̠n; C: ka̠ꞌa̠n; A:
ka̠ꞌa̠n;
EJ: ka̠ꞌa̠n
declamar vi X: ka̠ꞌa̠n ndosó; M: ka̠ꞌa̠n ndoso; A: kaꞌa̠n ndoso; EJ: ka̠ꞌa̠n ndosó
dedo m
1. (de la mano) X: ndùkù ndaꞌá; A: no̠o̠ ndaꞌa̠; EJ: ndu̠ku̠ ndaꞌá
2. (del pie) X: ndùkù xa̠ꞌá; A: no̠o̠ xa̠ꞌa̠; EJ:
ndu̠ku̠ xa̠ꞌá
defecar vi
1a. X: tatá; M: tiatiá; C: tiatiá;
A: tatá; EJ: tiatiá
1b. X: tatá sìꞌví
2. EJ:
sánuu ti̠xin
defectuoso
ser defectuoso 1a. X: kuchiꞌña
1b. X: nduchiꞌña
defender 1a. vt X: ndikiꞌin...tu̠ꞌun
1b. X: ndikiꞌin...mii...
2. X: ku̠ꞌu̠n...ndeé; M: ku̠ꞌu̠n...ndieé; EJ: ku̠ꞌu̠n...ndieé
definir palabras C: sandúkáxi tu̠ꞌun
dejar 1a. vt
X: sindôo; M: sandóo; EJ: sándo̠o
1b. vi X: ndo̠o; M: ndo̠ǒ; A:
ndo̠o; EJ: ndo̠o
2a. vt. X: sindikóó; M: sandakoo; A: sandakoo$; EJ: sándakoo
2b. vi X: no existe; C: ndakoo$; A: ndakoo$; EJ: ndakoo
delantal m X: mantíli; M: mandíli̠
delante de prep X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠; EJ: nu̠ú
delgado adj
1. X: kuéꞌe; M:
kue̠ꞌe̠; C:
kue̠ꞌe; A: kuéꞌé; EJ:
kuéꞌe
2. X: lakuan; M: lakí; C: laki$; EJ:
lakí
3. X: nîí; M: níǐ; C:
níi; A: níi̠; P: nií
4. X: yáxín; M: yáxín; C: yáxín, A:
yásín; P: yáxín; EJ: yáxín
5. X: no existe; C: kuíin; EJ: kuîín
hacer delgado 1a. X: xalakuan; M: salakuán; EJ: no existe
1b. X: kixaa lakuan; M: no existe
2a. X: xanîí; M: saníi̠
2b. X: kixaa nîí; M: no existe
3a. X: xayáxín; M: sayáxín
3b. X: kixaa yáxín; M: no existe
ponerse delgado 1a. X: kukuéꞌe; M:
kukuéꞌe; C: kukuéꞌe; EJ:
kukuéꞌe
1b. X: ndukuéꞌe;
M: ndukuéꞌe; EJ: ndukuéꞌe
2a. X: kulakuan; M: kulakuan
2b. X: ndulakuan
3a. X: kunîí; M: no
existe; C: kuníi
3b. X: ndunîí
4a. X: kuyáxín; M:
kuyáxín
4b. X: nduyáxín
delgado y facil de quebrar adj X: lùkù; A: luku
delicado adj X: i̠í; M: yi̠ǐ, i̠ǐ; A: yi̠i̠; EJ: i̠í
ponerse delicado X: kuyi̠í; M: kuyíi̠; A: kuyi̠i̠; EJ: ku i̠í
delicioso adj X: ya̠sín; M: ya̠si̠n; C: ya̠xin; A: ya̠si̠n; EJ: yasín
hacer delicioso X: xaya̠sín; M: no existe
ponerse
delicioso X: kuya̠sín; M: kuyási̠n
1b. X: nduya̠sín
delirar vi X: ka̠ꞌa̠n sáná; C: ka̠ꞌa̠n sana$
delito m X: kua̠chi; M: kuachi̠; C: kua̠chi; A: kua̠chi; EJ: kua̠chi
demasiado adj X: no existe; C: ni ka; EJ: kuénda, ndi̠va̠ꞌa
demonio m X: kití nǎꞌa; M: kití ñǎꞌa; C: kiti naꞌa$, tiñaꞌa$, nañaꞌa$; P: timiaꞌa$; EJ: kití nǎ'a
nombre de un demonio y el lugar donde hacen sacrificios X: ñùù sìsò
denso adj 1. X: kóꞌo̠; M: kóꞌo̠; EJ: kóꞌo̠
2. EJ: kúkun
ponerse denso 1a. X:
kukóꞌo̠; M:
kukóꞌo̠
1b. X: ndukóꞌo̠
dentro de adv, prep
X: ini; M: ini; A:
ini; EJ: ini
2. prep X: ti̠xin; M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin; EJ: ti̠xin
depender vi X: kundaa ini; M: kundiaa; EJ: no existe
derecho m
1. (autoridad) X: ichí; M: ichí; A:
yichi̠; P: íchi
2. (autoridad) X: no existe; A: nda̠yi;
EJ: ndiáyu
3. adj
(lado) X: kuáꞌá; M: kuáꞌá; A: kuáꞌá; P: kuáꞌá; EJ: kuáꞌá
4. adj (recto) X: ndǎku; M: nda̠kú;
A: nda̠kú; EJ: ndǎku
ponerse derecho 1a. X: kundǎku; M: nunda̠kú
1b. X: ndundǎku
tener derecho X: kuu mií...ichí
derrarmar vi
1. X: to̠o; EJ:
to̠o
2. X: kui̠ta̠; M: kui̠tia̠; A:
kui̠ta̠; EJ: kui̠tia̠
derretir 1a. vt
X: sindútá; EJ: sándutia
1b. vi X:
nduta; C:
ndu̠tia̠; EJ:
ndutia
derrumbar 1. vt X: kani;
M: kani; C: kani; A: kani; EJ: kani
2. vi
C: ta̠ni; EJ: ta̠ni 3.
vi X: ndiku̠ꞌun
4. vi X: ndiku̠ꞌun
sítí
5. vi X: no existe; M: kunuu; P: kinuu ndaa$; EJ:
kinúu ndiaa 6.
vi EJ: kinúu síti
derrumbe s X: no existe; C: sitii$
desabrido adj 1. X: ya̠xa̠; M: axa
2. X:
katí; M: katí; C: katí;
A: katí; P: katí; EJ: katí
desacompletar v prnl X: ndundaa
desamarrar vt X: ndaxín; M: ndaxí; C: ndaxín; A: ndaxín; EJ: ndaxín
desanimado adj
estar desanimado X: ndikava ini
desanimar vt X: sindíkó ini
desaparecer vi X: ndañúꞌú; M: ndoñúꞌú; C: ndoñuꞌu$; A: ndañóꞌó; EJ: ndañúꞌú
desarrollado adj
bien desarrollado X: numá; C: numa$
desarrollar vi (gente, animales, milpa) X: kuxáá; M: kuxaa; A: kuxa; EJ: kuxáá
desarrollar desnutrido 1a. X: kutáꞌa; M:
kutiaꞌa$; EJ: kutiáꞌa
1b. X: ndutáꞌa
hacer desarrollar desnutrido 1a. X: xatáꞌa;
M: no existe
1b. X: kixaa táꞌa; M: no existe
desatar vt X: ndaxín; M: ndaxí; C: ndaxín; A: ndaxín; EJ: ndaxín
desayunarse v prnl X: kasi ini; C: kasi̠ni, kasi ini; A: kasi; EJ: kasǐni
desbaratar vi X: kani; M: kani; C: kani, ta̠ni; A: kani
descansar vi
1. X: ndikundeé; C: ndakindiée; A:
nakindee̠; P: ndikindee; EJ:
ndakindieé
2. X: no existe; C: ndixiko$
descascarar vt (frijoles secos, leña) X: no existe; A: ndiva
descendiente m X: se̠ꞌe síkuá; M: xíkuá; A: sa̠ꞌya ñani síkuá; EJ: se̠ꞌe ñani
descomponer 1a. vt
X: sitîví; M: sativi$; EJ: sátǐvi
1b. vi X: ti̠ví; M: ti̠ví; C:
ti̠ví; A: ti̠ví;
EJ: tǐvi
1c. vi
X: nditiví; C: ndati̠ví; EJ:
ndatǐvi
descontar vt X: kindaa; M: kindiaa; C: kindiaa$; A: kindaa; EJ: kindiaa
desconocida, persona s EJ: túku
descriar vt
1a. xatáꞌa;
M: no existe
1b. X: kixaa táꞌa; M:
no existe
descubierto adj
estar descubierto X: kutuvi; M: kutuvi; A: 3tivi; EJ: kutuvi
descubrir vt X: kuná; M: kuñá; A: kuná; EJ: kuná
descuidado adj
1. X: kuáñú; C: kuáñu; EJ: no existe
2. ndi̠kùù
descuidado en el traje vi X: no existe; C: kachiꞌña
descuidosamente adv X: kuáñú; C: kuáñu
desde adv 1. X: nda̠; M: ndiá; C: ndiá; A: nda̠; EJ: nda̠
2. X: tu̠ꞌva
3. (mientras) X: nani; EJ: nani
desear vt 1a. X: kuya̠sín yuꞌú
1b. X: nduya̠sín yuꞌú
2. A: yichi ini
desencajar vi 1. X: keta;
M: kita; A: keta; EJ: kita
2. X: ya̠ꞌa; M: ya̠ꞌa; C: yaꞌa; A: ya̠ꞌa; EJ: ya̠ꞌa
desenredarse vi X: ndikaa̠; M: ndaka̠a̠; EJ: ndaka̠a̠
desenrollar vt X: ndikani; C: ndakani; EJ: ndakani
deseo
sin deseo adv X: sáꞌa; EJ: no existe
tiene deseo X: xíꞌi̠ ini; EJ: xíꞌi ini
desértico adj X: yúyú; M: yúú; A: yúyú; EJ: yúú
desfilar vi X: kanduu; M: kenduu̠
desgranar vt X: sikôyo; M: sakóyo; A: sakoyo; EJ: sáko̠yo
deshacer vt (ropa) X: ndikani; C: ndakani; EJ: ndakani
desierto m X: yúyú; M: yúú; A: yúyú; EJ: yúú
lugar desérito s X: ikú yúyú; M: ikú yúú; EJ: yukú yúú
quedarse desierto X: nduyúyú; M: no existe
deslave, pasar un vi EJ: kinúu síti
deslocar vi 1. X: keta;
M: kita; A: keta; EJ: kita
2. X: ya̠ꞌa; M: ya̠ꞌa; C: yaꞌa; A: ya̠ꞌa; EJ: ya̠ꞌa
desmayarse v prnl X: kuvi ndiûu; M: no existe
2. X: kuvi tóó; M: kuvi tóó
3. X: no existe; M: kuvi yíꞌí; EJ: kuvi íꞌí
desnudo adj X: chálá; M: chala; C: yala$; P: chálá; EJ: cha̠ꞌlá
desnutrido adj X: táꞌa; EJ: tiáꞌa
desarrollar
desnutrido 1a. X: kutáꞌa; M: kutiaꞌa$; EJ: kutiáꞌa
1b. X: ndutáꞌa
estar desnutrido 1a. X: kuxivâko; M: no existe
1b. X: nduxivǎko
desobedecer vt 1a. X: xaso̠ꞌo
1b. X: kixaa so̠ꞌo; M: no existe; EJ: kixaa so̠ꞌo
2. X: ya̠ꞌa nu̠ú
3. X: no existe; A: kasa toon
desobediente adj X: so̠ꞌo; M: soꞌo̠; C: soꞌo̠; A: so̠ꞌo; EJ: so̠ꞌo
desordenado adj (cabello) X: ta̠ka̠; M: ta̠ka̠; C: ta̠ka̠; EJ: ta̠ka̠
despacio adj
1. X: kuée; M: kuée; C: kuéé; A:
kuéé; EJ: kuée
2. X: ya̠a̠; C: ya̠a̠
desparramar vi X: no existe; C: kandati
despedazar 1a. vt
X: sikuáchí; C: sakuachi; A:
sakuachi; EJ: sákuachi
1b. vi
X: kuachi; M: kuachi; A: kuachi;
EJ: kuachi
despedir vt 1. X:
ka̠ꞌa̠n
ndióxi̠; M: kaꞌan
ndioxi$; C: ka̠ꞌa̠n
ndioxi$; EJ: ka̠ꞌa̠n
ndióxi̠
2a. X: ndaí; ndia̠yú; C: ndia̠yú; A:
nda̠yí; EJ: ndiǎyú
2b. X: no existe; M: kundia̠yú; C:
kundia̠yú
despejarse vi (el cielo) X: ndikuná; M: ndakuiñá; C: ndakuná; A: nakona; EJ: ndakuná
despertar 1. vt
X: sindikôo; C: sandóto; EJ: sándako̠o
2. vi X: ndikáxín ini; M: ndukáxin ini; C: ndukaxin$; A:
nakáxín ini; EJ: ndakǎxi ini
3. vi X: ndoto; C: ndoto
despierto adj
estar despierto X: kundito; M: kundito; EJ: kundito
despintar vt M: sánandoo
despreciar vt
1a. X: xachi̠tun; M: sachi̠tu̠n
1b. vt
X: kixaa chi̠tun;
M: no existe
1c. v
prnl X: kuchi̠tu̠n; EJ:
kuchi̠tu̠n
2. vt
X: no existe; M: kuñúꞌú
después 1a. adv
X: 3ndiꞌi; EJ: ndiꞌi
1b. adv, conj X: si̠ndíꞌí; C: sandíꞌí; A: sondiꞌi$
destapar vt X: kuná; M: kuñá; A: kuná; EJ: kuná
destemplar vi X: kui̠yá; M: xi̠ya̠; C: ndu iyá; A: kuiya; EJ: kui̠yá
desteñirse vi EJ: ndando̠o
destruir 1a. vt X: kani;
M: kani; C: kani; A: kani; EJ: kani
1b. vt
(ropa) X: ndikani; C: ndakani
1c. vi
C: ta̠ni; EJ: ta̠ni
2a. vi X: ndiꞌi xa̠ꞌá; A:
ndiꞌi xa̠ꞌa̠; EJ: ndiꞌi xa̠ꞌá
2b. vt
X: sindíꞌí xa̠ꞌá; A:
sandiꞌi xa̠ꞌa̠; EJ: sándiꞌi xa̠ꞌá
3a. vt
X: sitîví; M: sativi$; EJ: sátǐvi
3b. vi
X: ti̠ví; M:
ti̠ví; C: ti̠ví; A:
ti̠ví; EJ: tǐvi
desviarse vi X: kuniꞌni; M: kunuꞌni; A: kuniꞌni; EJ: kunuꞌni
detener vt
1a. X: kasi; M: kasi; A: kasi; EJ:
kasi
1b. X: ndasi; M: ndasi;
C: ndasi; A: ndasi; EJ: ndasi
determinar vt
determinar el precio X: kaꞌnda ya̠ꞌvi
detrás de adv X: sa̠tá; M: sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A: sa̠ta̠; EJ: sa̠tá
devolver 1a. vt
X: sindíkó ko̠o; C:
sandíkó; EJ: sándiko
1b. vi X: ndikó; M: ndikó; C: ndikó; A:
ndikó; EJ: ndikó
día m
1. X: ki̠ví; M:
ki̠vi̠; C:
kii$; A: ki̠vi̠; EJ:
ki̠ví, ki̠í
2. (la parte del día cuando hay luz del sol) X: nduví; A: ndiví; EJ:
nduví
día santo X: ki̠ví yi̠í; M: ki̠vi̠ yíi̠; EJ: ki̠ví i̠í
día y noche X: nduví niuu; EJ: nduví ñǔu
en cuatro días X: iꞌñû; M: iꞌñǔ
en cinco días X: no existe; M: ikún; A: ikún
hace cuatro días X: ka̠ñuu; M: ka̠ñuu; P: no existe; EJ: ka̠ñuu
unos días X: u̠vi̠ ndaá ki̠ví
diablo m X: kití nǎꞌa; M: kití ñǎꞌa; C: kiti naꞌa$, tiñaꞌa$, nañaꞌa$; P: timiaꞌa$; EJ: kití nǎꞌa, ti̠miaꞌá
diafragma m EJ: ku̠ñu̠ ndási ti̠xin na̠ñu̠
diario adv X: vitin ta̠a̠n
diarrea f
causar diarrea X: sikúún ti̠xin; A: sakoon ini; EJ: sákuun…ti̠xin
tener diarrea X: kuun ti̠xin; A: koon ini; EJ: kuun ti̠xin
dibujar 1a. vt X: sináná; M: sanana; A: sanána; EJ: sánana
1b. X: nana; M: nana; EJ: nana
diente m X: nu̠ꞌu: M: nu̠ꞌu; C: nu̠ꞌu; A: no̠ꞌo; EJ: nu̠ꞌu
diente canino X: nu̠ꞌu tìnà; EJ: nu̠ꞌu tǐna
diente chico y descompuesto X: nu̠ꞌu liꞌnkí; C: nuꞌu tika
dientes o puntas EJ: li̠ꞌnkí
diez adj X: u̠xi̠; C: u̠xi, A: u̠xu̠; EJ: u̠xi̠
diferente adj, adv X: síín; M: síín; P: siin; EJ: síín
difícil adj
X: ndíchi; M: ndíchí; EJ:
ndíchi
2. X: u̠ꞌvi̠; M: u̠ꞌvi̠; C: u̠ꞌvi, A:
yo̠ꞌvi̠; EJ:
u̠ꞌvi̠
3. EJ: yánká
hacer difícil 1a. X: xakini; M: sakíni; EJ: sakini
1b. X: kixaa kini; M: no existe
dificultad f
con mucha dificultad X: tùví ndióxi̠
difunto m X: ndìì; M: ndi̠i; C: ndi̠i; A: ndi̠i; P: ndíí; EJ: ndi̠i̠
dinero m X: xùꞌún; M: xu̠ꞌún; C: xu̠ꞌún; A: si̠ꞌún; EJ: xǔꞌun
dinero de cobre X: kàà kuáꞌa; C: kaa xuꞌun kuaꞌa
Dios m X: Ndióxi̠; M: Ndióxi̠; C: Ndióxi̠; A: Ndiós; EJ: Ndióxi̠
directamente adv X: mí
disciplinar vi X: ka̠ꞌa̠n; M: ka̠ꞌa̠n; C: ka̠ꞌa̠n; A: ka̠ꞌa̠n; EJ: ka̠ꞌa̠n
discurso m
dar un discurso X: ka̠ꞌa̠n ndosó; M: ka̠ꞌa̠n ndoso; A: kaꞌa̠n ndoso; EJ: ka̠ꞌa̠n ndosó
discutir vt
1. X: kani táꞌán;
M: kani táꞌán, kataꞌan;
C: katáꞌán; A: kani táꞌan
2. X: no existe; M: na̠ꞌá; C:
naa; A: naa
disentería X: tatá...ni̠í; A: kue̠ꞌe̠ ni̠i̠; EJ: kue̠ꞌe̠ ni̠í
tener disentería vi 1. X: ni̠í ndoꞌo
2. X: tatá...ni̠í
dislocar vi
X: keta; M: kita; A: keta; EJ:
kita
X: no existe; C: kandata$
disnivelado adj X: kua̠to̠
dispersar 1a. vt X:
no existe; C: sandútia̠
1b. v prnl X: ndu̠ta̠; C:
ndu̠tia̠
1c. v
prnl X: no
existe; C: ndandu̠tia̠; EJ:
ndandu̠tia̠
2. v prnl X: kui̠ta̠ yává;
M: kui̠tia̠ yává
disponer vi X: ka̠ꞌa̠n táꞌán; M: ka̠táꞌa̠n, kataꞌan; C: kataꞌan; EJ: ka̠ꞌa̠n táꞌán
disputar vt 1a. X: xandáxá; M: no
existe
1b. X: kixaa ndáxá; M: no existe
2. vt
X: sikání táꞌán;
C: sakataꞌan$
distinción
hacer distinción de personas X: no existe; M: kuñúꞌú
distribuir vt
C: xa̠xa̠; EJ:
xa̠xa̠
1b. X: ndixaxá; C: ndaxaxa̠
disuadir vt X: no existe; C: kindiaa nuu$
dividir 1a. vt X: nditaꞌví; M: ndataꞌví; C: ndataꞌvi; EJ: ndataꞌví
1b. vi X: ndita̠ꞌví; M:
ndataꞌvǐ
dividir en medio X: taꞌví sava; EJ: taꞌví sava
divieso m X: ta̠ꞌa
doblar vt EJ: chikáꞌnu
doblar la mano vt X: xa ikín ndaꞌá; C: kasa íki ndaꞌá
doce adj X: u̠xi̠ u̠vi̠; C: uxuvi$; EJ: u̠xu̠vi̠
doctor m X: ndotór; EJ: na̠ ta̠tán
documento m 1. X: ata; M: ata; C:
ata; EJ: ata
2. X: tùtù; M:
tutu; C: tutu; A: tutu; P: tutú; EJ: tutu
documento dando permiso llevar animales de un lugar a otro X: no existe; C: páse
doler vi
1. X: ku̠ꞌvi̠; M:
kuꞌvi̠; A:
kiꞌvi̠; EJ: ku̠ꞌvi̠
2. (cabeza o
vientre)
X: kaxí; M: kaxǐ; C: kaxi; A:
kaxi; EJ: kaxí
doler un poco X: ku̠ꞌvi̠ ya̠a̠
dolor m (de los músculos; por ej.: de la espalda, hombro o brazo) X: níꞌní; C: kuniꞌnu$; EJ: níꞌní
dolor de hueso (muy fuerte, hasta que se siente que está despedesándose) X: no existe; C: kua̠chi ikí
tener dolor vi X: no existe; C: kuniꞌnu
tener dolor de cabeza vi X: no existe; C: kunuꞌni xini$
doloroso adj X: u̠ꞌvi̠; EJ: u̠ꞌvi̠
domesticado adj
X: sa̠na̠; M: sa̠na̠; A: sa̠na̠; EJ:
sa̠na̠
2. X: no existe; C: tata
dominar vt
X: xamáso; C: kasa
maso$
X: kixaa
máso; M: no existe
X: ndasa máso
dónde? adv
1. (precede sustantivos y
pronombres) X: máꞌa̠
2. (precede
verbos) X: míí; M: ndiá mií; A: mí; P:
míí
3. (contracción de míí dónde y ichí camino) X: míchí; A: míchí; P: michi
4. C: yachi$
5. C: ndia chi$; EJ: ndáa chí
donde adv
1. X: nu̠ú; M:
nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠, no̠; EJ:
nu̠ú
2. X: no existe; C: ndiá
dormir vi
1. X: ku̠su̠n; M:
ku̠su̠; C: ku̠su̠n; A:
ku̠su̠n; EJ:
ku̠su̠n
2. (hablando con un niño)
X: mími;
M: no existe
dormir con los ojos entreabiertos X: ku̠su̠n leko; M: no existe
dormir profundamente X: na̠á ini
hacer dormir vt X: sikúsu̠n; EJ: sáku̠su̠n
hacer dormir profundamente X: sinâá ini; M: sanaa ini$; EJ: sánaá ini
dos adj X: u̠vi̠; C: u̠vi; A: o̠vi̠; EJ: u̠vi̠
dos años pasados X: ava kán; M: ava kán; C: ava kán; EJ: ava kán
dos días después de pasado mañana X: no existe; A: ikún
dos manos llenas X: tikoꞌo ndaꞌa$; C: tiko ndaꞌa$; P: tikoꞌyo$
de dos en dos X: tá u̠vi̠ tá u̠vi̠; A: o̠vi̠ o̠vi̠; EJ: tá u̠vi̠ tá u̠vi̠
Dos Ríos C: Tiauvi$
duda
tener duda X: kaka u̠vi̠ ini; M: no existe; A: kaka ini; EJ: kaka u̠vi̠ ini
dudar vt 1. X:
kaka u̠vi̠ ini;
M: no existe; A: kaka ini; EJ: kaka u̠vi̠ ini
2. M:
xa u̠vi̠ ini
duende m (de animal o de gente) X: sa̠ki̠; M: sa̠ki̠; EJ: soko yuu
dueño m X: xi̠tòꞌò; M: ixtoꞌo$; A: xitóꞌo; EJ: xi̠tǒꞌo
dulce 1. adj X: vi̠xi̠; M: vi̠xi̠; C: vi̠xi̠; A: vi̠si̠;
EJ: vi̠xi̠
2. m X: ndu̠ú vi̠xi̠; A:
tívi̠si̠; EJ:
ndu̠ú vi̠xi̠
hacer dulce 1a. vt X: xavi̠xi̠; M:
savi̠xi̠
1b. vt X: kixaa vi̠xi̠; M: no existe
1c. vt X: ndasa vi̠xi̠; M: ndasa vi̠xi̠
ponerse dulce 1a. vi
X: kuvi̠xi̠; M:
kuvixi̠; C: kuvixi
1b. vi X: nduvi̠xi̠
duramente adv X: téꞌé; M: tiéꞌé; C: tiéꞌé; A: téꞌé; EJ: tiéꞌé
durante prep X: ti̠xin; M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin; EJ: ti̠xin
durazno m
(la fruta) X: nde̠ꞌé; M:
ndie̠ꞌě; C: ndie̠ꞌe̠; A:
nda̠ꞌya̠; EJ: ndie̠ꞌé
(el árbol) C: tun ndieꞌe$; EJ: tún ndie̠ꞌé
duro adj 1. X: téꞌé; M: tiéꞌé; C: tiéꞌé; A: téꞌé, táꞌyá; EJ: tiéꞌé
2. (estricto) X: 1kue̠ꞌe̠; M: kue̠ꞌe̠; C: kue̠ꞌe̠; A: kue̠ꞌe̠; EJ: kue̠ꞌe̠
3. (tieso) X: ndakú;
M: ndaku̠;
C: ndaku̠; A: nda̠ku̠; EJ: ndakú
4. (firme) X: tuun; C:
kutuun; EJ: túún
duro y elástico X: xi̠i; M: xiǐ; C: xi̠i; EJ: xi̠i
hacer duro 1a. X: xa itún
1b. X: kixaa itún; M: no existe
1c: X: ndasa
itún; EJ: ndasa itún 2. EJ: ndasa tiéꞌé
hacer duro y elástico 1a. X: xaxi̠i; M: saxiǐ
1b. X: kixaa xi̠i; M: no existe
ponerse duro X:
kutéꞌé; M: kutiéꞌé; C: kutiéꞌe
X: ndutéꞌé
ponerse duro y elástico 1a. X: kuxi̠i; M: kuxíi; C: kuxi̠i
1b. X: nduxi̠i
E
económicamente adv X: kuíꞌí; M: kuíꞌí; EJ: kuíꞌí, kuiꞌí
echado
ser echado vi X: ke̠e; M: ke̠ě; A: ke̠e; EJ: ke̠e
echar vt
1. X: chika̠a̠; M:
chikaa; C: chikaa; A: chikaa̠; EJ: chika̠a̠
2. (formar tortilla, comal)
X: katí;
M: katu; P: katún
3a. (meter) X: koꞌni
ndaa; M: koꞌni; EJ: koꞌni
3b. (meter) X: sikóꞌní; M:
sakóꞌni, C: sakoꞌni$
4.
(echar, vaciar) X: ndiso ndee; A: nandiso; ndiso
ndee; EJ: ndiso ndiee
5. (líquido, sobre algo o alguien) X: sikáá;
M: sakáá; C: sakaa; EJ: sákaa
echar ganas vi X: ndikundéé; C: ndakundiee; A: ndukú ndeé; EJ: ndakundieé
edificio m X: veꞌe; M: veꞌe; C: veꞌe; A: veꞌe; EJ: veꞌe
ejote m X: ndìchì; M: ndi̠chi; A: ndi̠chi; EJ: ndǐchi
flor de ejote X: ìꞌì; M: ita ndichi$; P: iꞌya; EJ: ita ndǐchi
él pron X: ra̠; M: ra̠; C: ta̠, ra̠; A: ta̠, ra; EJ: tia̠, ra̠
electricidad f X: ñu̠ꞌu̠; M: ñu̠ꞌu̠; C: ñuꞌu; A: ñoꞌo̠
elegante adj X: sàví; EJ: sâví
elegido
ser elegido X: ta̠ꞌnda̠ xa̠ꞌá
eligir vt
1a. X: ndi̠ka̠xin; M:
ndakaxin; EJ: ndaka̠xin
1b. X: no existe; M: kaxin; C: kaxi$; A: kaxin;
EJ: ka̠xin
ella pron X: yá; M: ñǎ; C: ñǎ; A: ñá; P: ñá; EJ: ñá
ello pron
ello es X: kúa̠; M: ké; A: kía; EJ: ke, ké
elote m X: ndixín; M: ndixí; C: ndixí; A: ndisi̠; EJ: ndixí
elotito m (muy tiernito,
que apenas se está formando) X: isá; M: isá; EJ: isá
1. (lo que crece junto con la buena pero no se desarrolla por
completo) X:
sàtà; EJ: sa̠ví
embarazada adj
estar embarazada 1. X: kuñuꞌu se̠ꞌe; M:
kuñuꞌu seꞌe; A:
koꞌon sa̠ꞌya;
EJ: kuñuꞌu se̠ꞌe
2. X: ke̠e se̠ꞌe; M:
ke̠ě seꞌe
embargo
sin embargo X: saá ni
embarrado adj
estar embarrado X: kuchi; M: kuchi; C: kuchi; A: kuchu; EJ: kuchi
emblanquecerse vi
1a. X: kuyaa; M: kuyaa; C: kuyaa$
1b. X: nduyaa; M: nduyaa
emborrachar 1. vt X: sikóꞌó; M: sakóꞌó; A: sakoꞌo; EJ: sákoꞌo
2. vi X:
koꞌo; M: koꞌo; C: koꞌo; A: koꞌo; P: koꞌo$; EJ: koꞌo
3. vi C: xini
embrocar vt
1. (obj. sing.) X: chindúꞌú
ndee; EJ: chindúꞌu ndiee
2. X: kata ndee; M: no
existe; EJ: chinúú ndiee
embrujado
ser embrujado 1a. X: kukíꞌví; M:
kukíꞌví
1b. X: ndukíꞌví; EJ: ndukíꞌvi
2a. X: kukuéꞌe; M:
no existe; EJ: no existe
2b. X: ndukuéꞌe; M: ndukueꞌe$; EJ:
ndukue̠ꞌe̠
3. X: no existe; M: ndu̠chi̠ꞌña
embrujar vt
1a. X: xatási; M: xatasi$
1b. X: kixaa tási; M: no existe
empacharse vi X: na̠ꞌna̠; M: ña̠ꞌña̠; C: na̠ꞌna̠
empeñado adj
estar empeñado X: no existe; C: kandia$
empeñar vt X: kakin ndaa; C: kakin ndiaa; EJ: kakin ndiaa
empezar vt
1. X: kixáá; M: xaꞌa; C: kixaꞌa$; A: kixáꞌá; P: kixaꞌa$; EJ: kixaá
2. (meses y años) X: kichiñu; C: kichiñu
empleo m X: chiñu; M: chiñu; C: chiñu; A: chiño; EJ: chiñu
empobrecer 1a. vt X: xandáꞌvi; C: kasa ndaꞌvi$
1b. vt X: kixaa ndáꞌvi; M: no existe
1c. vt X: ndasa ndáꞌvi; EJ: ndasa ndáꞌvi
1d. v prnl X: kundáꞌvi; M: kundáꞌví; C: kunda̠ꞌví; EJ: kundáꞌvi
1e. v prnl
X: ndundáꞌvi;
EJ: ndundáꞌvi
empollar vt 1. (gallina)
X: nde̠e chíꞌyo̠
2. (gallina, cucaracha, mosca) X: ta̠ꞌví; M:
ta̠ꞌvǐ; C: ta̠ꞌvi̠; A: ta̠ꞌvi̠; EJ: ta̠ꞌví
empujar vt
1a. X: chindaꞌá; M:
chindaꞌá; A: chindaꞌá; EJ:
chindaꞌá
1b. X: no existe; M: chindáꞌni; C: chindaꞌni$
2a. (para abajo) X: ka̠ta̠vi̠; M: katavi̠; A: katavi̠; EJ: kata̠vi̠
2b. X: ka̠ta̠vi̠ táꞌán; C:
katavi taꞌan
3. X: no existe; M: tiandaꞌa
en prep
1. (sobre) X: sa̠tá; M:
sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A: sa̠ta̠; EJ:
sa̠tá
2. (encima) X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C:
nu̠u̠; A: no̠o̠;
EJ: nu̠ú
encabritarse vi X: kandiso; C: kandiso
encaje m X: ndikín
encargar vt 1. (con
alguien) X: kata
ndaa; M: tiandiaa
2. X: kundaka; M:
kundiaka; C: kundiaka; EJ: kundiaka
encelar vt
1a. X: xakuíñu; M: sakuíñu; A: kasa
kuíni̠
1b. X: kixaa kuíñu; M: no existe
encender 1. vt (algo
con flama) X: chika̠a̠ ñu̠ꞌu̠; M:
chikaa ñu̠ꞌu̠; A:
chikaa̠ ñoꞌo̠
2. vt
X: no existe; M: no existe; C:
chiñu̠ꞌu̠; P:
no existe
3a. vt
X: tuun; M: tuun; C: kutuun$;
EJ: tuun
3b. vi X:
tu̠u̠n; M:
tu̠u̠n; A: to̠o̠n
3c. vt
X: no existe; A: natoon
4. vt
(prender, requemar) X: ndikaꞌmi; M:
ndakaꞌmi; A: ndikaꞌmi
5. vt
X: no existe; M: vikun; C: vikun$
encerrado adj
estar encerrado, estar adentro X: kuñuꞌu; M: kuñuꞌu; A: kuñóꞌo; EJ: kuñuꞌu
encerrar vi X: kundasi ndaa; M: ndasi ndiáá; EJ: kundasi ndiaa
encima adv
1. (arriba) X: ni̠nu; A: ni̠no; EJ: ni̠nu
2. C: toto
encima de prep X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠; EJ: nu̠ú
estar encima 1a. (suj. sing.) X: kunúú; M: kunuu; A: kanoo;
EJ: kunúú
1b. (suj. pl.) X: kundósó;
M: kundosǒ; A: ku̠ndóso; EJ: kundóso
1c. (suj. pl.) X: ndikundosó
poner encima 1. (obj. sing.) X: chinúú; M: chinúú; A:
chinoo; EJ: chinúú
2. (obj. pl.)
X: tisó;
M: tíso; A: chisó, chindoso̠; EJ:
tisó, chindosó
3. X: no existe; M: kani ndoso̠; A:
kani ndoso̠
4. X: no existe; A: kata ndoso̠
encino m X: tiàtá; C: tun suvi$; EJ: tia̠tá
tipo de encino 1. (tiene
bellotas grandes)
C: tisuvi$
2. (tiene bellotas chicas) C: tundii$; EJ: túndi̠í
encinta adj
estar encinta 1. X: kuñuꞌu se̠ꞌe; M:
kuñuꞌu seꞌe; A:
koꞌon sa̠ꞌya;
EJ: kuñuꞌu se̠ꞌe
2. X: ke̠e se̠ꞌe; M:
ke̠ě seꞌe
encogerse v prnl
1a. X: kuloꞌo; M: kuloꞌo; C: kuloꞌo
1b.
X: nduloꞌo
encontrar 1a. vt
X: ndikitáꞌán;
M: ndakitáꞌán; C: ndakitáꞌán; A:
nakitáꞌán; EJ: ndakitáꞌán
1b. vt X: nditaꞌan
2a. vt X: ni̠ꞌí; M:
niꞌǐ; C: niꞌi; A:
niꞌi; EJ: ni̠ꞌí
2b. vt
X: no existe; C: ndaníꞌi; A:
naniꞌi̠;
EJ: ndani̠ꞌí
3. vi (algo
perdido) X: ndeta
encorvarse vi X: kandeta; M: kandita; C: kandita; A: kandeta
enderezar v prnl 1a. X: kundǎku; M:
nunda̠kú; EJ: kundǎku
1b. X: ndundǎku; EJ: ndundǎku 1c. EJ:
ndasa ndǎku
enderezarse v prnl
1a. X: kundǎku; M:
nunda̠kú; EJ: kundǎku
1b. X: ndundǎku; EJ: ndundǎku
endulzar 1a. vt
X: xavi̠xi̠; M:
savi̠xi̠
1b. vt
X: kixaa vi̠xi̠; M:
no existe
1c. vt
X: ndasa vi̠xi̠; M:
ndasa vi̠xi̠
1d. v
prnl X: kuvi̠xi̠; M:
kuvi̠xi̠; C:
kuvixi
1e. v
prnl X: nduvi̠xi̠; EJ:
nduvi̠xi̠
endurecerse v prnl
1. X: kutéꞌé; M:
kutiéꞌé
2. C: kundúu̠
enegrecer 1a. vt
X: xandáá; M: sandiáá
1b. X: vt kixaa ndáá; M: no existe
1c. X: vt
ndasa ndáá; M: ndasa ndiáá
1d. X: vi
kundiáá; M: kundiáá; C:
kundiaá
1e. X: vi ndundáá
enemigo adj X: no existe; A: kuini
enfadarse v prnl
1. X: kundasí; M: kundasí; EJ:
kundasí
2. X: no existe; M: kuchaꞌan
ini$
enfermar 1a. vt
X: xakue̠ꞌe̠; C:
kasa kueꞌe$
1b. vt X: kixaa...kue̠ꞌe̠; M:
no existe
2. vt X: kiꞌin kue̠ꞌe̠; EJ: kiꞌin kue̠ꞌe̠
3. v
prnl X: ku̠ꞌvi̠; M:
kuꞌvi̠; A:
kiꞌvi̠; EJ: ku̠ꞌvi̠
4. v prnl C: xixi$
enfermedad f X: kue̠ꞌe̠; M: kue̠ꞌe̠; A: kue̠ꞌe̠; EJ: kue̠ꞌe̠
enfrentar vt X: no existe; C: ndikun$
enfrente
estar enfrente X: koto ndaa; M: koto ndiaa
enfriar vt
1a. sindîko; A: sandiko; E: sándi̠ko
1b. v prnl X: ndi̠ko; M:
ndiko̠; A: ndi̠ko;
EJ: ndi̠ko
2a. v prnl X: kuvi̠xin; M: kuvixin
2b. v prnl X: nduvi̠xin;
C: nduvixin; A: nduvixi̠n;
EJ: nduvi̠xin
engañar vt
1a. X: xamáña; M: samáñá; EJ: sámáña
1b. X: kixaa máña; M: no existe
2. X: sindáꞌvi; C:
sandaꞌvi; A: sandáꞌvi;
EJ: sándáꞌvi
engañoso adj X: síkí
ponerse engañoso 1a. X: kumáña; M: kumáñá; EJ: kumáña
1b. X: ndumáña
engordar 1a. vt (a un animal) X: sindáꞌa; M:
sandaꞌa$; A: sandaꞌa; EJ:
sándaꞌa
1b. v prnl X: ndaꞌa; M:
ndaꞌa; C: ndaꞌa; A:
ndaꞌa; EJ: ndaꞌa
2a. vp
X: kunduꞌú
2b. vp
X: ndunduꞌú; C:
ndunduꞌú; EJ: ndunduꞌú
enjulio m X: no existe; C: túsa̠a; EJ: tu̠sá
enmohecer 1a. vt
X: sikûxin; EJ: sáku̠xin
1b. v
prnl X: ku̠xin;
M: kuxi̠; C: kuxi; A: ku̠su;
EJ: ku̠xin
enmudecer 1a. vt
X: xameꞌmé; M: sami̠ꞌmi̠
1b. v prnl X: kumeꞌmé; M:
kumiꞌmi̠
1c. v prnl X: ndumeꞌmé
enojar 1a. vt
(causar enojo) X: xakue̠ꞌe̠; C:
kasa kueꞌe$, sakueꞌe$
1b. vt X: kixaa kue̠ꞌe̠; M:
no existe
1c. vi EJ: ndakue̠ꞌe̠
2a. vt (causar enojo) X: sisâá; A: sasaa̠; EJ: sasa̠á
hacer enojar 1a. vt X: sisâá; A: sasaa̠;
EJ: sasa̠á
2b. v prnl X: sa̠á ini; M: sa̠ǎ ini; A: sa̠a̠ ini
enojoso adj X: nda̠xa̠; C: ndáxa
enredado adj (como arbusto o cabello no peinado) X: ndi̠ki̠n
enredar 1. vt
M: kava ndúú
2. v
prnl X: ka̠va̠ nuu;
M: ka̠va̠; EJ:
ka̠va̠ nuu
enriquecer 1a. vt
X: xakuíká; M: sakuiká; EJ:
sákuíka
1b. vt
X: kixaa kuíká; M: no existe
1c. vt
X: ndasa kuíká; M: ndasa kuíka
1d. v
prnl X: kukuíká;
M: kukuíka
1e. v prnl X: ndukuíká;
M: ndukuíka; A: ndukuíká; EJ: ndukuíka
enrojecer 1a. vt
X: xakuáꞌa; M: sakuáꞌa
1b. vt
X: kixaa kuáꞌa; M:
no existe
1c. vt
X: ndasa kuáꞌa; M:
ndasa kuáꞌa
1d. v prnl X: kukuáꞌa; M: kukuáꞌa; C: kukuáꞌa
1e. v
prnl X: ndukuáꞌa; M:
ndukuáꞌa
enrollar vt X: no existe; C: ndatúví
ensanchar 1a. vt
X: xakóꞌó; M:
sakóꞌó
1b. vt X: kixaa kóꞌó; M:
no existe
1c. v
prnl X: kukóꞌó; M:
kukóꞌó
1d. v prnl
X: ndukóꞌó; EJ:
ndukóꞌó
2a. vt
X: xandíka̠; C:
kasa ndika$
2b. vt X: kixaa ndíka̠; M: no existe
2c. vt X: ndasa ndíka̠; EJ: ndasa ndíka
3a. vt X: xaláꞌmbá; M: saláꞌmbá
3b. v
prnl X: kuláꞌmbá;
M: kulaꞌmba̠
3c. v prnl X: nduláꞌmbá
enseñado
ser enseñado por X: sikuáꞌá...ndaꞌá
enseñar vt X: sináꞌa̠; M: sañáꞌa̠; A: sanáꞌa; EJ: sána̠ꞌa̠
ensomar vi X: chǒꞌma; M: chi̠ꞌmá; C: chu̠ꞌmá; A: chiꞌmá; EJ: ndachǒꞌma
ensuciar 1a. vt X: xaya̠kua̠, M: saya̠kua̠; EJ: sáya̠kua̠
1b. vt X: kixaa ya̠kua̠; M:
no existe
1c. vt X: ndasa ya̠kua̠; EJ:
ndasa ya̠kua̠
1d. v
prnl X: kuya̠kua̠; M:
kuyakua̠; EJ: kuya̠kua̠
1e. v prnl X: nduya̠kua̠; A:
nduyakua̠; EJ: nduya̠kua̠
2a. vt (hacer mugroso) X: xateꞌe;
M: satiéꞌé; EJ: sákutiéꞌé
2b. vt X: kixaa teꞌe; M:
no existe
2c. v
prnl X: kuteꞌe; M:
kutiéꞌé
2d. v prnl X: nduteꞌe
3a. vt
X: xakuíín; M: sakuíín; EJ: sákuíín
3b. vt
X: kixaa kuíín; M: no existe
3c. vt X: ndasa kui̠i̠n; M:
ndasa kui̠i̠n
3d. v prnl X: kukui̠i̠n; M:
kukui̠i̠n
3e. v prnl X: ndukui̠i̠n
4a. vt X: xakini; M: sakíni
4b. vt X: kixaa kini; M: no
existe
4c. vt X: ndasa kini; M: ndasa kini
4d. v prnl X: kukini; M: kukini; C: kukini
4e. v prnl X: ndukini
ensuciarse con tizne X: kutu̠ún; M: kuchituun$; C: kutu̠u̠n
entenado m,f X: se̠ꞌe ndáꞌvi; EJ: se̠ꞌe ndáꞌvi
entender 1a. vt X:
kunda̠a̠ ini;
M: kundáa ini; A: kundaa ini; EJ: kunda̠a̠ ini
1b. X: no existe; M: kundani$
2. X: kuni so̠ꞌo; M: kuni soꞌo̠; C: kuni soꞌo; A: koni so̠ꞌo; EJ: kuni so̠ꞌo
3. M: kutuni ini$
4. (problema) X: ndini̠ꞌí xi̠ꞌní; C:
ndaníꞌi xíni; EJ: ndaniꞌí xi̠ní
entendimiento m C: xini tuni$
enterar vt X: kunda̠a̠ ini; M: kundáa ini; A: kundaa ini; EJ: kunda̠a̠ ini
entero adj X: níí; M: níí; C: níí; A: níí; P: níí; EJ: níí
enterrar 1a. vt
X: sindúxi̠n; M:
sandúxin; A: sanduxun; EJ: sándu̠xi̠n
1b. v prnl X: ndu̠xi̠n; M: nduxi̠n; C: ndu̠xi̠n; A:
ndu̠xu̠n; EJ: ndu̠xi̠n
2. vt
(parcialmente) X: tuvi
entonces conj
1a. X: ta saá; A: ta saá; EJ: ta
saá
1b. M: saá
entrar vi
1a. X: ke̠e; M:
ke̠ě; A: ke̠e; EJ:
ke̠e
1b. (permanente; casi siempre con suj. pl.) X: nde̠e; EJ:
nde̠e
2. (suj. sing.) X: ke̠ta; M: kita̠; A: ke̠ta;
EJ: ki̠ta
3a. X: ki̠ꞌvi; M:
ki̠ꞌvi; C: ki̠ꞌvi; A:
ki̠ꞌvi; EJ: ki̠ꞌvi
3b. X: ndi̠ꞌvi; M: ndi̠ꞌvi; A:
ndi̠ꞌvi; EJ: ndi̠ꞌvi
hacer entrar X: sikîꞌvi; M: sakíꞌvi̠; EJ: sáki̠ꞌvi
entre prep
1. X: kui̠ín
2. X: tañu; C: tiañu$; A: taño; EJ:
tiañu
3. X: no existe; C: iini$
entristecerse v prnl
1a. X: kundíi ini; M: kundi̠i ini
1b. X: ndundíi
2a. X: kuchíꞌñá
ini; M: kuchíꞌñá ini; EJ: kuchíꞌña ini
2b. X: nduchíꞌñá ini
3. X: kusuchí ini; M: kusúchí ini; C: kusuchi ini; A: kuchuchú ini; EJ: kusuchí
ini
4. X: no existe; M: kuchaꞌan
ini$
entumirse vi X: xi̠xín; M: xi̠xi̠n, A: xi̠xin; EJ: xi̠xin
envase m
envase de plástico X: nda̠ka̠; M: ndia̠ka̠; A: nda̠ka̠; EJ: ndia̠ka̠
envejecer 1a. vt
X: xayatá; M: no existe
1b. vt X: kixaa yatá; M: no existe
1c. v
prnl X: kuyatá; M: kuyatá; C: kuyatá
1d. v
prnl X: nduyatá; M: nduyatá
2a. vt X: xachée; M: sachée
2b. vt X: kixaa chée; M: no existe
2c. vt X: no existe; M: ndasa chée
2d. v prnl X: kuchée; M: kuchéé; C: kuchée̠
2e. v prnl X: nduchée; C: nduchée̠
3a. v prnl (suj. sing.) X: kukáꞌnú; M:
kukáꞌnú
3b. v prnl X: ndukáꞌnú; C: ndukáꞌnu
4a. v
prnl (suj. pl.) X: kunáꞌnú; M:
kunáꞌnu̠ 4b. v prnl X: ndunáꞌnú; C:
ndunáꞌnu
enverdecer 1a. vt X:
xakuíî;
1b. vt X: kixaa kuíî; M: no existe
1c. vt X: ndasa kuîí;
1d. v prnl X: kukuîí; M: kukuíǐ
1e. v prnl X: ndukuîí; C: ndukuíi̠
enviar 1. vt X: tiꞌví; M: tiꞌví; C: tiꞌví 2. vt X: no existe; M: chindaꞌá; EJ: chindaꞌá
envidia f
tener envidia X: ku̠ní ini; M: kukuíni; C: kuini̠; EJ: ñu̠ní ini
envidiar vt 1a.
X: xa u̠ní ini
1b. X: kixaa u̠ní ini;
M: no existe
envidioso adj X: u̠ní ini; EJ: ñu̠ní ini
ponerse envidioso X: ku̠ní ini; M: kukuíni, C: kuini$; EJ: ñu̠ní ini
ser envidioso M: sakuíni̠
envolver 1a. vt
X: suví; M: suvǐ; A: chitivi,
tiví; EJ: suví
1b. v
prnl X: su̠ví
2. vt X: no existe; C: sukun$
enyerbado adj X: túmí; C: túmí; EJ: túmí
epazote m X: mìnù nduxí; M: mi̠nu; A: mi̠no nduxú; EJ: minu xa̠tu̠
epiléptico sufrir un ataque epiléptico EJ: kuvi íꞌí
equivocarse v prnl X: sana ini; M: naa̠ ini; A: sana ini; EJ: sana ini
errar vt X: no existe; C: sanáá
error m X: no existe; A: kíví
eructar vi
1.
X: kee ta̠chí yuꞌú; C:
kee tachi yuꞌu$
2. X: kee xi̠ko̠
3. (de comer mucho) X: ndaꞌa ini;
M: ndaꞌa ini; EJ: ndaꞌa ini
hacer eructar X: tavá...xi̠ko̠ ini; EJ: kani…sa̠tá lěe ná ta̠ni ta̠chí (de un bebé)
erupción f
erupción
en el piel X: no existe; M:
chikii;
EJ: ndu̠xa̠
escalera f
escalera
hecho en los árboles X: kua̠to̠;
M: kuato$; EJ: kua̠to̠
escama m
1. X: ndiuchi; EJ: luchi
2. C: xeꞌe tiaka
escándalo m
causar escándalo vt X: xandeé; M: sandieé; EJ: sándieé
hacer escándalo vi X: ndi̠kui̠so̠
escapar vi X: ka̠ku; M: kaku̠; C: kakú; A: kaku; EJ: ka̠ku
escarabajo bolero, escarabajo pelotero X: kití sitúví ñuꞌú
escarbar vt
X: kata; M: katia; C: katia; A:
kata; EJ: kata
1b. vt
X: no existe; M: ndakatia; C: ndakatia
2. vi (rascar) X: keꞌé
3. vi
(rascar) X: ñuu; C: ñuu$; A: ñoo; EJ: ñuu
hacer escarbar vt X: no existe; M: no existe; C: sakatia
escarcha f
X: kaxin; M: kaxin
2. X: no existe; C: yu̠ꞌva̠; EJ: yu̠ꞌva̠
escasez f
1. X: sòkò; M: so̠ko; A:
so̠ko; EJ: soko
2. X: ta̠má; EJ:
ta̠má
escaso adj X: no existe; C: mani$
escatimar vi
1a. X: kuxíꞌndá;
M: kuxiꞌndia$; C: kuxiꞌndia$;
EJ: kuxíꞌndiá
1b. X: nduxíꞌndá; EJ: nduxíꞌndiá
escoba f X: ndàkù; M: nduku tíꞌví
escoger vt
1a. X: ndi̠ka̠xin; M:
ndakaxin; EJ: ndaka̠xin
1b. X: no existe; M: kaxin; C: kaxi$; A: kaxin;
EJ: ka̠xin
esconderse v prnl
1. X: tiséꞌe; C: seé; A: chiseꞌé; EJ: ndasěꞌe
2. X: no existe; A: xi̠koꞌon
escondido adj X: sěꞌe; M: se̠ꞌé; C: see$, sii$; A: se̠ꞌé; EJ: sěꞌe
escribir vt
1a. X: taa; M: tiaa; C: tiaa; A: taa;
EJ: tiaa
1b. X: no existe; M: ndatiaa; C: nditiaa; EJ: ndatiaa
escuchar vt 1. X: kuni so̠ꞌo; M: kuni soꞌo̠; C: kuni soꞌo; A: koni so̠ꞌo; EJ:
kuni so̠ꞌo
2. X: taa so̠ꞌo; M: tiaa
soꞌo̠; EJ: tiaa
so̠ꞌo
escupir vi 1. X:
kata ndaa
sìì; C: katia tiasii$; EJ: katia̠ sǐi
2. vt
X: koꞌni
ndaa (sìì); M: koꞌni, kondiaa tiási̠ꞌi
ese adj
1. (cerca del oyente)
X: ña̠á; M:
ña̠ǎ; C: ja̠a̠n; A:
xa̠a̠n; EJ: ña̠á
2. (a la vista) X: kaá; M: ka̠a; C:
ka̠an; A: kaa̠; P:
kaá; EJ: káa
esférico adj
cosa esférico X: no existe; A: sa̠na̠
esforzarse v prnl X: chindúsú; M: no existe; C: chindusu
espalda m
1. (lomo) X: sa̠tá; M:
sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A:
sa̠ta̠; EJ:
sa̠tá
2. (hombro) X: so̠ko̠; M: so̠ko̠; C:
soko; A: so̠ko̠; EJ: so̠ko̠
poner sobre la espalda X: no existe; C: ndukundiso$
espantapájaros m X: to̠to̠ nu̠ú itu
espantar vt
X: xa íꞌvi;
M: xayu̠ꞌví
1b. vt X: kixaa íꞌvi; M: no existe
1c. vt X: ndasa íꞌvi; M: ndasa yu̠ꞌví
1d. vt X: siꞌvi; M: sayu̠ꞌví;
C: sayu̠ꞌví; A: sayiꞌvi
1e. vt X: no existe; C: sayu̠ꞌú;
EJ: sáyǔꞌu 1f. v
prnl X: ku íꞌvi; M:
yu̠ꞌví; C: yu̠ꞌví; A:
yi̠ꞌví, kuyiꞌvi;
EJ: yǔꞌvi
1g. v prnl X: no existe; C: ndayu̠ꞌví ini$
2a. v prnl X: no
existe; C: yuꞌu; EJ:
yǔꞌu
2b. v prnl X: no
existe; C: ndayu̠ꞌú
español 1. m,f
(gente) X: cho̠pi̠; M: cho̠pǐ
2. adj X: sáꞌán; M:
sáꞌán; A: sáꞌán;
EJ: sáꞌán
3. m (idioma) X:
tuꞌun sáꞌán; A:
to̠ꞌon sáꞌán;
EJ: tu̠ꞌun sáꞌán
esparcido
ser esparcido X: no existe; C: kuniꞌnu̠
esparcir vt
1. X: kata yává; M: katia yává
2. X: kui̠ta̠ yává;
M: kui̠tia̠ yává
especia f X: ta̠tán; M: tatǎn; C: ta̠ta̠n; A: ta̠ta̠n
espejo m X: yu̠ú tátán; M: yuu tata$; A: yutátá; EJ: yu̠ú tátán
esperado
sin esperado X: na̠á ini; M: na̠á ini$
esperar vt X: kundatu; M: kundiatu; C: kundiatu; A: kundati; EJ: kundatu
cuando menos lo espera X: na̠á ini; M: na̠á ini$
hacer esperar X: no existe; M: sakuáchi̠; EJ: sákua̠chi̠
estar esperando 1. X: koo tu̠ꞌva; M:
koo tu̠ꞌva; A: koo tiꞌva
2. X: kundoo tu̠ꞌva; M:
kundee tuꞌva
sin esperar X: kua̠ꞌa̠n ini; M: kua̠ꞌa̠n ini; EJ: kua̠ꞌa̠n ini
espesar 1a. vt X:
xanaꞌma; M: sana̠ꞌma
1b. vt X: kixaa naꞌma; M: no existe
1c. vt X: ndasa naꞌma
1d. v prnl X: kunaꞌma; M:
kunaꞌma
1e. v prnl X: ndunaꞌma
espeso adj X: naꞌma; M: na̠ꞌma; A: yoꞌva; EJ: naꞌma
espiar vt X: kunaní; M: no existe; C: koto nani$; A: koto nani$
espiga f X: yokó; C: yoko; A: yoko̠; EJ: yokó
espina f X: iñú; M: iñǔ; A: ñiño̠; EJ: iñú
espinar vi X: kui̠so; M: kui̠so̠; EJ: kui̠so
espinilla f X: tioko̠; EJ: yo̠ko̠
espinoso adj X: iñú; M: iñǔ; A: ñiño̠; EJ: iñú
espíritu m
1.(de un muerto) X: níma̠; M: níma̠; C: níma̠; A: níma̠; P: níma̠; EJ: ánima̠
2. (implica un espíritu de
un muerto) ta̠chí; M: ta̠chǐ; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí; EJ: ta̠chí
esponjar vi EJ: ndanañuu
esposa f X: síꞌi; M: síꞌí; A: síꞌí; EJ: síꞌi
esposo m X: ií; M: iǐ; C: iǐ; A: yii̠; P: ií; EJ: ií
espuma f X: chi̠ñu̠; M: lo̠lo̠ (de jabón); ñu̠ñu̠ (de refresco o por hervir); C: ñuñu, inu$; A: chi̠ki̠ño̠; P: chu̠ñu̠; EJ: ñu̠ñu̠
esquina f X: tútún; C: tutun$; A: ti̠to̠n; EJ: tu̠tún
esquinar 1a. vt
X: xatútún; C: kasa tutun$
1b. vt X:
kixaa
tútún; M: no existe
estaca f
1. X: ndùyù; EJ: ndu̠yu̠
2. (arado) X: ya̠tá; M: ya̠tǎ; A: ya̠ta̠; EJ: ya̠ta
3. (para plantar) A: ya̠ta̠ ndaꞌa̠
estar vi
1. (en su propio lugar;
suj. sing.) X: ku iin; M: ku iin; EJ: ku iin
1b. (sentados
o acostados en su propio lugar; suj. pl.) X: kundoo; M: kundee; C: kundee;
A: kundoo; EJ: kundee
2. (en un lugar más o menos cerrado; suj. pl.) X: kundoꞌni; M:
kundoꞌni
3. (ser, haber) X: koo;
M: koo; A: koo; EJ: koo
4. (sentado o acostado; suj. sing.) X: kundúꞌú; M: kundúꞌǔ; C: kundúꞌu (sentado), kandúꞌu (acostado); A: kandúꞌu (acostado); EJ: kunduꞌú (sentado), kandúꞌu (acostado)
5. (fuera de la vista o dentro de algo) X: ndikaa̠; A:
nakaa; EJ: ndikaa̠
6. (enfocando en el principio
de la existencia) X: tu̠vi; M:
tu̠vi; A: ti̠vi;
EJ: tu̠vi
7. (quedar)
X: kindo̠o; M: kindoo; A: kindoo; EJ: kindo̠o
es que X: kúa̠; M: ké; A: kía; EJ: ké, ke
está X: káá; M: káá; A: káa; EJ: káá
estar en 1. X: kunúú; M: kunuu; A: kanoo; EJ: kunúú
2. X: no existe; A: koꞌon
este adj X: yóꞌó; M: yóꞌo; C: yóꞌo̠; A: yóꞌo; P: yóꞌó; EJ: yóꞌo
estéril adj X: núma̠; EJ: núma̠
estiéricol m X: sìꞌví; A: siꞌví kiti̠; EJ: si̊ꞌvi
estíptico adj X: yatu; M: atǔ; C: atu$, asun; EJ: atu
ponerse estiptico 1a. X: kuyatu; M: no existe
1b. X: nduyatu
estirar 1a. vt
X: sikáa̠; M:
no existe
1b. v prnl (como culebra) X: ka̠a̠; M:
no existe
1c. X: sindikáá; M: sandákáa̠; C: sandakaa̠;
EJ: sándaka̠a̠
1d. vi X: ndikaa̠; M:
ndaka̠a̠; EJ: ndaka̠a̠
2a. vt
(extender para alcanzar)
X: xayóko;
M: sayóko; EJ: sáyóko
2b. vt
X: kixaa yóko; M: no existe
2c. v prnl X:
kuyóko;
M: kuyókó
3. vt
X: xitá; M: xi̠tá; C:
xi̠tá; A: si̠tá;
EJ: xi̠tá
4. vi
X: no existe; C: ndandee$
estómago m X: ti̠xin; M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin; EJ: ti̠xin
estornudar vi X: kaxán; M: kaxán; A: ka̠xi̠n; EJ: kaxán
estrangular vt
1. X: koꞌní...su̠kún;
M: no existe
2. X: kua̠xin;
M: kuaxi̠n, kua̠xi̠n su̠kǔn;
EJ: kua̠xin
3. P: xaꞌná
estregar dientes X: ndikaxí nu̠ꞌu
estrella f X: kìmì; M: tiu̠u̠n; A: ki̠mi; P: ki̠mi̠; EJ: tiu̠ún, ki̠mi
estricto adj X: kue̠ꞌe̠; M: kue̠ꞌe̠; C: kue̠ꞌe̠; A: kue̠ꞌe̠; EJ: kue̠ꞌe̠
estudiar vt
1. X: kaꞌvi; M: kaꞌvi; C: kaꞌvi; A: kaꞌvi; EJ:
kaꞌvi
2. X: sikuáꞌá; C:
sakuaꞌa; A: sakuaꞌa; EJ: sákuáꞌa
examinar 1. X: koto káxín; M: kotoꞌni káxí; C: kakáxí koto; A: koto kaxin; EJ: kotoꞌni káxí 2. vt X: koto ndosó; M: koto ndoso̠; A: koto ndoso; EJ: koto ndosó
excavar vt X: kata; M: katia; C: katia; A: kata; EJ: katia
excesivamente adv X: no existe; C: kuvi$
excremento m X: sìꞌví; A: siꞌví kiti̠; EJ: sîꞌvi
excretar vi
1a. X: tatá; M: tiatiá; C:
tiatiá; A: tatá; EJ: tiatiá
1b. X: tatá
sìꞌví; C: tiatia
kini$ 2. EJ: nuu ti̠xin
exigente
muy exigente adj X: téꞌé nu̠ú
existir vi
1a. X: koo; M: koo; A: koo; EJ: koo
1b. X: xiko̠o
2. (sentado o acostado; suj. sing.) X: kundúꞌú; M: kundúꞌǔ; C: kundúꞌu (sentarse), kandúꞌu (acostarse), kandúꞌu (acostarse); EJ: kunduꞌú (sentado), kandúꞌu (acostado)
3. (fuera de la vista o dentro de algo) X: ndikaa̠; A:
nakaa; EJ: ndikaa̠
4. (enfocando en el principio de la existencia) X:
tu̠vi; M: tu̠vi; A:
ti̠vi; EJ: tu̠vi
explicar vi X: no existe; C: ka̠ꞌa̠n xaꞌvi$
explicar vi X: ndikani; C: ndakani$; EJ: ndakani
explotar 1a. vt
X: sikáꞌndi̠; M: sakáꞌndi̠; EJ: sáka̠ꞌndi̠
1b. vi X: ka̠ꞌndi̠; M:
kaꞌndi̠; A:
kaꞌndi; EJ: ka̠ꞌndi̠
exprimir vt
1a. X: koꞌní; M:
kuꞌní; C: kuꞌní; A:
koꞌní; EJ: koꞌní
1b. X: no existe; A: nakoꞌni
extender vt X: kakin; M: kakin; A: kakin; EJ: kakin
extender vt
1a. X: sindikáá; M: sandákáa̠; C:
sandakaa̠; EJ: sándaka̠a̠
1b. vi X: ndikaa̠; M:
ndaka̠a̠; EJ: ndaka̠a̠
2a. vt
(extender para alcanzar)
X: xayóko;
M: sayóko; EJ: sáyóko
2b. vt
X: kixaa yóko; M: no existe
2c. v prnl X:
kuyóko;
M: kuyókó
3. vt (algo como falda o rebozo para recibir algo)
X: kata nii; M: tanii; C: kata
nii
4. vt
(para ver o examinar)
X: no existe; M: kataꞌnu; P:
kataꞌnu
5. v
prnl X: ndikaꞌni
6a. v
prnl (comida) X: kukuíꞌí; M:
no existe
6b. v prnl X: ndukuíꞌí; EJ: ndukuiꞌí
7. v prnl X: ndikaka; M: ndakaka; C: ndakaka
extendido adj X: láꞌmbá; M: la̠ꞌmba̠
extenso adj X: ndíka̠; M: ndíka̠; A: ndíka̠; EJ: ndíka̠
extinguir 1a. vt
X: ndaꞌva; M:
ndaꞌva; C: ndaꞌva; A:
ndaꞌva; EJ: ndaꞌva
1b. vi
X: nda̠ꞌva̠
extranjero (persona que no son del pueblo de uno) C: toꞌo; EJ: toꞌo
extrañar vi X: no existe; M: kutáti ini; EJ: kutáti ini
extraño adv
1a. X: síín; M: síín; P:
siin; EJ: síín
1b. (personalidad) X: síín ini; EJ: síín ini
F - f
fabricar X: sikua̠ꞌa; M: sakuaꞌa$; A: kasa va̠ꞌa; EJ: sáva̠ꞌa
fácilmente adv X: túví
falda f X: xìyò; M: xi̠yo; C: xi̠yo, A: si̠yó, si̠yo; EJ: xiyo
faltar 1a. vt X:
no existe; C: samani$; A: kasa mani
1b. vi
X: ku̠ma̠ní; M:
kumáni; A: kuma̠ni̠;
EJ: kuma̠ní
1c. vi nduma̠ní
fama f
tener buena fama X: kunúú va̠ꞌa tu̠ꞌun;
EJ: kunúu va̠ꞌa tu̠ꞌun
X: no existe; M: kunúú toꞌo
tener mala fama X: kunúú kíꞌví tu̠ꞌun; M:
no existe; EJ: kunúu kíꞌvi tu̠ꞌun
2. X: kunúú kuéꞌe tu̠ꞌun; M:
no existe; EJ: kunúu kuéꞌe tu̠ꞌun
familia f
1. X: na̠táꞌán; EJ: na̠ táꞌán
2. X: na̠veꞌe; A: naveꞌe; EJ: na̠ veꞌe
familiar m, f X: táꞌán; M: táꞌán; C: ta̠ꞌan, A: táꞌán; EJ: táꞌán
fantasma f
1. X: íꞌná; M:
no existe; EJ: íꞌna
2. (duende) X: sa̠ki̠; M: sa̠ki̠;
EJ: no existe
faringe f X: ki̠yóo; M: ki̠yóo̠; EJ: ki̠yôó
fastidioso
ser fastidioso X: no existe; C: kini ini
favor m X: ya̠ma̠ní; EJ: ña̠ ma̠ní
estar a favor 1. X: ku̠ꞌu̠n
...ndeé; M: ku̠ꞌu̠n... ndieé; EJ: ku̠ꞌu̠n
...ndieé
2. (de otro) X: ndeé...ku̠ꞌu̠n
hacer favor vt 1a. X: xaya̠ma̠ní; C:
kasa ñamani$; EJ: saꞌa ma̠ní
1b. X: kixaa...ya̠ma̠ní; M: no
existe
pedir favor 1. ndukú...ya̠ma̠ní;
EJ: ndukú...ña̠ ma̠ní
2. X: nda̠ka̠n...ya̠ma̠ní;
EJ: nda̠ka̠n...ña̠ ma̠ní
feo adj
1. X: kini; M: kini;
C: kini; A: kini; EJ: kini
2. ndasí; EJ:
ndasí
3. (sucio; cosas, milpa)
X: chíꞌñá; M: chíꞌña; C: chaꞌan$; A: chíꞌña; P: chaꞌan$; EJ: chíꞌña
4. (fuerte; por ej.: tormenta) X: íꞌná; M:
íꞌna; EJ: íꞌna
ponerse feo v prnl 1a. X: kukini; M:
kukini; C: kukini
1b. X: ndukini
fértil adj X: xǎꞌan; M: 2xa̠ꞌá; A: saꞌán; EJ: xǎꞌan
fertilizar 1a. vt X: xaxu̠xa̠n
1b. vt
X: kixaa xu̠xa̠n; M: no existe
v
prnl X: kuxǔxan; EJ:
kuxu̠xa̠n
v
prnl X: nduxǔxan
festejar vt 1a. X: xakáꞌnú; M: sakáꞌnu; A: kasa káꞌno; EJ: sákáꞌnu
1b. X: kixaa
káꞌnú; M: no existe
1c. X: ndasa káꞌnú; M:
ndasa káꞌnu; EJ: ndasa káꞌnu
1d. X: sikáꞌnú; M: sakáꞌnu; EJ: sákáꞌnu
fibra f X: nda̠á; M: nda̠ǎ; C: nda̠a; A: ndaa; EJ: nda̠á
fiebre f
1. X: kaꞌní; M:
kaꞌní; A: kaꞌni̠; EJ: kaꞌní
2. P: xinuꞌu$
fiel
ser fiel (a otra persona) X: ku̠ndi̠ku̠n tuun; M: kundíku̠n tuun; EJ: kundi̠ku̠n tuun
fierro m
fierro candente X: tu̠ni̠; C: tuni̠; EJ: ka̠a̠ tûni̠
fiesta f X: vikó; M: vikó; C: vikó; A: viko̠; EJ: vikó
Fiesta de Todos Santos 1. X: Ki̠ví
Ndìì; M: Ki̠ví Ndi̠i̠
2. Vikó Ndìì; A: Viko̠ Ndii;
EJ: Vikó Ndi̠i̠
fijar vt X: no existe; C: koto ndia
fila f X: i̠ku̠n; M: i̠ku̠n, ku̠n, ya̠ku̠n; A: yiko̠n; EJ: yu̠ku̠n
filo
sacar filo X: ndikuꞌún; C: ndakuꞌu; A: nakakin; EJ: ndakuꞌún
filoso adj X: xi̠ín; M: xi̠ǐn; A: si̠i̠n; EJ: xi̠ín
fin m o f
fin del año X: xi̠ꞌní kui̠ya̠; M: xi̠ni̠ kuíya̠; EJ: xi̠ní kui̠ya̠
fin del mes X: xi̠ꞌní yo̠ó; EJ: xi̠ní yo̠ó
fingir vi X: no existe; M: ku̠la̠ndo̠
fingir que es listo 1a. X: xakama; M: sakama
1b. X: kixaa xǐni; M: no existe
1c. X: ndasa kama; M: ndasa kama
fingir que no sabe 1a. X: xaxǐni; M:
xaxǐni̠
1b. X: kixaa xǐni; M:
no existe
1c. X: ndasa xǐni; EJ: ndasa xïni
fino adj (algo molido) X: ndi̠ꞌi̠; EJ: ndi̠ꞌi̠
firme adj X: tuun; C: kutuun; EJ: túún
ponerse firme v prnl 1a. X: kutuun; M: kutuun; C:
tuun$; EJ: kutuun
1b. X: ndutuun; EJ:
ndutuun
firmemente adv X: tuun; C: kutuun; EJ: túún
fiscal m (ocupa pronombre) EJ: ndíchi xa̠ꞌá ña̠ꞌa veꞌe chíñu
flaco adj
1. (delgado)
X: kuéꞌe; M:
kue̠ꞌe̠; C:
kue̠ꞌe; A: kuéꞌé; EJ:
kuéꞌe
2. X: lakuan; M: lakí;
C: laki$; EJ: lakí, lakuán
3. (huesudo) X: leke;
M: ikí; C: ikí, leke; A: leke
X: no existe; A: kata
flauta f X: tìlàlí
flauta de carrizo X: tlalí; M: mbirii
flema f X: laꞌlá; M: laꞌlá; A: la̠ꞌlá; EJ: laꞌlá
flexible adj X: no existe; C: kisi
flojera f
dar flojera 1a. X: kuxúxán; M: kuxúxan; EJ: kuxúxan
1b. X:
nduxúxán
flojo adj
1. (persona, animal) X:
xu̠xán;
M: xúxan; C: xúxan; A: xúxán; P: xúxán; EJ: xúxan
2. (cosa) X: taya; EJ: taya
hacer flojo vt
1a. X: xaxúxán
1b. X: kixaa xúxán; M:
no existe
ser flojo vi 1a. X: kuxúxán; M:
kuxúxan; EJ: kuxúxan
1b. X:
nduxúxán
flor f
1. X: ita; M: ita; C:
ita; A: yita; EJ: ita
2. (hablando con un niño) X: lee
3. A: yiꞌi̠
flor de calabaza X: vàyà; M: va̠ya
flor de ejote X: ìꞌì; M: ita ndichi$; P: iꞌya; EJ: ita ndǐchi
flor de maguey X: ta̠ i̠tún; M: ta̠tú; EJ: ita vitú
flor de mayo X: ita nùní
flor de nochebuena X: ita ñùꞌú; A: yita ñuꞌú
florecer vi X: xaa; EJ: ndaxaa
flotar vi
1a. X: kunúú; M: kunuu; A: kanoo;
EJ: kunúu
1b. X: ndikunúú; C: ndakunuu$; EJ: ndakunúu
2. X: no existe; M: ndee...nuu$
fogón m X: ya̠á nu̠ꞌu̠; M: nu̠ꞌu̠; C: nuꞌu; A: nóꞌo̠; EJ: ya̠á nuꞌu
follaje m X: ñu̠ú; M: ñu̠ǔ; C: ñu̠ú, ñu̠u̠; A: ño̠o̠; P: ñu̠ú
fondo m
(parte inferior) X: kaꞌá; M: kaꞌá;
A: ka̠ꞌa̠; EJ: kaꞌá
2. (falda interior) X: xìyò màá; A: si̠yo̠ ma̠á
formar vt
1. (tortillas, comal) X: katí; M: katu; P: katún$
2. (tortillas) X: taa; M: tiaa; A: taa; EJ: tiaa
foro m (cintura de blusa o de pantalón) X: no existe; C: koso
forúnculo m X: ta̠ꞌa
forzar vt X: xandu̠xa̠; M: sandu̠xa̠; A: kasa ndu̠xa̠; EJ: sándu̠xa̠
fosa nasal A: yavi̠ si̠ti̠n; EJ: ya̠vi̠ xi̠tin
fotografía f X: naꞌná; M: naꞌná; C: na̠ꞌna̠; A: na̠ꞌná; EJ: nǎꞌna
frágil adj X: ndasun; EJ: ndasun
fragrante adj X: támí; M: támí; A: támi; EJ: támi
fregar vt A: xiniꞌni
freír vt
1a. X: sikásu̠n; M:
sakásu̠n; A: sakason; EJ: sáka̠su̠n
1b. X: ka̠su̠n; M:
ka̠su̠n; C:
kasu̠n; A: kason; EJ: ka̠su̠n
2. v
prnl X: kuxǎꞌan; M:
kuxa̠ꞌán
2b. v prnl X: nduxǎꞌan
frente f X: tààn; M: tiaan; C: tiaan$; A: ta̠ꞌya̠; EJ: tiaan
fresco adj X: kóꞌyó; M: kóꞌyo; C: koꞌyo$; EJ: koꞌyo
ponerse fresco 1a. X: kuvi̠xin;
M: kuvixin
1b. X: nduvi̠xin; C:
nduvixin; A: nduvixin; EJ: nduvi̠xin
frijol m
1. X: nduchí; M: nduchí; A: nduchu̠;
EJ: nduchí
2. C: yuvá
frijol chivo X: nduchí meꞌlá
frijoles martajados X: ndeꞌe u̠vi̠
frijoles molidos X: ndeꞌe ndi̠ꞌi̠; A: ya̠a̠ ndeꞌe; EJ: ndeꞌe
planta de frijol X: iva chíchí; A: yiva chíchi; EJ: yuva chǐchi
frijol blanco y negro con flores lila X: nduchí ta̠ta kuachí
frijol negro y chiquito X: nduchí ñuꞌú
frijol rojo y negro; tarda mucho en madurar X: nduchí tika̠a̠
frijolar X: iva chíchí; A: yiva chíchi; EJ: yuva chǐchi
frío adj X: vi̠xin; EJ: vi̠xin
ponerse frío 1a. X: kuvi̠xin
1b. X: nduvi̠xin; C:
nduvixin; A: nduvixi̠n; EJ:
nduvi̠xin
sentir frío X: vi̠xin xíꞌi; A: vi̠xin xíꞌi̠; EJ: vi̠xin xíni̠
fronda f
fronda de palma X: ñu̠ú; M: ñu̠ǔ; C: ñu̠ú; A: ño̠o̠; P: ñu̠ú; EJ: ñu̠ú
frondoso adj 1. X: kóꞌo̠; M: kóꞌo̠; EJ: kóꞌo̠ 2. EJ: kúkun
árbol frondoso EJ: ndoko
frotar vt 1a. (sobar) X: kavá; M: kavǎ; C: kava; A:
kava; EJ: kava
1b. X: no existe; C: ndakava
2. X: no existe; A:
kundaa
3. X: no existe; M: kuꞌni ndaꞌá
4. X: no existe; C: sanunu$
frotar los ojos X: koꞌní ndaꞌá; M: kuꞌni ndaꞌá; EJ: kava ndaꞌá
frugal adj
hacer frugal 1a. X: xakuíꞌí; M:
no existe
1b. X: kixaa kuíꞌí; M:
no existe
frugalmente adv X: kuíꞌí; M: kuíꞌí; EJ: kuíꞌí, kuíꞌi
fruta f X: kui̠ꞌi; M: kui̠ꞌi; A: kui̠ꞌi; EJ: kití vi̠xi̠
fuego m
X: ñu̠ꞌu̠; M: ñu̠ꞌu̠, ñuꞌu; C: ñuꞌu; A: ñoꞌo̠; EJ: ñu̠ꞌu, ñuꞌu
2. (infección en los labios) X: xíí
fuerte adj
1. X: ndeé; M: ndieé;
C: ndiee̠; A: ndeé; EJ: ndieé
2. (como person, animal, olor, río) X: ndakú; M: ndaku̠; C: ndaku̠; A: nda̠ku̠; EJ: ndakú
3. (lluvia) X:
íꞌná; M:
íꞌna; EJ: íꞌna
4. X: no existe; C: ñiꞌi$
poner más fuerte 1a. X: xandeé; M: sandieé; EJ: sándieé
1b. X: kixaa ndeé; M:
no existe
1c. vi X: kundeé;
EJ: kundieé
1c. vi X: ndundeé
fuertemente adv
1.X: ndeé; M: ndieé;
C: ndiee̠; A: ndeé; EJ: ndieé
2. (con toda su
fuerza) X: ndinuni loꞌo
3. (firmamente) X: tuun; C:
kutuun; EJ: túún
fuerza f
1. X: ndeé; M: ndieé;
C: ndiee̠; A: ndeé; EJ: ndieé
X: tindeé ini
X: no existe, C: nduxaa$; EJ: ndúxa
con toda su fuerza adv X: ndinuni loꞌo
fumar vt X: kaꞌmi; M: kaꞌmi; A: kaꞌmi; EJ: kaꞌmi
fumigar 1a. X: xatátán; M: satatǎn; C: kasa tátán; A: kasa ta̠ta̠n; EJ: sátátán
1b. X: kixaa...tátán; M: no existe
1c. v prnl X: kutátán; M: kutátán; A: kuta̠ta̠n; EJ:
kutátán
fundar vt X: kakin; M: kakin; A: kakin; EJ: kakin
fusilar vt X: kiní; M: kiní; C: kiní; A: kiní; EJ: kiní
G - g
gabán m X: chílo̠; M: chíꞌlo̠; A: tikachí si̠ko̠n; EJ: no existe
gallina f X: nduxí; M: nduxí; C: ndiuxí; A: nduxú; EJ: ndiuxí
gallo m X: cheꞌle; M: chele; C: chele$; A: nduxú chêe; EJ: chéle
ganado m X: si̠ndi̠kí; A: si̠ndi̠ki̠; EJ: si̠ndi̠kí
ganancia f X: si̠kí; EJ: si̠kí
gana f
dar ganas X: kachi ini; M: kachí ini; A: kachí ini
tener ganas X: kutóo; M: kotóo̠; A: kutoo; EJ: kutóo
ganar vt
1a. X: xakanáa; M: sakanáá; C: kasa
kanaa$
1b. X: kixaa kanáa; M: no existe
2. X: kundeé; M: kundie̠e; A:
kundee; EJ: kundieé
gancho m X: chikiꞌí; M: chikiꞌí, chikiꞌlí; EJ: lakiꞌí
garabato m X: no existe; A: kiꞌi̠; EJ: lakiꞌí
garganta f
X: su̠kún;
M: su̠kǔn; A: si̠ko̠n;
EJ: su̠kún
X: ki̠yóo; M: ki̠yóo̠; A:
yiki̠ yóo̠; EJ:
ki̠yôó
garra f X: chîín; M: chíǐn; C: chíi̠n; A: chíi̠n; EJ: chîín
garrapata f X: tixii$; EJ: ti̠xi̠í
garza f X: xi̠vàndò; M: samǐ; C: samǐ; EJ: samǐ, xaló
gas m X: ta̠chí; M: ta̠chǐ; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí; EJ: ta̠chí
gastado adj X: sǐkí
mal gastado adj X: sǐkí
gastar vt
1. X: tiin; M: tiin; C: tiin; A:
tiin; EJ: tiin
2. (invertir) X: kusíkí; M: kusíkí; A: kusíkí; EJ: kusíkí
gatear vi X: kaka ndee; M: kaka ndiee; EJ: kaka ndiee
gato m X: vilú; M: míxtún; C: vilú, mixtun$; A: chítón; EJ: chítu
gato montés m X: no existe; C: ñañaa; EJ: chítu yukú
gauchupín s (tipo de araña) X: tiuꞌun$
gavilán m EJ: saa xíꞌña
gemelo m X: kuátí; M: kuátí; A: kuátí; EJ: kuáti
gemir 1. X: xa̠ka̠n ini; M: xa̠ka̠ ini; A: xi̠ka̠n ini; EJ:
xi̠ka̠ ini
2. X: tana; EJ: tana
genitales m EJ: ña̠ ítia, ña̠ i̠í
gente f
1. (sing.) X: na̠ꞌa; M:
no existe
2. (pl.) X: ìví; M: na̠ yu̠vii̠, yu̠vǐ; C:
yuvi$; A: ni̠vi; EJ: na̠ yuví
girar vi X: ka̠va̠ nuu; M: ka̠va̠; EJ: ka̠va̠
girasol m X: no existe; M: ita xikua ñuꞌú$; EJ: ita ña̠ ndi̠í
gobernar vt X: kaꞌnda chíñú; M: kaꞌndia chuun; C: kaꞌndia chuun; A: kaꞌnda chiño; EJ: kaꞌndia chiñu
golondrina f X: tixiko$; A: tíxikó ño̠mí; EJ: ti̠xi̠kó
goloso adj EJ: ndindiéꞌé
golpe f (con la mano abierta) X: xa̠ꞌndá; M: xa̠ꞌndiǎ; A: lelé, xa̠ꞌnda̠; EJ: xa̠ꞌndiá
dar golpecillos acarinadamente vi X: no existe; C: katu ndiaa
golpear 1a. vt
X: kani; M: kani; C: kani; A:
kani; EJ: kani
1b. v
prnl X: xa̠ni; M: ñani̠; A: xani; EJ: ña̠ni
2a. vt X: sitáxi̠n; EJ:
sáta̠xi̠n
2b. v
prnl X: ta̠xi̠n; M:
ta̠xi̠n; A:
tasin; EJ: ta̠xi̠n
3. vi
X: ti̠kue̠ꞌe̠; M: takueꞌe; C: kukueꞌe; A: takueꞌe̠; EJ:
takue̠ꞌe̠
4. vt
X: no existe; M: no existe; A:
kaxa niꞌni
goma de borrar f EJ: ña̠ꞌma̠
gordo adj
1. X: nduꞌú; M: nduꞌú; C:
nduꞌú; A: nduꞌu̠; P:
ndúꞌú; EJ: nduꞌú
2. (grande) X: káꞌnú, náꞌnú (pl.); M:
káꞌnu (sing.), naꞌnu$ (pl.); C:
káꞌnu (sing.), náꞌnu (pl.); A:
káꞌno (sing.), náꞌno (pl.); P:
káꞌnú (sing.), náꞌnú (pl.); EJ:
káꞌnu (sing.), náꞌnu (pl.)
3. X: no existe; C: nduyu$
4. A: sa̠ꞌán
5. EJ: ndoko
ponerse gordo 1a. X: kunduꞌú
1b. X: ndunduꞌú; C:
ndunduꞌú; EJ: ndunduꞌú
gorgojo f X: tìkìxín; A: tikisin; EJ: ti̠kixin
gorra m X: chako; M: cháko; A: châkon; EJ: kachúcha
gota f X: tíndii; C: tinaꞌnu$; A: ndii; EJ: ndaꞌndii
gotear vi X: xi̠ꞌin; M: xi̠ꞌin; A: xi̠ꞌin; EJ: xi̠ꞌin
grabar vt X: sikuísó; C: sakuiso; EJ: sákuiso
gracias interr, f tixaꞌvi; A: táxaꞌví; EJ: xindáꞌvi ini
grada f X: ndiyo; C: kuato̠; EJ: kua̠to̠
graduar vi X: ndee; EJ: kee
granada f A: tiyoo
grande adj
1. X: káꞌnú (sing.), náꞌnú (pl.); M: káꞌnu (sing.), naꞌnu$ (pl.); C:
káꞌnu (sing.), náꞌnu (pl.); A:
káꞌno (sing.), náꞌno (pl.); P:
káꞌnú (sing.), náꞌnú (pl.); EJ:
káꞌnu (sing.), náꞌnu (pl.)
2. X: chée; M:
chée; C: chée̠; A: chée; EJ: chée
hacer grande X: xachée; M: sachée
1b. X: kixaa chée; M: no existe
1c. X: ndasa chée; M: ndasa chée
ponerse grande X: nduchée; C: nduchée̠
granero m
1. X: ya̠ka̠; A: yaka̠; EJ: ya̠ka̠
2. (estilo viejo) X: ya̠ka̠ ñuꞌú; EJ: ya̠ka̠
granillo m X: tùtà ndu̠ꞌu̠; A: tuta nduꞌu̠
granizo s íꞌín; M: ñíꞌí; C: íín, A: ñíí; P: íín; EJ: íín
grano m X: ndi̠ꞌi; M: ndiꞌi̠; C: ndi̠ꞌi; EJ: ndi̠ꞌi
grasa f X: xǎꞌan; M: 2xa̠ꞌá; A: sa̠ꞌán; EJ: xǎꞌan
grasoso adj X: xǎꞌan; M: 2xa̠ꞌá; A: sa̠ꞌán; EJ: xǎꞌan
hacer grasoso 1a. X: xaxǎꞌan; M:
saxaꞌán
1b. X: kixaa xǎꞌan; M:
no existe
1c. X: ndasa xǎꞌan; EJ:
ndasa xǎꞌan
gratis adj X: uun; EJ: uun
grave adj X: káꞌvi; C: kaꞌvi$
hacer grave X: xakáꞌvi; C:
kasa kaꞌvi$
X: kixaa káꞌvi; M: no existe
1c. X: ndasa káꞌvi
greñudo adj
1. X: ndi̠ki̠n
2. X: ta̠ka̠; M: ta̠ka̠; C: ta̠ka̠; EJ:
ta̠ka̠
grillo m X: mbrii; M: mbíí; A: koselíꞌlí
gripa f X: sàì; M: sayu; A: sa̠yi; P: sai$; EJ: sa̠yu̠
gris adj
1. (blancuzo) X: kúxín; M: kúxi; C: kuxi,
kuxin; EJ: kúxi
2. (ahumado) X: no
existe; C: ñuꞌma
3. X: xa̠ꞌa̠
gritar vi
1a. X: nda̠ꞌi̠; M:
ndaꞌyu̠; C:
nda̠ꞌyu̠; A:
nda̠ꞌyi̠; EJ: nda̠ꞌyu̠
1b. X: nda̠ꞌi̠ kóꞌó; M:
nda̠ꞌyu̠ koꞌo
2. X: kana kóꞌó; M:
kana kóꞌó
grosero adj
1. (rebelde) X: ikú ini; M: ikú ini; C:
yukú ini; EJ: yukú ini
2. X: kití; M: kití; C:
kití; A: kiti̠
3. (malo) X: nduva̠ꞌa; A:
ndiva̠ꞌa
4. X: ta̠chí;
M: ta̠chǐ; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí
grueso adj
1. (algo plano) X: kúkún; M: kúkún; C: kúkun;
A: kuíkon
2. (algo cilíndrico) X: nduꞌú; M:
nduꞌú; C: nduꞌú; A:
nduꞌu̠; P:
ndúꞌú; EJ: nduꞌú
3. (en general) EJ: ndieé
hacer grueso 1a. X: xakúkún; M: sakúkún
1b. kixaa kúkún; M: no existe
ponerse grueso 1a. (algo plano) X: kukúkún; M: kukúkun
1b. X: ndukúkún; C:
ndukúkun
2a. X: kunduꞌú
2b. X: ndunduꞌú; C: ndunduꞌú; EJ:
ndunduꞌú
gruñón
ser gruñón vt 1a. X: xayuꞌú;
M: sayuꞌú
1b. X: kixaa yuꞌú; M:
no existe
grupo m (manada) X: tiꞌvi; M: tiꞌvi; A: tiꞌvi; EJ: tiꞌvi
guaje m X: ndùvà; A: ndóko; EJ: nduva
guajolota f X: tiu̠ún tiatán; M: tiuun tiátǎn
guajolote 1a. m, f (término general)
X: tiu̠ún; M: tiu̠u̠n; A: ti̠ún;
EJ: tiu̠ún
1b. X: tiu̠ún chée
2. m X: ko̠ꞌló; M:
kolo; C: kolo; A: ti̠ún; P: koꞌlo,
chiko̠ꞌlo; EJ: kolo
guamúchil s
X: chǐkún;
M: chi̠chíkun (la fruta), chi̠chíkun
(el árbol); A: ti̠chíkún (la fruta),
ton ti̠chíkún
(el árbol); EJ: chǐkun
guapo adj 1.
X: latún; M: ndatun, latun; A: laton
2. X: luvi; M: nduvi;
C: nduvi$, A: livi; EJ: nduvi
hacer guapo 1a. X: xalatún; M: no existe
1b. X: kixaa
latun; M: no existe
2a. X: xaluvi; M: sandúví
2b. X: kixaa luvi; M: no existe
2c. X: ndasa luvi; M:
ndasa nduvi; EJ:
ndasa nduvi
ponerse guapo 1a. X: kulatún; M: no existe
1b. X: ndulatún
2a. X: kuluvi;
M: kunduvi
2b. X: nduluvi; M:
ndunduvi; EJ: ndunduvi
guardar 1. vt
X: chiva̠ꞌa; M:
chivaꞌa; P: chikuaꞌa$;
EJ: chiva̠ꞌa
2. vt X: no existe; M: taxi va̠ꞌa; A:
taxi va̠ꞌa
3. vt X: no existe; C: tixi va̠ꞌa$
4. vt
X: no existe; A: nataa̠n va̠ꞌa
5. vt
X: no existe; C: ndataꞌan$
6a. vt (cuidar) X: xakuénta; M:
sakuéndá; EJ: sákuénda
6b. vt X: kixaa kuénta; M: no existe
7. v
prnl X: nduva̠ꞌa; C:
nduvaꞌa; A: nduva̠ꞌa; EJ:
nduva̠ꞌa
guardar reposo vt 1a. X: xayi̠í; M:
sayi̠ǐ; C: sayii$
1b. X: kixaa yi̠í; M:
no existe
1c. X: ndasa yi̠í; EJ:
ndasa i̠í
guayaba f X: tikuaa$; A: ti̠kuayúú; EJ: ti̠kua̠a ndikín, ti̠kua̠áyú
guerra f X: kua̠chi; M: kuachi̠; C: kua̠chi; A: kua̠chi; EJ: kua̠chi
guiar vi X: kunúú; M: kunuu; A: kanoo; EJ: kunúu
gusano m
1. (término general) X:
ko̠lá; M:
kolǎ
2. X: tìkùxí; A: tikusú; EJ: ti̠ku̠xí
gusano de la tierra P: tikixi ñuꞌu
oruga EJ: ti̠xaa
tipo de gusano C: tikoꞌna$
tipo de gusano que da luz C: tindaku ñuꞌu$
Guschuapa C: Tia̠sáví
gustar vt
1. X: kutóo; M: kotóo̠; A:
kutoo; EJ: kutóo
2. X: no existe; C: kindoo ini...kuni
3. X: nditaꞌan
ini; EJ: ta̠ꞌan ini
le gusta C: xinisii$
H - h
haber vi X: koo; M: koo; A: koo; EJ: koo
hablar vi
1a. X: ka̠ꞌa̠n; M:
ka̠ꞌa̠n; C:
ka̠ꞌa̠n; A:
ka̠ꞌa̠n; EJ:
ka̠ꞌa̠n
1b. X: no existe; M: ndaka̠ꞌa̠n; C:
ndaka̠ꞌa̠n; EJ:
ndaka̠ꞌa̠n
2. (por ej.: una mamá con su bebé o una gallina con sus pollitos) X: kaꞌa válí
yuꞌú; M: kaꞌa vali
yuꞌu$
empezar a hablar X: kaꞌa yuꞌú
hablar clueca X: ka̠ꞌa̠n séꞌé; C: ka̠ꞌa̠n seꞌe; EJ: ka̠ꞌa̠n séꞌe
hablar con mohina vi X: ka̠na̠ꞌa̠; M: ka̠ña̠ꞌa
hablar derecho, hablar la verdad 1. X: ka̠ꞌa̠n téꞌé
2. X: no existe; C: ka̠ꞌa̠n
ndaku; EJ: ka̠ꞌa̠n ndǎku
hablar en contra X: kani...contra
hablar en sueños, hablar locuras 1. X: ka̠ꞌa̠n sáná; C: ka̠ꞌa̠n sana$, ka̠ꞌa̠n ii maꞌna; EJ: ka̠ꞌa̠n sána
hablar mal 1. (criticar, faltar respeto) X: ka̠ꞌa̠n kíꞌví; C:
kaꞌan kiꞌvi$,
EJ: ka̠ꞌa̠n kíꞌvi
2. (maldecir) X: ka̠ꞌa̠n ndiva̠ꞌa; M:
ka̠ꞌa̠n ndi̠va̠ꞌa̠; C:
kaꞌan ndivaꞌa; A:
kaꞌa̠n ndiva̠ꞌa; P:
kaꞌan nduvaꞌa$
3. (insultar) X: ka̠na̠ꞌa̠; M: ka̠ña̠ꞌa; C: kañaa; EJ: kanǎꞌa
hablar personalmente X: ka̠ꞌa̠n yuꞌú; M: ka̠ꞌa̠n yuꞌú; EJ: ka̠ꞌa̠n yuꞌú
hablar por 1. (interceder) X: ka̠ꞌa̠n...xa̠ꞌá; M:
kaꞌan...xa̠ꞌa̠; C: ka̠ꞌa̠n...xáꞌá; EJ:
ka̠ꞌa̠n...xa̠ꞌá
2. X: ndikuiin...xa̠ꞌá; A: ndakuiin...xa̠ꞌa̠
hablar sin pensar X: kama yuꞌú; M: kama ní yuꞌú; EJ: kama yuꞌú
hablar sin respeto X: ka̠ꞌa̠n kíꞌví; C: kaꞌan kiꞌvi$; EJ: ka̠ꞌa̠n kíꞌvi
no le gusta hablar X: i̠chi̠ ini; M: ichi̠ ini; A: yichí ini
hacer 1. vt
X: ikán; M: no existe
2. vt (construir)
X: sikua̠ꞌa; M:
sakuaꞌa$
2a. v prnl X: kua̠ꞌa; M:
kuvaꞌa̠; A:
kuva̠ꞌa
3. vt X: kasa; M: sa; C: sa; A: kasa; P: kisa, asa
4. vt EJ: saꞌa
5. vt X: kixaa; M: no existe
6. vt X: ndasa;
M: ndasa; A: ndasa; EJ: ndasa
7. vt (por ej.: tarea, examen) X: keꞌé; M:
keꞌe$; EJ: keꞌé
8. (cosa de nixtamal) X:
ndiko; M:
ndiko; A: ndiko; EJ: ndiko
9. vt
(tortillas) X: taa; M: tiaa; A: taa; EJ:
tiaa
10. vt
(preparar) X: xasúví; M: sasúví
11. vt X: no existe; M: savaꞌa̠; C:
savaꞌa̠;
EJ: sáva̠ꞌa
12. v prnl X: xǐnu
hacia prep
1. X: chí; M: chí; C: che$; EJ:
chí
X: kua̠ꞌa̠n chí;
M: kua̠ꞌa̠n chí;
EJ: kua̠ꞌa̠n chí
hacha m X: yácha; M: áchá; C: yáchá; A: yáchá; EJ: yácha
halcón m X: ta̠sún; M: tasu$; EJ: ta̠sú
hallarse vi X: ka̠an; M: ka̠a̠n; A: ka̠an; EJ: ka̠an
halvanar vt X: no existe; C: kakin niꞌni tikoto
hamaca f X: máka; C: ñunu̠ xíko yáꞌa$; EJ: máka
hambre f X: sòkò; M: so̠ko; A: so̠ko; EJ: soko
tener hambre 1. X: ka̠ꞌun
ini; M: kaꞌǔn ini; C: kaꞌun
ini; EJ: ka̠ꞌun ini
2. X: kuvi sòkò; M: kuvi sòkò; A: kivi̠ so̠ko
hasta prep
1. X: nda̠; C:
ndiá; A: nda̠, a̠nda̠;
EJ: nda̠
2. X: nda̠kua̠; M:
nda̠kua, ndia̠kua
hasta a punto adv X: yati; M: yachin; C: yachin$; A: yatin; EJ: yachin
hechicero, a m X: tu̠ꞌva; EJ: tu̠ꞌva
hembra f X: síꞌi; M: síꞌí; A: síꞌí; EJ: síꞌi
hembra con hijos (animales) X: tiatán; M: tiátǎn; EJ: tiatán
hendir vt
X: taꞌví; M:
taꞌví; C: taꞌví; A:
taꞌvi; EJ: taꞌví
vi
X: nda̠tá; M:
nda̠tǎ; A:
nda̠tá
herbicida f X: ta̠tán; M: tatǎn; C: ta̠ta̠n; A: ta̠ta̠n; EJ: ta̠tán
herir 1. vt
X: sitikuéꞌe̠; A:
satakuéꞌe̠; EJ:
satakue̠ꞌe̠
2. vi X: ti̠kue̠ꞌe̠; M:
takueꞌe; C: kukueꞌe$; A:
takueꞌe̠; EJ: takue̠ꞌe̠
hermana f
1. (de mujer) X: ku̠ꞌvi̠; M: ku̠ꞌvi̠; C: ku̠ꞌvi̠, A: ki̠ꞌvi̠; EJ: ku̠ꞌvi̠
2. (de hombre) X: ku̠ꞌva; M: ku̠ꞌva; A: kiꞌva̠; P: kuꞌva$; EJ: ku̠ꞌva
media hermana (de mujer) X: ku̠ꞌvi̠ ndáꞌvi; M: ku̠ꞌvi̠ ndáꞌví; EJ: ku̠ꞌvi̠ ndáꞌvi
hermano m 1. (de hombre) X: ñani; M: ñani; C: ñani; A:
ñani; P: yani; EJ: ñani
2. (de mujer) X: ku̠ꞌva; M: ku̠ꞌva; A: kiꞌva̠; P: kuꞌva$; EJ: ku̠ꞌva
medio hermano 1. (de hombre) X: ñani ndáꞌvi; EJ: ñani ndáꞌvi
2. (de mujer) X: ku̠ꞌva ndáꞌvi; M: ku̠ꞌva ndáꞌví; EJ: ku̠ꞌva ndáꞌvi
hermoso adj 1. X: latún; M: ndatun, latun; A: laton
2. X: luvi; M: nduvi; C: nduvi$; A: livi; EJ: nduvi
hacer hermoso 1a. X: xalatún; M: no existe
1b. X: kixaa
latun; M: no existe
2a. X: xaluvi; M: sandúví
2b. X: kixaa luvi; M: no existe
2c. X: ndasa luvi; M:
ndasa nduvi; EJ:
ndasa nduvi
ponerse hermoso 1a. X: kulatún; M: no existe
1b. X: ndulatún
2a. X: kuluvi;
M: kunduvi
2b. X: nduluvi; M:
ndunduvi; EJ: ndunduvi
herradura f X: kàà ndaꞌá; C: kaa ndaꞌa burro$
herriamienta f X: ndaꞌá chíñú; A: ndaꞌa̠ chíño; EJ: ndaꞌá chíñu
hervir 1a. vt X:
sichîꞌyó; M: sachíꞌyǒ;
C: sachíꞌyo̠; A:
sachiꞌyo; EJ: sáchiꞌyó
1b. vi X: chi̠ꞌyó; M:
chi̠ꞌyǒ; C: chǐꞌyo̠; A:
chi̠ꞌyo̠; EJ: chiꞌyó
1c. vi X: no existe; M: ndachiꞌyǒ; C: ndachi̠ꞌyo̠
2a. vt
X: sikuíso̠; A:
sakuiso̠; EJ: sákui̠so̠
2b. vi
X: kui̠so̠; M:
kui̠so̠; A:
kui̠so̠; EJ:
kui̠so̠
2c. vi X: no
existe; M: ndakuiso̠
2d. vi
kui̠so̠ kai
2e. vi
kui̠so̠ kua̠ꞌla̠
3a. vt X: no existe; M: sachóꞌǒ; C: sachoꞌo$; A: sachoꞌo̠
3b. vi X: no existe; M: chóꞌǒ; A:
cho̠ꞌo̠
hiel f X: ndutá ka̠va̠; M: ndu̠tia káva̠; A: nduta̠ ka̠va̠; EJ: ndutiá ka̠va̠
hielo m X: iꞌva̠; M: i̠ꞌva̠; C: yu̠ꞌva̠; A: yi̠ꞌva̠; EJ: no existe
hierba f 1.
X: iva; M: iva; C: yuva$; A:
yiva; EJ: yuva
2. X: i̠ku̠; M: i̠ku̠; C: yu̠ku̠, A: yu̠ku̠; EJ:
yu̠ku̠
3. X: no existe; M: itia; C: itia; EJ: itia
4. (pasto) X: ku̠ꞌvi̠; M:
no existe
5. (pasto) X: no existe; M: kuꞌu̠; A:
kuꞌu̠;
EJ: kuꞌu
hierba santa f X: tinaná ndo̠ó; A: tondíva ndo̠o̠; EJ: tinándo̠o
tipo de hierba 1. X: kutuni; M: túni̠í
2. X: ya̠va
Hierba Santa (un pueblo en el municipio de Xalpatlahuac) X: Kíꞌvá
hígado m X: sa̠tá xáꞌa; A: sa̠ta̠ xáꞌa̠; EJ: taxáꞌa
higo m X: no existe; C: koxi̠
hijastro, a m, f X: se̠ꞌe ndáꞌvi; EJ: se̠ꞌe ndáꞌvi
hijo, a m, f X: se̠ꞌe; M: seꞌe̠; C: seꞌe; A: sa̠ꞌya, seꞌe; EJ: se̠ꞌe
hijito, a m, f (vocativo; indica cariño) 1. X: chiꞌí; M: chiꞌí 2. EJ: tá-i, ná-i, pá-i (mi bebé)
hilera f X: i̠ku̠n; M: i̠ku̠n, ku̠n, ya̠ku̠n; A: yiko̠n; EJ: yu̠ku̠n
hilo m X: i̠ꞌva̠; M: i̠ꞌva̠; C: yu̠ꞌva̠; A: yi̠ꞌva̠; EJ: yu̠ꞌva̠
hilo del lizo del telar X: no existe; C: ki̠in; EJ: ki̠i̠n
hilo grueso (del telar) X: no existe; C: nda̠ví; EJ: ndáví
hinchado adj A: kuiño
hincharse vi
1. X: nañu; M: nañu; EJ: nañu
2. X: ndaa kuiñu; A: kuankaa kuiño
causar que hincharse (el ojo) vt
1. kixaa lusu
2. (el ojo) vt X: kixaa lutu
hinchazón f X: kuiñu; C: kuiñu; A: kuiño; EJ: kuiñu
hipo
tener hipo X: kaki̠ꞌi ini; M: kakiꞌi̠ ini; C: kakiꞌi ini; EJ: kaki̠ꞌi ini
hoja f X: i̠ku̠; M: i̠ku̠; C: yu̠ku̠, A: yu̠ku̠; EJ: yu̠ku̠
hoja seca C: vixǐn; EJ: vi̠xín
hojear vt X: no existe; C: kani yu̠ku̠
holgazanear ve X: kuxúxán; M: kuxúxan; EJ: kuxúxan
hollejo m X: lapa; M: no existe
hollín s (colgado de los morillos de la casa) X: ya̠ꞌa̠
hombre m X: ta̠a; M: tia̠ǎ; C: tia̠a; A: ta̠a; EJ: tia̠a
hacerse hombre 1a. X: xata̠a; C:
kasa tiaa
1b. X: kixaa ta̠a; M: no existe
hombre no muy viejo X: sava ta̠a; A: sava ta̠a
hombro m
1. (incluye la parte del brazo arriba del codo) X: chi̠yó; M: chi̠yǒ; A: chi̠yo̠
2. X: so̠ko̠; M: so̠ko̠; C: soko, A: so̠ko̠; EJ: so̠ko̠
están hombro con hombro C: yutaꞌan nuu soko$
honda f EJ: yoꞌó náyúú
hondo adj X: kúnu; M: kúnu; C: kúnú; A: kónó; EJ: kúnu
hacer hondo X: xakúnu; M: sakúnú;
1b. X: kixaa kúnu; M:
no existe
1c. X: ndasa kúnu; M: ndasa kúnú
ponerse hondo 1a. X: kukúnu; M: kukúnu
1b. X: ndukúnu
honesto 1. X: nda̠a̠ ini; EJ: nda̠a̠ ini
2. X: ndǎku; M: nda̠kú; A: nda̠kú; EJ: ndǎku
hongo m X: xìꞌí; M: xiꞌǐ; C: xiꞌi; EJ: xi̠ꞌí
honrar vt 1. X:
xatǒꞌo; M:
sato̠ꞌó; A: kasa to̠ꞌo;
EJ: sátǒꞌo
2. X: kixaa tǒꞌo; M:
no existe
3. X: sikáꞌnú; M: sakáꞌnu;
EJ: sákáꞌnu
hora f X: kàà; M: ka̠a; C: ka̠a; A: ka̠a; EJ: ka̠a̠
horcón m X: si̠ꞌi̠n; C: si̠ꞌi̠n; A: tisíꞌi̠n; EJ: si̠ꞌi̠n
hormiga f X: tiòkó; M: tio̠kó; C: tio̠kó; A: tio̠kó; EJ: tio̠kó
hormiga arriera f 1. X: no existe; M: leerú; C: leru$
2. (chicatana) X: si̠ndo̠kó
3. X: tisuꞌú
hormiga león EJ: ndikíví
tipo de hormiga P: yoko xuꞌun
hornear 1a. vt X:
xaxítu̠n; M:
saxítu̠n; EJ: sáxítu̠n
1b. vt X: kixaa
xítu̠n; M: no existe
1c. vi
X: kuxítu̠n; M:
kuxítu̠n
horno m X: xi̠tu̠n; A: xito̠n; EJ: xítu̠n
hoy adv X: vitin; M: vichin; C: vichin; A: vitin; P: vitin$; EJ: vichin
hoyo m
1. X: ya̠vi̠; A: yavi̠; EJ: ya̠vi̠
2. X: no existe; A:
chi̠ꞌma̠
Huajuapan de León C: ñuu Siin
Huamuxtitlán X: Tíchíkún; M: Chi̠chíkun;
huapisolo s X: no existe; C: ndixi ndoo$
huarache m X: ndu̠xán; M: ndu̠xǎn; C: ndixan; A: ndu̠xa̠n; EJ: ndu̠xán
hueco adj
X: yu̠yu; C: i̠yu̠
X: no existe; C: ñáꞌma
X: no
existe;
A: chi̠ꞌma̠
hacer hueco 1a. X: xayu̠yu
1b. X: kixaa yu̠yu; M:
no existe
ponerse hueco X: kuyu̠yu; M: no existe
huelga
estar de huelga vi EJ: ndukui̠i̠n
huella f
1. X: ndaꞌá; M: ndaꞌá; C: nda̠ꞌa; A: ndaꞌa̠; P: ndaꞌá; EJ: ndaꞌá
2. X: xa̠ꞌá; M: xa̠ꞌǎ; C: xa̠ꞌa; A: xa̠ꞌa̠; EJ: xa̠ꞌá
huérfano, a m, f X: penché
hacerse huérfano 1a. X: kundáꞌvi; M:
kundáꞌví; EJ: kundaꞌví
1b. X: ndundáꞌvi;
EJ: ndundaꞌví
hueso m 1. X: leke M: ikí; C:
ikí, leke; A: leke, yiki̠;
EJ: lakí
2. (de
fruta como ciruela o durazno) X: ndu̠ú; C: ndu̠u; EJ: ndu̠ú
hueso que usan para arreglar los hilos del telar X: no existe; C: iki tiso$
huesudo adj
X: X: leke; M: ikí;
C: ikí, leke; A: leke, yiki̠; EJ: lakí
2. X: no existe; A: kata
hacer huesudo 1a. X: xaleke; M: saleke, xaleke
1b. X: kixaa leke; M: no existe
ponerse huesudo 1a. X: kuleke; M: kuleke; C: kuleke
1b. X: nduleke
huevo m X: ndi̠ví; M: ndi̠vǐ; A: ndi̠vi̠; EJ: ndi̠ví
Huexoapa X: Tisǎví; P: Tisáví Kaꞌnú
huipil m X: xi̠ku̠n; C: xi̠ku̠n; EJ: xi̠ku̠n
húmedo adj X: uxá; M: vixá; A: visá; EJ: vixá
humillar 1a. vt X: xachíꞌñá; M: sachíꞌña
1b. vt X: kixaa
chíꞌñá; M: no existe
2. vi
X: no existe; A: kundáꞌvi ini
3a. vt
X: sikáꞌán…nu̠ú; M:
sakáꞌán…nu̠ǔ; A: sakaꞌan no̠o̠; EJ: sákaꞌan…nu̠ú,
3b. vt
A: sakaꞌan…no̠o̠; EJ: sákukaꞌan…nu̠ú
humo m i̠ꞌma̠; M: i̠ꞌma̠; C: nu̠ꞌma̠; A: ñi̠ꞌma̠; EJ: ñu̠ꞌmá
echar humo X: chǒꞌma; M: chi̠ꞌmá; C: chu̠ꞌmá; A: chiꞌmá; EJ: ndachǒꞌma
llenarse de humo vi X: ku i̠ꞌma̠; M: kuꞌma$; C: kuꞌma, kuñuꞌma
humoso adj X: i̠ꞌma̠; M: i̠ꞌma̠; C: nu̠ꞌma̠; A: ñi̠ꞌma̠; EJ: ñu̠ꞌmá
hacer humoso 1a. X: xa i̠ꞌma̠; M:
sa i̠ꞌma̠
1b. X: kixaa i̠ꞌma̠; M:
no existe
1c. X: ndasa i̠ꞌma̠; M:
no existe
ponerse humoso 1a. X: ku íꞌma̠
1b. X: ndu i̠ꞌma̠
hundirse vi X: ndikava; M: ndakava; C: ndakava; A: nakava; EJ: ndakava
huraño adj X: tíkú; EJ: túku
ponerse huraño 1a. X: kutíkú; M: kutúku̠
1b. X: ndutíkú
ser huraño 1a. X: kutíkú
huso m X: kátia̠; X: no existe; M: kátia̠; C: kátia̠; EJ: kátia̠
I - i
idioma m X: tu̠ꞌun; M: tuꞌu̠n; C: tu̠ꞌun; A: to̠ꞌon; P: tu̠ꞌun; EJ: tu̠ꞌun
iglesia f X: veꞌe ñu̠ꞌu; M: venúꞌu; A: veꞌe ño̠ꞌo; EJ: veñu̠ꞌu
igual adj 1. X: iin káchi; M: iin káchí; A:
ñii kachí; EJ: iin káchi
2. X: iin nu̠ú; M:
iin nuu$; EJ: iin nu̠ú
3. X: táꞌán; M:
táꞌán; C: ta̠ꞌan; A:
táꞌán; EJ: tá
igualar vt X: no existe; C: kata tuꞌva
Igualita X: Tàxíín; C: Tiaxíín; P: Taxiín
iguana f X: tìchí; M: ti̠chǐ; C: ti̠chí; A: ti̠chí; EJ: ti̠chí
imagen f X: naꞌná; M: naꞌná; C: na̠ꞌna̠$; A: na̠ꞌná, naꞌná; EJ: nǎꞌna
imaginar vi X: sitûvi; C: satuvi$; EJ: satu̠vi
imitar vi X: ndi̠na̠ꞌa̠; EJ: nda̠na̠ꞌa̠
impedir vt
1. X: kasi; M: kasi; A: kasi; EJ:
kasi
2. X: ndasi; M: ndasi; C: ndasi; A:
ndasi; EJ: ndasi
impenetrable adj X: kóꞌo̠; M: kóꞌo̠; EJ: kóꞌo̠
ponerse impenetrable 1a. X: kukóꞌo̠; M:
kukóꞌó
1b. X: ndukóꞌo̠
importante adj
1a. (sing.) X: káꞌnú; M:
káꞌnu; C: káꞌnu; A:
káꞌno; P: káꞌnú;
EJ: káꞌnu
1b. (pl.) X: náꞌnú; M: naꞌnu$;
C: náꞌnu; A: náꞌno;
EJ: náꞌnu
2a.
(sing.) X: chée; M: chée; C: chée̠; A: chée
2b. (pl.) X: ndoo
3. (fuerte) X: ndeé;
M: ndieé; C: ndiee̠; A:
ndeé; EJ: ndieé
hacer importante X: xachée; M: sachée
1b. X: kixaa chée; M: no existe
1c. X: ndasa chée; M: ndasa chée
imprudente
ser imprudente vi X: no existe; C: kusiki$
impuesto m
pagar impuesto X: ka̠ku; M: no existe
incensar 1a. vt
X: sichóꞌma; M: sachíꞌmǎ
1b. vi
X: chǒꞌma; M:
chi̠ꞌmá; C: chu̠ꞌmá; A:
chiꞌmá; EJ: ndachǒꞌma
incienso m
1a. X: xùxà; C: xu̠xa;
EJ: xuxa
1b. X: xùxà va̠ꞌa
incisivo m X: nu̠ꞌu yéꞌé; EJ: nu̠ꞌu yéꞌe
inclinado adj 1. X: ndìkà
2. X: toso
3. (colgado)
X: no existe; C: táti
ponerse inclinado 1a. X: kutoso; EJ: kutǒso
1b. X: ndutoso; M:
ndutoso
inclinarse vi (de cintura) X: ndikui̠ta ndee; M: kandiee$
inconsciente adj
dejar inconciente X: sinâá ini; M: sanaa ini$; EJ: sanaá ini
estar inconciente X: na̠á ini; EJ: naá ini
indirecta
echar indirectas X: chinúú ndaa; M: no existe
echar indirectas X: ka̠ꞌa̠n ndaa; M: ka̠ꞌa̠n ndiaa
infección m
infección en los labios (fuego) X: xíí
infierno m X: ndayá; M: ndiaya$; EJ: ndiayá
inflado adj C: xilompi$
inflamación f X: kuiñu; C: kuiñu; A: kuiño; EJ: kuiñu
causar inflamación vt 1a. (el ojo) X: xalutu; M: salutu
1b. X: kixaa lutu; M: no existe
2a. (el ojo)
X: xalusu; M: salusu
2b. X: kixaa lusu; M: no existe
inflar vt M: xalamba
inflarse vi EJ: ndanañuu
inmediatamente adv X: ndi̠ku̠n; M: ndiku$; A: ndi̠ko̠n, ndikon; EJ: ndi̠ku̠n
inocente adj
fingir que es inocente vt 1a. X: xaxǐni; M:
xaxǐni̠; EJ:
saxïni̠
1b. X: kixaa xǐni; M:
no existe
1c. X: ndasa xǐni;
EJ: ndasa xïni̠
inscribir vt 1a. X: ka̠ꞌi̠ ki̠ví; M: no existe
1b. X: ndi̠ka̠ꞌi̠ ki̠ví; M:
ndakaꞌyu; A: nakaꞌyi̠
1c. X:
no existe; M: ndatiaa$; C: ndatiaa$;
EJ: ndatiaa
insecticida f X: ta̠tán; M: tatǎn; C: ta̠ta̠n; A: ta̠ta̠n; EJ: ta̠tán
insecto m
insectos muy chiquitos que pican X: ndiyáá; C: ndiyá
2. X: tixeꞌe$;
EJ: ti̠xe̠ꞌe̠
tipo de insecto X: xivǎko
insistente adj X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee̠; A: ndee̠; EJ: ndieé
inspirar A: kaꞌa̠n niꞌni ini$
insultar vt 1. X: ka̠ꞌa̠n ndiva̠ꞌa; M: ka̠ꞌa̠n ndi̠va̠ꞌa̠; C: kaꞌan
ndivaꞌa; A: kaꞌa̠n ndiva̠ꞌa; P:
kaꞌan nduvaꞌa$
2. X: ka̠na̠ꞌa̠; M: ka̠ña̠ꞌa; EJ:
kanǎꞌa
3. X: nda̠ꞌi̠ kue̠ꞌe̠
4. EJ: ka̠ꞌa̠n kue̠ꞌe̠
inteligente adj X: ndíchi; M: ndíchí; EJ: ndíchi
ponerse inteligente 1a. X: kundíchi
1b. X: ndundíchi
intentar vt
X: ndukú; M: ndukú; C: ndukú; A:
ndukú; EJ: no existe
1b. X: no existe; C: ndakundiee; A: ndukú ndeé; EJ:
ndakundieé
intercambiar vt X: nama; M: nama; C: na̠ma
interceder X: ka̠ꞌa̠n...xa̠ꞌá; M: kaꞌan...xa̠ꞌa̠; C: ka̠ꞌa̠n...xáꞌá; EJ: ka̠ꞌa̠n...xa̠ꞌá
interés m
1. (sobre dinero prestado)
X: se̠ꞌe; M:
seꞌe̠; C:
seꞌe; A: sa̠ꞌya, seꞌe; EJ:
se̠ꞌe
2. (sobre dinero prestado) X: si̠kí; EJ: si̠kí
interesarse en X: no existe; C: kasa ndiꞌvi
interior adj (hasta lo más adentro) X: màá; M: ma̠ꞌa; A: ma̠á
interior del codo M: kancho; A: lanchí
interpretar vt X: sindíkó ko̠o...tu̠ꞌun, sindíkó ko̠o...tu̠ꞌun; EJ: sándikó...tu̠ꞌun
interrumpir vt
estar interrumpido X: no existe; A: kaꞌno ini
intestinos m X: sìtì; M: isiti$; A: xiti; EJ: siti
intimidar vt
1a. X: xa íꞌvi
1b. X: kixaa íꞌvi; M:
no existe
1c. X: ndasa íꞌvi; M: ndasa yu̠ꞌví
2a. X: xa i̠yo; M:
sa i̠yo̠; EJ:
sá i̠yo
2b. X: kixaa i̠yo; M: no existe
invertido adj X: sǐkí
estar invertido ve X: kuñuꞌu; M: kuñuꞌu; A: kuñóꞌo; EJ: kuñuꞌu
invertir vt X: kusíkí; M: kusíkí; A: kusíki; EJ: kusikí
inyección f X: tíku; M: tíku; C: tíkú; A: túkú; EJ: tíku
ir 1. vi
X: ku̠ꞌu̠n; M:
ku̠ꞌu̠n; A:
ko̠ꞌo̠n; EJ:
ku̠ꞌu̠n
2. vi (con el río) X: tani;
EJ: tani
3. v aux (andar) X: kaka; M: kaka; A: kaka; EJ: kaka
ir adelante X: kunúú; M: kunuu; C: koso nuu$; A: kanoo; EJ: kunúu
ir alrededor vi X: ka̠va̠ nduu; M: kee nduu; A: kono nduu
iracundo adj X: kue̠ꞌe̠ xi̠ꞌní
irregular adj (disnivelado) X: kua̠to̠
irrespetuoso adj X: ikú ini; M: ikú ini; C: yukú ini, yukú; EJ: yukú ini
ponerse irrespetuoso 1a. X: ku ikú ini; M: ku ikú ini
1b. X: ndu ikú ini; M:
ku ikú ini
portarse irrespetuosamente X: xa ikú ini; M: sa ikú
irresponsable adj X: ndi̠kùù
Ixcuinatoyac X: Tená; C: Tianáǎ
ixtle m X: nda̠á; M: nda̠ǎ; C: nda̠a; A: ndaa; EJ: nda̠á
izquierdo, izquierda adj X: ítín; M: ichin; C: íchin; A: yitin; P: ítín; EJ: íchin
J - j
jabalí m X: ki̠ni̠ ikú; M: ki̠ni̠ ikú; A: kini̠ yuku̠; EJ: kîni̠ yukú
jabón m X: na̠má; M: na̠mǎ; C: na̠ma̠; A: na̠ma̠; EJ: na̠má
jabón de baño X: na̠má xáꞌa̠n; M: na̠ma̠ tiéꞌé; A: na̠ma̠ xáꞌan
jabón del monte X: na̠má ikú, na̠má kává; C: nama yúku
jabón en polvo 1. X: na̠má ya̠á; A:
na̠ma̠ xáꞌan
2. X: na̠má
yuchí; M: na̠ma̠ i̠chi;
EJ: na̠má yuchí
jactarse v prnl 1. X: chinúú...tu̠ꞌun; M: chinúú...túꞌun; EJ: chinúú...tu̠ꞌun
2. X: kixaa ñaꞌá; M:
no existe
3. (de lo que tiene; se usa solamente con mujeres) X: kuñaꞌá; P: kuñaꞌá
4. (de lo que uno tiene; se usa solamente con hombres) X: kúta̠a; M:
kutiáa
5. (se usa más con cosas que uno tiene) X: kutáí; M: kutiáyú; EJ: kutiáyú
jadear vi X: kai su̠kún; M: no existe
jalar vt
1a. X: xitá; M: xi̠tá; C:
xi̠tá; A: si̠tá;
EJ: xi̠tá
1b. X: ndixitá; C: ndaxi̠tá;
EJ: ndaxi̠tá
2a. X: kuñuu; M: no existe; A: kuñoo; EJ:
kuñuu
2b. kuñuu ndai
3. X: kakui̠ta; M: kakuíta; P: no existe
4. X: no existe; M: kañuꞌu; C:
kañuꞌu
5. X: no existe; A: kasi̠tá
jarra f X: no existe; M: tindoꞌǒ; C: tindo̠ꞌǒ; EJ: ti̠ndo̠ꞌo
jefe m
1. (casi siempre lleva pronombre) X: xìkuàꞌá; A: xi̠kua̠ꞌa̠; EJ: xikua̠ꞌá
2. (casi siempre lleva pronombre) X: káꞌnú;
M: káꞌnu; C: káꞌnu;
A: káꞌno; P: káꞌnú;
EJ: káꞌnu
jején m
1. X: ndiyáá; C: ndiyá
2. X: tìkú válí; C: ndikuiín
3. X: tìkún; C:
ndikuiín
jícama f X: tikama; M: chikaꞌma
jícara f X: yaxín; M: yaxín; C: yaxín; A: yaxi̠n; EJ: yaxín
jitomate m X: tinaná ndeꞌe
jornaladamente adv X: tátu̠; EJ: tátu̠
jorobado adj X: toso
hacer jorobado 1a. xatoso; M: satósó
1b. X: kixaa toso; M: no existe
ponerse jorobado 1a.
X: kutoso
1b. X: ndutoso; M: ndutoso
juez m X: no existe; C: kuési
jugar vt, vi X: kusíkí; M: kusíkí; A: kusíki; EJ: kusikí
jugo
jugo del cazahuate X: páchi̠; EJ: no existe
jugo del nopal X: yeé
jumil m X: tiàꞌá
juntar 1. vt X: chitáꞌán
2a. vt X: sikitáꞌán; M:
sakutáꞌán
2b. vi X: ndikitáꞌán; M: ndakitáꞌán; C:
ndakitaꞌan; A: nakitáꞌan;
EJ: ndakitáꞌán
2c. vi X: vi kutáꞌán; M: kutáꞌán; A:
kitáꞌan; EJ: kutáꞌán, kitáꞌán
3. vt (cosas)
X: chikuíti;
M: chikuiti
4. vt
(unas pocas cosas; obj. pl.) X: chindoo koo; M: chindee koo; C: chindee
koo$; A: chindoo tiꞌvi;
EJ: chindee koo
5. vt
(unas pocas cosas) X:
no existe; M: koyo
koo
6. vt
(amontonar) X: kani koo; M: kani ko̠o̠
7a. vt
X: kaya; M: kaya; P: no existe;
EJ: kaya
7b. X: ndikaya; M: ndakaya; C: ndakaya; A: nakaya; EJ: ndakaya
7c. v prnl X: ka̠ya̠; M: kaya; P:
no existe
7d. X: ndi̠ka̠ya̠; M:
ndaka̠ya̠; C:
ndakaya; EJ: ndaka̠ya̠
8. vt
X: no existe; C: ndachi taꞌan$,
ndachu taꞌan$
9. vt
(mezclar) X: saká; M: sakǎ; A:
saka; EJ: saká
10. vi (muchísimos, como moscas) X: ka̠tin; M:
ka̠ti̠; A:
kati; EJ: ka̠ti
11. vi X: no
existe; C: ndikin$
12. vi
X: ndikutú
13. vi EJ:
ndata̠ka̠
juntar en un montón X: sindáá koo; M: sandaa koo$; EJ: sándaa koo
junto adj X: ndikáꞌnú; A: ñii káꞌno
juntos adv C: táꞌán
jurar vt X: chinaꞌá; A: chinaꞌá
justicia
buscar justicia vt EJ: ndukú kua̠chi
justo adv (exactamente) X: mí
Juxtlahuaca EJ: Skuíya
juzgar vt
1a. X: xanani; M: sanání; A: kasa
nani
1b. X: kixaa nani; M:
no existe
2a. X: xanda̠a̠; M:
no existe
2b. kixaa nda̠a̠; M:
no existe
3. X: no existe; M: sandaku$;
EJ: sándǎku
L - l
La Cienega X: Nu̠ú Táꞌnu; P: Nutaꞌnu
La Cruz y Morona C: Tu̠ye̠ꞌé
labio m X: yuꞌú; M: yuꞌú; C: yu̠ꞌu; A: yuꞌu̠; EJ: yuꞌú
labio leporino X: yuꞌú leko
labor f X: chiñu; M: chiñu; C: chiñu; A: chiño; EJ: chiñu
hacer el segunda labor X: ndi̠ꞌvi; A: ndi̠ꞌvi; EJ: ndi̠ꞌvi
hacer el segundo labor con la yunta vt X: sindîꞌvi...si̠ndi̠kí; M:___; C: sandiꞌvi; A: sandiꞌvi; EJ: sindi̠ꞌvi...si̠ndi̠kí
ladearse vi X: ka̠va̠ nuu; M: ka̠va̠; EJ: ka̠va̠ nuu
lado m
1. X: xiyo; A: xiyo; EJ: xiyo
2. X: xìín;
M: xiǐn; A: xiin; EJ: xiín
3. (de casa o de árbol)
X: ndìkà;
EJ: ndika
al lado de X: kínta; M: kándiaa
de lado X: xîín
hacerse a un lado X: kuta̠ꞌa; M: kua̠tiáꞌa̠; C: kuetiaꞌa$; A: kutaꞌa; EJ: kutia̠ꞌa
lado de la casa X: xinveꞌe$; C: xinve̠ꞌe
ladrar vi X: nda̠ꞌi̠; nda̠ꞌi̠; M: ndaꞌyu̠; C: nda̠ꞌyu̠; A: nda̠ꞌyi̠; EJ: nda̠ꞌyu̠
ladrón m X: kuíꞌná; M: kuíꞌná; A: kuíꞌná; EJ: kuíꞌna
hacerse ladrón 1a. X: kukuíꞌná; M:
kukuiꞌna
1b. X: ndukuíꞌná; M:
ndukuiꞌna; EJ: ndukuíꞌna
lagartija f X: mêꞌlá; M: míla; C: mila$; A: mbíꞌla; EJ: milá
tipo de lagartija (chintete) X: na̠ꞌña̠; M: ndia̠ya; EJ: sakíín
lago m X: mìnì; M; mi̠ni; A: mi̠ni; EJ: mi̠ni
lágrima f X: tìkuǐi nu̠ú; C: tiakuii$; A: tá no̠o̠
laguna f X: mìnì; M; mi̠ni; A: mi̠ni; EJ: mi̠ni
Lagunilla Yuku Tuni X: Kútu̠ni; M: Kútu̠ni; P: Kutuní
lalache X: iva tiyôó; A: yiva tayoo
lamentar X: kusuchí ini; M: kusúchí ini; C: kusuchi ini; A: kuchuchú; EJ: kusuchí ini
lamer vt 1a. yákun
ndaa; M: ya̠kún ndiaa; A: ya̠kún
ndaa; EJ: yǎkun ndiaa
1b. X: ndiyákun ndaa; C: ndayakun ndiaa$
2. X: tiꞌví
ndaa
3. (animales) C: vindiaa
lana f X: kachí levo; M: ti̠ka̠chí leꞌla; P: ixi ndikachi$; EJ: ixí lanchi
lápida f X: ñáñá; C: ñáñá
largo adj X: kâní; M: kánǐ; A: káni̠; P: kâní; EJ: kâní
laringe m A: yavi̠ si̠ko̠n; EJ: ya̠vi̠ su̠kún
lástima
tener lástima X: kundáꞌvi ini...kuni; M: kundáꞌvi ini...kuni; A: kukiꞌvi ini; EJ: kundáꞌvi ini...kuni
lastimar 1a. vt (golpear) X: sitáxi̠n; EJ: sáta̠xi̠n
1b. vi
X: ta̠xi̠n; M: ta̠xi̠n; A: tasin; EJ:
ta̠xi̠n
2a. vt
(herir) X: sitikuéꞌe̠; A: satakuéꞌe̠; EJ: sátakue̠ꞌe̠
2b. vi
X: ti̠kue̠ꞌe̠; M: takueꞌe; C: kukueꞌe; A:
takueꞌe̠; EJ: takue̠ꞌe̠
3a. vt
(castigar) X: sitíxúꞌvi̠; M: satixuꞌvi; A: saxoꞌvi; EJ: sátixúꞌvi̠
3b. vi X: tixuꞌvi̠; EJ: tixúꞌvi̠
latoso adj (por el ruido o un trabajo que no le gusta) X: kuáchí yuꞌú; M: kuáchí ní yuꞌú
lavar 1. vt
X: ndikata; X: ndikata; M: ndakatia; C: ndakatia; A: nakata;
EJ: ndakatia
2. vt (cara, pie)
X: chiꞌi; M:
chiꞌi; EJ: chiꞌi
3. v prnl X: ndoo; EJ: ndoo
lavar las manos X: ndaꞌá; M: ndaꞌá; A: ndaꞌá; EJ: ndaꞌá
lazar vt (con reata) X: sikuíku̠n; M: savíku̠n; C: savikun; EJ: sávi̠ku̠n
lejano adv X: xíká; M: xíka; A: xíká; P: xíká; EJ: xíka
lejos adv
1. X: kâní; M: kánǐ; A:
káni̠; P: kâní; EJ: kâní
2. X: xíká; M: xíka; A: xíká; P: xíká; EJ:
xíka
un poco lejos de X: kínta; M: kándiaa
lengua f
1. (de la boca) X: yâá; M: yáǎ;
C: yáa̠; A: láa̠;
EJ: yâá
2. (idioma) X: tu̠ꞌun; M: tuꞌu̠n; C: tu̠ꞌun; A: to̠ꞌon; P: tu̠ꞌun; EJ: tu̠ꞌun
lengua mixteca 1. X: tu̠ꞌun ndáꞌvi; M:
tuꞌu̠n ndáꞌví;
EJ: tu̠ꞌun ndáꞌvi
2. X: tu̠ꞌun sâví; M: tuꞌu̠n sávǐ; A: to̠ꞌon sávi̠
lento adj (calma) M: váyú
lento adv (despacio) X: ya̠a̠; C: ya̠a̠; EJ: ya̠a̠
leña f X: titún; M: tutún; C: tutún; A: tito̠n; EJ: tutún
leer vt X: kaꞌvi; M: kaꞌvi; C: kaꞌvi; A: kaꞌvi; EJ: kaꞌvi
levantar 1a. vt
(de la mañana)
X: sindikôo; C: sandóto;
EJ: sándako̠o
1b. v prnl X:
ndiko̠o; C:
ndakoo; A: ndako̠o; EJ: ndako̠o
2. vt
(alzar) X: ndaniꞌi; M:
ndoniꞌi; A: ndaniꞌi; EJ:
ndaniꞌi
3. vt
(la milpa) X: no
existe; M: ndakuꞌni; C:
ndakuni$, ndakuꞌni$
4. vi (pararse) X: ndikui̠ta; C:
ndakuita; EJ: ndakui̠ta
5a. vi
(pararse;
suj. sing.) X: ndikundichi; M: ndakundichi;
C: ndakundichi$; EJ: ndakundichi
5b. vi
(pararse; suj.
pl.) X: ndikundita; M:
ndakundita; EJ: ndakundita
levantarse la peste X: ndikui̠ta xi̠ko̠
ley f X: ndaí; A: nda̠yi; EJ: ndiáyu
lezna f C: lextan$; A: luku
libre adj
dejar libre X: sañá ndíka̠
libro m X: tùtù; M: tutu; C: tutu; A: tutu; P: tutú; EJ: tutu
licor m X: ndìxì; M: ndixi; EJ: ndixi
liendre f X: tiaꞌví; M: tia̠ꞌví
lienzo m X: no existe; C: ñúmí; EJ: no existe
ligero adj X: kama; M: kama; C: kama; A: kama; EJ: kama
hacer ligero 1a. X: xakama; M: sakama
1b. X: kixaa kama; M: no existe
1c. X: ndasa kama
ponerse ligero 1a. X: kukama; M: no existe; C: kukama
1b. X: ndukama
lijar vt X: ndiyákun; M: ndayakun; C: ndayakun; EJ: ndayǎku
lima f (herramienta) X: yǔchí; M: yuti$; EJ: yu̠chi̠ ndayuú
limar vt
X: xakaní; M: sakaní
X: no existe; C: sandúkaní
limpiar 1. vt X:
ndiyákun;
M: ndayakun; C: ndayakun; EJ: ndayǎku
2a. vt (milpa de hierbas; antes que sembrar) X: xandoo; M: sandoo; EJ: sándoo
2b. vt X: kixaa ndoo; M: no existe
2c. v prnl X: ndoo;
EJ: ndoo
3. vt (terreno; antes de sembrar) X: ka̠xi̠n; M:
ka̠xi̠n; A:
ka̠si̠n; EJ:
ka̠xi̠n
4. vt
(la milpa) X: kutu; M: kutu; C: kutu; A: kutu; EJ: kutu
5. vt
(maíz o frijol; con viento o con la mano) X: nditivi; C: ndativi; A: nativi; EJ: ndativi
6. vt
(raspar) X: yákun; C:
yaku$; EJ: yǎku
7a. v
prnl (emblanquecerse) X: kuyaa; M: kuyaa; C: kuyaa$
7b. X: nduyaa; M: nduyaa
limpiar con la mano X: ndiyákun ndaꞌá; M: ndayakun ndaꞌá$
limpio adj 1. X: yaa;
M: yaa; C: yaa, A: yaa; EJ: yaa
2. (líquidos) X:
kuíi; M: kuíí; C: kui̠í; A: kuíí; EJ: kuíi
3. (puro) X: no existe; A:
ndii
quedarse limpio 1a. X: kukuíi; M:
kukuíi
1b. X: ndukuíi; C: ndukui̠í; EJ:
ndukuíi
línea f (raya) X: chi̠chi; M: chichi̠; A: chi̠chi; EJ: chi̠chi
líquido m X: ndutá; M: ndutiá; C: ndu̠tiá; A: nduta̠; EJ: ndutiá
liso adj X: kaní; M: kaní; C: kaní; EJ: ndiꞌví
hacer liso 1a. X: xakaní; M: sakani
1b. X: kixaa kaní; M: no existe
1c. X: ndasa kaní
ponerse liso 1a. X: kukaní; M: kukaní
1b. X: ndukaní; M:
ndukaní; C: ndukaní
lisonjero adj X: la̠ndo̠; M: la̠ndo̠; EJ: la̠ndo̠
listo adj X: kama; M: kama; C: kama; A: kama; EJ: kama
listo adj
1. X: (arreglado) X: ndúví; EJ: ndúvií
2. X: tu̠ꞌva; M:
tuꞌva̠; A: ti̠ꞌva;
EJ: no existe
estar listo 1. koo tu̠ꞌva;
M: koo tu̠ꞌva; A: koo tiꞌva
2. X: kondoo tiꞌvá; M:
kundee tuꞌva; A: kondoo tiꞌvá
3. X: koo ndúví; M: koo ndúví; EJ: koo ndúvií
hacerse listo X: xakama; M: sakama
X: kixaa kama; M: no existe
X: ndasa kama
ponerse listo X: kukama; M: no existe; C: kukama
X: ndukama
lizo del telar C: tutikiin$
loco adj, adv
X: kíꞌví; M: kíꞌvi; A: kíꞌví, ki̠ꞌví; EJ: kíꞌvi
X: kuéꞌe; M: kue̠ꞌe̠; A: kue̠ꞌe̠
X: kuásia; M: no
existe
X: no existe; C: soꞌo$
estar loco X: sana; C: sána; A: sana; EJ: sana
hacer loco vt
1. X: xakuéꞌe
1b. X: kixaa kuéꞌe; M: no existe
1c. X: ndasa kuéꞌe; M: ndasa
kuéꞌe
ponerse loco 1a. X: kukuéꞌe; M: no existe
1b. X: ndukuéꞌe; M: ndukueꞌe$;
EJ: ndukuéꞌe
2a. X: kukíꞌví; M:
kukíꞌví
2b. X: ndukíꞌví; EJ:
ndukíꞌvi
lodo m X: nda̠ꞌi̠; M: ndia̠ꞌyu̠; C: ndiáꞌyu, A: nda̠ꞌyi̠; EJ: ndia̠ꞌyu̠
lodo espeso X: naꞌma; M: na̠ꞌma; A: yoꞌva; EJ: naꞌma
lodoso adj X: nda̠ꞌi̠; M: ndia̠ꞌyu̠; C: ndiáꞌyu; A: nda̠ꞌyi̠; EJ: ndia̠ꞌyu̠
ponerse lodoso 1a. X: kunda̠ꞌi̠
1b. X: ndunda̠ꞌi̠; A:
ndunda̠ꞌyi̠
loma f X: koꞌndo; M: koꞌndo; C: koꞌndo; A: koꞌndo; EJ: koꞌndo
Loma Zoyatl X: Kútiókó; M: Kútiókó; C: Kútiókó; P: Kutioko
lombriz f X: tìkùxí; EJ: ti̠ku̠xí
lomo m X: sa̠tá; M: sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A: sa̠ta̠; EJ: sa̠tá
lucero m (estrella de la mañana) X: kìmì kétá xita̠a̠n M: ki̠mi; C: ki̠mi túvi; EJ: ki̠mi túvi
luego adv
1. X: ndi̠ku̠n; M: ndiku$; A: ndi̠ko̠n; EJ: ndi̠ku̠n
2. X: kîí;
C: kíi; EJ: kíí
lugar
lugar muy mojado X: ndo̠ꞌyo; C: ndo̠ꞌyo; A: ndo̠ꞌyo̠; EJ: ndo̠ꞌyo
lugar sin árboles yándá; EJ: yándá
lumbre f X: nu̠ꞌu̠; M: ñu̠ꞌu̠, ñuꞌu; C: ñuꞌu; A: ñoꞌo̠; EJ: ñu̠ꞌu, ñuꞌu
luna f X: yo̠ó; M: yo̠ǒ; A: yo̠o̠; P: yo̠ó; EJ: yo̠ó
luna llena X: yo̠ó níí; A: yo̠o̠ xu̠xá, yo̠o̠ níi
luna nueva X: yo̠ó ñaꞌñu; A: yo̠o̠ xa̠á, yo̠o̠ yutá;
media luna X: yo̠ó ñaꞌñu; A: yo̠o̠ ñaꞌño
lunes adv X: lúni; M: luni; EJ: lúne
luz f X: nu̠ꞌu̠; M: ñu̠ꞌu̠, ñuꞌu; C: ñuꞌu; A: ñoꞌo̠; EJ: ñu̠ꞌu, ñuꞌu
Ll – ll
llama f (de fuego) A: yaa̠ ñoꞌo̠
llamar 1. vt
X: kana; M: kana; C: kana; A:
kana; EJ: kana
2a. vt
(nombrar) X: no existe;
A: sakunani
2b. v prnl X: kunaní;
M: kunaní; A: kunaní; EJ: kunaní
llamar fuerte X: kana kóꞌó; M: kana kóꞌó
llamear vi X: no existe; C: kandáchi ñu̠ꞌu, kanáchi ñuꞌu
llano m X: yosó; A: yoso̠; EJ: yosó
Llano de Nopal X: Tiakuá; P: Tiakua
llegar vi
1. (a su casa)
X: kixa̠a̠; M:
xaa; C: xa̠a̠; A: kixaa̠; EJ:
kixa̠a̠
2. (a un
lugar que no es su casa) X: xa̠a̠; EJ: xa̠a̠
3. C: ndaxaa; EJ: ndaxaa
4. X: no existe; C:
kikoyo$;
A: kikoyo$
llegar a un acuerdo 1a. X: xanani; M: sanání; A: kasa nani; EJ:
sana̠ni
1b. X: kixaa nani; M:
no existe
2. X: kaꞌnda…xa̠ꞌá; M: kaꞌndia…xaꞌa$; EJ: kaꞌndia…xa̠ꞌá
3. X: no existe; M: sandaku$; EJ: sándǎku
llenar 1a. vt
X: sikútú; M: sakutu$; C:
sakútú; A: sakutu; EJ: sákutú
1b. vi
X: kutú; M: kutú; C: ku̠tu; A:
kutú; EJ: kutú
1c. vi
X: ndikutú
2. X: no existe; C:
kuiin
llenarse mucho, estar llenisimo X: kutú ndaa; M: kuta ndaa; C: kutia ndiaa; A: kutú ndaa; EJ: kutú ndaa
lleno adj EJ: ndoko
llevar vt
1. (en la espalda) X:
kuiso; M:
kuiso; C: viso; A: kuiso; EJ: kuiso
2. (sobre el hombro) X: kusókó;
M: kasóko̠; C: kaso̠ko̠; soko̠
3. (consigo; persona, animal) X:
kundaka; M: kundiaka; C: kundiaka; EJ: kundiaka
4. en el hombro o la espalda) X: kundiso; M:
kundiso; EJ: kundiso
5. (en la espalda) X:
ndikundiso
(6. en
los brazos) X: kunumi ndaa; M:
kunumi ndiaa; C: kunu ndiaa
7. (en la mano)
X: kuniꞌi; M: kuniꞌi; C: kuniꞌi, kaniꞌi; A: kuniꞌi; EJ:
kuniꞌi
8. (sosteniendo o ayudando a alguien) X: tiin ndaa; C: tandiaa$; A: tondaa̠; EJ:
tiin ndiaa
9. X: no existe; C: ndaꞌa$
10. X: no existe; M: ndakaxéꞌé;
C: ndakaxeꞌe$
11. C: ndakutaꞌnu$
llevar colgado X: X: no existe; M: kaxeꞌe; C: kaxeꞌe
llorar vi X: kuaku; M: kuaku; C: vaku; A: kuaku; EJ: kuaku
hacer llorar X: sikuákú; M: sakuákú; EJ: sákuaku
llover vi X: kuun sa̠ví; M: kuun sávi̠; A: koon sa̠vi̠; EJ: kuun sa̠ví
hacer llover X: sikúún; A: sakoon
llovizna f
1. X: sa̠ví
yáá; C: sàvi yáá; A: sa̠vi̠ yaa;
P: sa̠vi yáá; EJ: sa̠ví
yáá
2. X: no existe; C: sa̠vǐ nduví
lluvia f X: sa̠ví; M: sa̠vǐ; C: sa̠vǐ; A: sa̠vi̠; P: sa̠vi; EJ: sa̠ví
llegar la temporada de las lluvias X: kani sa̠ví; M: kání sa̠vǐ; A: kani sa̠vi̠
lluvia con gotas grandes X: no existe; A: sa̠vi̠ náꞌno
lluvia con granizo X: íꞌín; A: sa̠vi̠ ñíí
lluvia que dura todo el día X: no existe; A: sa̠vi̠ ndiví
tiempo de lluvias X: sáví; M: sáví; A: sáví; P: sáví
M - m
macizar (reg.) vi (madurar excesivamente; elotes, rábanos, calabazas, etc.) X: kuxáá; M: kuxaa; A: kuxa; EJ: kuxáá
macizo adj
1. X: xáá
2. X: no existe; C: kaxi$
machete m X: 2i̠chi̠; M: i̠chi̠; C: yuchǐ; A: yuchu̠; P: i̠chi̠; EJ: yu̠chi̠
machete del telar C: xitǔ; EJ: xi̠tú
macho adj X: che̠e; M: che̠e; C: chee$; A: chée; EJ: che̠e
machucar vt X: no existe; M: katavi̠; A: katavi̠; EJ: kata̠vi̠
madera f X: itún; M: itún; C: yutun$; A: yito̠n; EJ: itún
madera del madroño C: tuꞌndú
madrastra f X: siꞌí ndáꞌvi; EJ: nána ndáꞌvi
madre f
1. X: nána; M: náná; C: náná; A:
náná; EJ: nána
2. X: siꞌí; M:
siꞌí; A: siꞌí; EJ:
no existe
madrina f X: siúꞌun
madrugada adv X: naꞌa; M: ñaꞌa$; EJ: naꞌa
madrugador m (ave)
tipo de madrugador C: tuxiko$
madurar vi
1. X: ku̠chi;
M: kuchi̠; A: ku̠chu;
EJ: ku̠chi
2. X: kuxa; M: ku̠xa;
A: kuxa; EJ: kuxa
3. (excesivamente; elotes,
rábanos, calabazas, etc.) X: kuxùxà;
M: kuxíxa; EJ: kuxíxa̠
4. (excesivamente; elotes, rábanos, calabazas, etc.) X: kuxáá; M: kuxaa; EJ: kuxáá
5. X: xi̠nu; M:
xi̠nu; A: xi̠no;
EJ: xi̠nu
6. X: no existe; M: kuvaꞌa; C:
kuvaꞌa$
maduro adj (excesivamente; por ej.: elotes, rábanos, calabazas) X: xáá
maguey m X: yaví; M: yavǐ; C: yavǐ; A: yávi̠; EJ: yaví
flor de maguey X: ta̠ i̠tún; M: ta̠tú
maíz m X: nu̠ní; M: nu̠nǐ; C: nu̠nǐ; A: no̠ni̠; EJ: nu̠ní
maíz para sembrar X: nu̠ní tàtà; EJ: nu̠ní tata
mal adj
portarse mal vi 1a. xa ikú ini; M: sa ikú; EJ:
sa yukú
1b. X: kixaa ikú; M: no existe
malacate m X: no existe; M: kátia̠; C: kátia̠; EJ: kátia̠
maldecir vt X: ka̠ꞌa̠n ndiva̠ꞌa; M: ka̠ꞌa̠n ndi̠va̠ꞌa̠; C: kaꞌan ndivaꞌa$; A: kaꞌa̠n ndiva̠ꞌa; P: kaꞌan nduvaꞌa$
maldición f X: yu̠ka̠ꞌán; EJ: yu̠kǎꞌán
maldito
ser maldito X: ta̠vi̠ chiꞌña
malgastar vt 1. X: kusíkí;
M: kusíkí; A: kusíki; EJ: kusikí
2. X: tiin; M: tiin; C: tiin; A: tiin; EJ:
tiin
malgastar el tiempo EJ: satǐvi
malo adj
1. X: chiꞌña; M:
no existe; A: chiꞌña
2. (no recto de carácter) X: kíꞌví ini; M: kíꞌví ini
3. X: kini; M: kini; C:
kini; A: kini; EJ: kini
4. X: nǎꞌa; M:
ñaꞌa$; EJ: nǎꞌa, náꞌa
5. (grosero) X: nduva̠ꞌa; A:
ndiva̠ꞌa
5. (de carácter) X: nduva̠ꞌa ini
maltratado adj 1. (cabello) X:
xáá
2. (dientes) X: líꞌnkí
ponerse maltratado (cabello) X: kuxáá; M: kuxaa; A: kuxa; EJ: kuyatá
maltratar 1a. vt X: xandi̠kùù; M: xandi̠ku̠vi̠
1b. vt
X: kixaa ndi̠kùù;
M: no existe
2a. vt
X: xanduva̠ꞌa; M:
sandíváꞌa
2b. vt kixaa nduva̠ꞌa; M:
no existe
2c. vt
X: kunduva̠ꞌa; M:
kundíváꞌa; EJ: kundiva̠ꞌa
3. vt EJ: sákini 4. vt EJ: sándoꞌo…ini
malvado adj X: ndi̠kùù
malvado adj X: no existe; C: ndukuini$
mamá f
1. X: nána; M: náná; C: náná; A:
náná; EJ: nána
2. X: siꞌí; M:
siꞌí; A: siꞌí; EJ:
no existe
mamar vi
1a. X: chichín;
M: chichín; C: chichín; A: chichín; EJ: chichín
1b. X:
no existe; M: ndachichín; C: ndachichín
dar de mamar vt X: sichíchín; C: sachichín; EJ: sáchichín
mamey m
1. (la fruta) X: ndiká xa̠ꞌa̠; C:
ndika kuaꞌa$, ndiká; A: ndiká; EJ: ndiká kuáꞌa
2. (el árbol) X: itún ndiká xa̠ꞌa̠; C: tun ndika$; EJ: tún ndiká kuáꞌa
manada f
1. X: ta̠ka̠; M:
ta̠ka̠; C: ta̠ka̠; EJ:
ta̠ka̠
2. X: tiꞌvi; M:
tiꞌvi; A: tiꞌvi;
EJ: tiꞌvi
manantial m
1. X: ndo̠ꞌyo; C: ndo̠ꞌyo; A: ndo̠ꞌyo̠; EJ: ndo̠ꞌyo
2. X: ti̠ko̠ꞌó; M:
tikoꞌǒ; EJ: no existe
manchado adj X: no existe; M: axa
estar manchado X: ndikaꞌí; M: ndakaꞌyu; P: kaꞌi; EJ: ka̠ꞌyu̠
manchar vt 1a. X: ka̠ꞌi̠; M: kaꞌyu̠; EJ: kaꞌyu
1b. vt, vi X: ndikaꞌí; M:
ndakaꞌyu; EJ: ka̠ꞌyu̠
2a. vt
X: xakuíín; M: sakuíín
2b. vt X:
kixaa kuíín; M: no existe
2c. vt X:
ndasa kui̠i̠n; M:
ndasa kui̠i̠n
3. vt
X: kukini; M: kukini; C: kukini
mancharse con grasa 1a. X: kuxǎꞌan; M:
kuxa̠ꞌán
1b. X: nduxǎꞌan
mandar 1. vt X: kaꞌnda
chíñú; M: kaꞌndia chuun; C: kaꞌndia
chuun; A: kaꞌnda chiño; EJ: kaꞌndia…chiñu
2. vt X: kaꞌnda...xa̠ꞌá; M:
kaꞌndia...xaꞌa; EJ:
kaꞌndia...xa̠ꞌá
3. vt (alguien)
X: kata ndaa; M:
tiandiaa
4. vt X: tiꞌví; M:
tiꞌví; C: tiꞌví;
EJ: no existe
5. vt X: no existe; C: ndatiꞌvi
6. vt X: no existe; M: chindaꞌa; EJ:
chindaꞌá 7. vt
EJ: tachíñu
mandíbula A: yiki̠ yuꞌu̠; EJ: lakí yuꞌú
mandil m X: mantíli; M: mandíli̠
manejar vt (vehículo) X: kavá; M: kavǎ; C: kava; A: kava; EJ: kava
manera f
1. X: kùꞌvà; M:
kuꞌva; EJ: kǔꞌva
2. X: ndá kùꞌvà; M:
ndiá kuꞌva; EJ: ndáa kǔꞌva
3. X: no existe; M: ndixa
mano f X: ndaꞌá; M: ndaꞌá; C: nda̠ꞌa; A: nda̠ꞌa; P: ndaꞌá; EJ: ndaꞌá
dar la mano X: tiin ndaꞌá
mano de metate 1. X: ndaꞌá
yòsó; A: ndaꞌa̠ yo̠só;
EJ: ndaꞌá yǒso
2. ndiâsa; M: ndia̠sá;
EJ: ndiasa̠
manojo m
1. X: koꞌndo; M:
koꞌndo; C: koꞌndo; A:
koꞌndo; EJ: koꞌndo
2. X: koo
3. X: numi; C: numi; A:
nomi; EJ: numi
4. X: no existe; C: nuꞌnu$
manso adj X: máso; C: maso$; A: másó; EJ: máso
hacer manso 1a. X: xamáso; C: kasa maso$
1b. X: kixaa máso; M:
no existe
1c. X: ndasa máso
manteca f X: xàꞌàn; M: xa̠ꞌan; C: xa̠ꞌan; A: sa̠ꞌán; EJ: xǎꞌan
mantener vt X: koto; M: koto; C: koto; A: koto; EJ: koto
manzana f (de la garganta) X: koꞌndo su̠kún; M: koꞌndo sukun$; C: koꞌndo sukun$; A: koꞌndo si̠ko̠n; EJ: lakí xa̠'á kiyôó
mañana adv (el día siguiente) X: ta̠a̠n; M: tia̠a̠n; C: tiaa̠n; A: taa̠n; EJ: tia̠a̠n
en la mañana X: xita̠a̠n; C: xitia̠a̠n; A: xitaan
pasado mañana adv X: isâ; M: isá; C: isá; A: yisá; EJ: isâ
mañoso adj X: máña; M: mañá; EJ: máña
ponerse mañoso 1a.
X: kumáña; M: kumáñá
1b. X: ndumáña
mapache m P: timaꞌa$; EJ: máꞌa̠
mar m o f X: ndutá ñǔꞌú; M: tiañúꞌú; C: ndutia ñuꞌu$; P: táñúꞌú; EJ: tiañúꞌú
maravillar vi X: ndika̠nda̠ ini; M: ndaka̠nda̠ ini; C: ndakanda ini; A: nakaꞌnda̠ ini; EJ: ndaka̠nda̠ ini
marca f (para identificar animales) X: kàà tu̠ni̠; M: ka̠a túni̠; EJ: ka̠a̠ tûni̠
marchitado adj
1. X: xíi
2. (milpa) X: yo̠ó
marchitar vi
1a. (milpa)
X: kuyo̠ó; A:
kuyoo
1b. X: nduyo̠ó
2. (flor, calabacita, pozo) X: ndoko; M: ndoko; A: ndoko; EJ: ndoko
3. X: xii; M: xii
4. (planta que no es milpa) X: no existe; A: to̠o; EJ:
to̠o
mareado adj C: sana$
marear vi X: sana xi̠ꞌní
mariposa f X: ti̠kìvà; M: tiku̠va; C: tiku̠va; A: ti̠ki̠vá; EJ: ti̠kuva
mármol m C: yuuchii$
marrano m X: ki̠ni̠; M: ki̠ni̠; C: kini̠, A: kini̠; EJ: kîni̠
martajar vt
1. X: ndaí; M: no existe
2. X: taꞌví; M:
taꞌví; C: taꞌví; A:
taꞌvi; EJ: taꞌví
martes adv X: marte; C: marti$; EJ: márte
martillo pesado m X: márro; A: marro
más adv
1. X: ka; M: ka; C:
ka$; A: ka̠; EJ: ka
2. X: no existe; C: kii$
no más adv 1. X: kuití; M:
kuiti; EJ: kuití
2. X: ndi̠sàà; A: 1ndasaá
3. X: sìín; EJ: sǐin
4. X: sòó
5. X: tákua
6. X: va; A:
va; EJ: va
7. (casi siempre se usa con verbo negativo) X: ví; EJ:
ví
masa f X: uxán; M: ixán ; C: yuxán; A: yuxa̠n; EJ: yuxán
masa de frijol A: yuxa̠n ndayi
masaje m Véase sobar
dar masajes vt X: no existe; C: ndatiin$
máscara f
1. X: te̠ꞌé; C:
tiéꞌé; A: ta̠ꞌya̠; EJ: tie̠ꞌé
2. X: no existe; C: ndiaꞌna$
matar vt
1a. X: kaꞌní; M:
kaꞌni; C: kaꞌni; A:
kaꞌni; EJ: kaꞌní
1b. (asesinar) X: kaꞌní...ndìì; M: kaꞌni...ndi̠i̠; C:
kaꞌni ...ndi̠i̠; A:
kaꞌni ndi̠i$;
EJ: kaꞌní...ndi̠i̠
matrimonio
proponer matrimonio X: no existe; C: kataꞌan
matriz f X: ti̠xin; M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin; EJ: sóko
mayate m X: si̠ru̠u̠n
mayor adj
X: nùú; M: nu̠ú; C: nu̠u$; A: no̠ó; EJ: nu̠ú
(casi siempre lleva pronombre) 2. X: xìkua̠ꞌá; A: xi̠kua̠ꞌa̠; EJ: xi̠kua̠ꞌá
mayordomo m
X: martómo; M:
martomo
(en la iglesia) X: píxka; EJ: uskâ
mayordomo y sus ayudantes X: na̠veꞌe; A: naveꞌe
mazorca f X: nií; M: niǐ; C: niǐ; A: nii̠
mazorca con el totomostle nií ñámá
mecapal (para la cintura) m X: no existe; M: ta̠ni; C: ta̠ni; EJ: ta̠ni
mecapal m
1. X: to̠to̠ tokó; C: vatu$
2. X: no existe; C: yoótu; yutu$; yuútu; EJ:
yutu 3. EJ: yoꞌó ñu̠ú
mecapal del telar X: no existe; C: tusata$
mecate m X: yoꞌó; M: yoꞌó; C: yoꞌó; A: yoꞌo̠
mecate para conectar el telar C: yoꞌó tukuítiǎ
mecate que amarrar el palito que lleva el urdimbre a la barra urdimbre de telar de cinta C: yoꞌó tuchí
mecer vt 1. X: sikuíkó; A: saviko$; EJ: sávikó
medianoche f X: sava ñǔu; A: ma̠ꞌñó ñoó
medicina f X: ta̠tán; M: tatǎn; C: ta̠ta̠n; A: ta̠ta̠n; EJ: ta̠tán
médico m, f (requiere pronombre) X: xátátán; EJ: na̠ ta̠tán, na̠ veta̠tán
medida f X: kùꞌvà; M: kuꞌva; EJ: kǔꞌva
medida de nueve litros A: ton ndoo
medio adv
1. X: maꞌñú; M: ma̠ꞌñú; A: maꞌñó; EJ: mǎꞌñu
2. X: sava; M: sava;
A: sava; P: sava; EJ: sava
medio litro 1. X: itún túꞌún; M: túꞌu̠n; C: yutúꞌu̠n; A: ton sava; P: tuꞌun$
2. X: litro loꞌo
medio lleno X: kásava; C: kasava$
mediodía m X: no existe; A: ñokáꞌño
hacerse mediodía vi X: kaꞌñu; M: káꞌñu̠; A: ñokáꞌño
medir vt
1. (cantidad, distancia) X: chuꞌun; M: chuꞌun; A:
choꞌon; EJ: chuꞌun
2. (distancia) X: kiꞌin kùꞌvà; M:
kiꞌin ku̠ꞌva; EJ:
kiꞌin kǔꞌva
mejilla f
1. X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠; EJ: nu̠ú
2. X: teꞌe
nuu$; M:
tieꞌe nuu
3. X: no existe; A: ko̠ñu no̠o̠; EJ:
ku̠ñu̠ nu̠ú
hueso de la mejilla EJ: lakí nu̠ú
mejor adv X: va̠ꞌa ka; EJ: va̠ꞌa ka
a lo mejor 1. X: vasana; M: á sana 2. EJ: átu
mejorarse vi
1. X: ndaꞌa; M:
ndaꞌa; C: ndaꞌa; A:
ndaꞌa; EJ: ndaꞌa
2. X: nduva̠ꞌa; C:
nduvaꞌa; A: nduva̠ꞌa;
EJ: nduva̠ꞌa
Melchor Ocampo X: Tindǎꞌvi
memela f X: xa̠ꞌndá; M: xa̠ꞌndiǎ; A: lelé, xa̠ꞌnda̠
memela de elote A: xatí
memorizar vt X: ndinuu; EJ: no existe
menear vt X: ñuu; M: ñuu; A: ñoo; EJ: ñuu
menear la cola X: kaka ndo̠ꞌmá; C: kaka suꞌma
menos X: kachi ka ví; EJ: kachi ka ví
menospreciar vt 1. X: no existe; M: kuñúꞌú 2. X: kuchi̠tu̠n; EJ: kuchi̠tu̠n
menso adj X: núú; EJ: núú
menstruar vi EJ: ko̠yo ni̠í
mentir 1. X: ka̠ꞌa̠n
vatá; M: ka̠ꞌa̠n
vatiá; EJ: ka̠ꞌa̠n
vatiá
2. X: no existe; M: kavixi; C: kavixi$
3. X: no existe; C: ndatuꞌun chaꞌan$
4. X: no existe; C: ndatuꞌun
vatia; EJ: ndatúꞌun vatiá
mentón m X: xàà; M: xa̠a; C: xaa; EJ: xǎa̠
mercado m
1. ya̠ꞌvi; M: yaꞌvi̠; A:
ya̠ꞌvi, no̠yáꞌvi;
EJ: ya̠ꞌvi
2. X: ini; M: ini; A: ini; EJ: no existe
mero adj X: nu̠mí; M: númǐ; C: númi̠; EJ: nômí
mes m X: yo̠ó; M: yo̠ǒ; A: yo̠o̠; P: yo̠ó; EJ: yo̠ó
mestizos m, f X: na̠sáꞌán; EJ: na̠ sáꞌán
metal m X: kàà; M: ka̠a; C: ka̠a; A: ka̠a; EJ: ka̠a̠
metálico adj X: kàà; M: ka̠a; C: ka̠a; A: ka̠a; EJ: ka̠a̠
metate m X: yòsó; M: yo̠só; C: yo̠só; A: yo̠só; EJ: yǒso
meter vt 1. (obj. sing.) X: chika̠a̠; M: chikaa; C: chikaa; A:
chikaa̠; EJ: chika̠a̠
2a. (obj. pl.)
X: taán; M: taǎn; C: taan; A:
taan; EJ: taán
2b. vt X: nditaán; M: ndataan$; EJ: ndataán
3a. vt
X: sikóꞌní; M: sakoꞌni$; C: sakoꞌni$
3b. vt
X: koꞌni; M: kuꞌní; C: kuꞌní; A: koꞌní
3c. vt
X: koꞌni ndaa; M: koꞌni; EJ: koꞌni
4. vt
(parcialmente dentro de algo; obj. sing.) X: tuvi; EJ: tuvi
5. vt
X: no existe; C: chiꞌi$
6. vi
X: chinii; M: ndachinii
7. vi
(suj. sing.) X: ke̠ta; M:
kita̠; EJ: ki̠ta
8. vi
X: ki̠ꞌvi; M:
ki̠ꞌvi; C: ki̠ꞌvi; A:
ki̠ꞌvi; EJ: ki̠ꞌvi
9. vi
X: ndi̠ꞌvi; M:
ndi̠ꞌvi; A: ndi̠ꞌvi;
EJ: ndi̠ꞌvi
meter en problema X: ni̠ꞌí tindóꞌó; C: niꞌi tundoꞌo
metlapil m
1. X: ndaꞌá
yòsó; A: ndaꞌa̠ yo̠só;
EJ: ndaꞌá yǒso
2. X: ndiâsa; M: ndia̠sá;
EJ: ndiasa̠
Metlatónoc X: Titǎꞌnu; M: Tiataꞌno$; C: Tiataꞌno$; EJ: Tiatáꞌnu
México, DF X: Kǒꞌyo; M: Koꞌyó; C: ñuu Koꞌyó; A: ñoo Ko̠ꞌyó
mezcla de cemento f
X: nda̠ꞌi̠; M: ndia̠ꞌyu̠; C: ndiáꞌyu, A: nda̠ꞌyi̠; EJ: ndia̠ꞌyu̠
cubrir
con mezcla X: ndikaꞌí; M:
ndakaꞌyu; P: kaꞌi; EJ:
kaꞌyu, ndakaꞌyu
mezclar 1a. vt
X: kavá; M: kavǎ; C:
kava; A: kava; EJ: kava
1b. vt
X: kavá nuu; M: kava nuu; EJ:
kava nuu
1c. vt X: ndikavá nuu; C: ndakava nuu$; EJ:
ndakava nuu
2. vt
X: ñuu; M: ñuu; C: nuu; A: ñoo;
EJ: ñuu
3a. vt
X: saká; M: sakǎ; A:
saka; EJ: saká
3b. vt
X: saká nuu$; EJ:
saká nuu
3c. vi
X: sa̠ka̠; EJ: sa̠ka̠
3d. vi
X: ndisaká; A: nasaka
mezquino adj
1. X: xíꞌndá; M:
xíꞌndia̠; A: síꞌnda̠;
EJ: xiꞌndiá
2. X: ndeé ini
ponerse mezquino 1a. X: kuxíꞌndá; M:
kuxiꞌndia$; C: kuxiꞌndia$;
EJ: kuxiꞌndiá
1b. X: nduxíꞌndá; EJ: nduxiꞌndiá
miedo m
dar miedo vt 1a. X: xa íꞌvi;
M: xayu̠ꞌvi; C: sayu̠ꞌví; A:
sayiꞌvi$
1b. X: kixaa íꞌvi; M: no existe
1c. X: ndasa íꞌvi; M: ndasa yu̠ꞌví
1d. X: siꞌvi; M: sayu̠ꞌví; C:
sayu̠ꞌví; A: sayiꞌvi$
2a. X: xa i̠yo; M: sa i̠yo̠;
EJ: sá i̠yo
2b. X: kixaa i̠yo; M:
no existe
3. X: no existe; C: sayu̠ꞌú; EJ:
sáyǔꞌu
tener miedo 1. X: ku íꞌvi; M:
yu̠ꞌví; C: yu̠ꞌví; A:
yi̠ꞌví, kuyiꞌvi
2. X: kundasí; M: kundasí; EJ:
kundasí
3. X: no existe; C: yuꞌu$; EJ:
yǔꞌu
miedoso adj
1. X: i̠yo; M: i̠yo; A: yi̠yó; EJ: i̠yo
2. X: ndasí; EJ:
ndasí
miedoso de la gente X: tíkú; EJ: túku
ponerse miedoso 1a. X: ku i̠yo; M:
ku i̠yo̠
1b.
X: ndu i̠yo; EJ: ndu i̠yo
miel f X: ñuñú; M: ñu̠ñǔ; C: ñúñu; A: ño̠ño̠; EJ: ñu̠ñú
miel de abeja A: ño̠ño̠ yoko̠
miel de abejas negras chicas C: ñuñu ndíyu̠chu
miel de la tierra X: no existe; C: ñuñu nu̠ꞌú
miel de maguey X: no existe; A: ño̠ño̠ yavi̠
miembro
miembros de un grupo X: na̠veꞌe; A: naveꞌe
mientras adv
1. X: nani; M: nani$;
EJ: nani
2. X: ndá; A:
ndá tiémpó
mientras tanto M: 1ama; A: 1ama
milagroso adj X: túꞌún; M: xitúꞌun
milpa f X: itu; M: itu; C: itu; A: yutu; P: itu; EJ: itu
minúsculo adj X: chíín; M: chíín; C: chiin$; EJ: chíín
mirar vt
1a. X: koto; M: koto; C: koto; A:
koto; EJ: koto
1b. X: ndikoto; M: ndakoto
2a. (con atención o para entretenerse) X: koto ndeꞌé; M: koto ndieꞌe$; C:
koto ndieꞌe$; A: koto ndaꞌyá
2b. C: tondieꞌe$
mirar a su alrededor EJ: ndakutoꞌni
mirar fijamente X: koto káxín; M: kotoꞌni káxí; C: kakáxí koto; A: koto kaxin; EJ: kotoꞌni káxí
mismo adv
1. X: suvi; A: sivi;
EJ: suvi
2. X: mií; M: mií; A: mi̠i;
EJ: mií
mixteco m
1. X: sâví; M: isávi;
C: i̠sávi̠; A: sávi̠; P: sâví; EJ: no existe
2. (lengua) X: tu̠ꞌun ndáꞌvi; M: tuꞌu̠n ndáꞌví; EJ: tu̠ꞌun ndáꞌvi
3. (lengua) X: tu̠ꞌun sâví; M: tuꞌu̠n sávǐ; A: to̠ꞌon sávi̠
moco m X: laꞌlá; M: laꞌlá; A: la̠ꞌlá; EJ: laꞌla
mocoso adj X: laꞌlá; M: laꞌlá; A: la̠ꞌlá; EJ: laꞌla
mojado adj
1. X: uxá; M: vixá; A:
visá; EJ: vixá
2. X: laꞌlá; M: laꞌlá; A: la̠ꞌlá
hacer mojado 1a.
X: xa uxá; M: xavi̠xá
1b. X: kixaa uxá; M: no existe
ponerse mojado 1a. ku uxá; M: kuvixá
1b. X: ndu uxá
mojar 1a. vt
X: sichíí; M: no existe; A:
sachii; EJ: no existe
1b. vt X: no existe; A: sanachii
1c. vi X:
chii; M:
chiꞌi; C: chii; A: chii; P: no existe;
EJ: no existe
2a. vt
X: xa uxá; M: xavi̠xá
2b. vt X: kixaa uxá; M: no existe
3a. vt X: sindáxín; M: chindaxi; C: chindaxin$
3b. vi X:
ndaxin;
C: ndaxi$; EJ: ndaxi
4. vi X:
no existe; C: ndaꞌa$
molar m (diente) X: nu̠ꞌu yòsó; EJ: nu̠ꞌu yǒso
molcajete m X: ko̠ꞌó xáꞌá; M: ko̠ꞌo̠ xáá; C: koꞌo xaꞌa$, koꞌo̠ tiaꞌǎ; A: ko̠ꞌo̠ ndísín
mole m X: ndaí naꞌma; C: tiaꞌa naꞌma$
moler 1. vt
X: ndiko; M: ndiko̠; A:
ndiko; EJ: ndiko
2a. vt (en molcajete) X: kuún; M: kuǔn
2b. vi (en molcajete) X: ku̠ún; M: ku̠u̠n
3. vt
(chiles y tomates solamente; para salsa) X: no existe; A: ka̠si̠n
4. vi X: ta̠xi̠n; M: ta̠xi̠n; A: tasin; EJ: ta̠xi̠n
moler fino 1a. vt X: xandi̠ꞌi̠; M:
no existe
1b. vt kixaa ndi̠ꞌi̠; M:
no existe
1c. vt ndasa ndi̠ꞌi̠
1d. vi
ku̠ndi̠ꞌi̠; M: M: kundiꞌi̠
1e. vi ndu̠ndi̠ꞌi̠; M:
ndundíꞌí
2. vt X: ndiko ndi̠ꞌi̠
molestar 1. vt
X: keꞌé; M:
keꞌé; A: keꞌe; EJ:
keꞌé
2. vt
X: sindíꞌi; EJ:
sándiꞌí
molestar a propósito EJ: kuñúu ní
molido adj EJ: kûun
molido fino adj X: ndi̠ꞌi̠
no bien molida X: ikin; M: ikin; EJ: íkin
molleja f X: 2xáꞌa
mollera f X: sǔtá; EJ: sǔtia
moneda f X: xùꞌún; M: xu̠ꞌún; C: xu̠ꞌún; A: si̠ꞌún; EJ: xǔꞌun
montaña f X: kiúꞌún; M: kúñúꞌú; A: kiꞌun; P: kiúꞌún
montar vt X: kosó; M: ko̠so̠; C: kóso; A: koso; EJ: kuyosó
estar montado X: kuyosó; M: koso; EJ: kuyosó
monte m X: ikú; M: ikú; C: yukú; A: yu̠ku̠, kuꞌu̠; P: ikú; EJ: yukú
montón m
1. X: koꞌndo; M:
koꞌndo; C: koꞌndo; A:
koꞌndo; EJ: koꞌndo
2. X: koo
3. X: tiꞌvi; M: tiꞌvi; A: tiꞌvi; EJ: tiꞌvi
4. (por ej.: tortillas, papeles) A: toto̠
5. (pequeña)
EJ: ti̠kui̠tia̠
morado adj
1a. X: ndíꞌí; M: ndíꞌí; C: ndíꞌi; A: ndíꞌí; P: ndíꞌí; EJ: ndíꞌi tu̠ún
1b. C: kuii ndiꞌi$
ponerse morado 1a.
X: kundíꞌí; C: kundíꞌi
1b. X: ndundíꞌí; M: ndundíꞌí
morder vt
1. X: kaxí nu̠ꞌu
2 X: kaxí yíꞌí; M: kaxi yíꞌí
3a. (su propia boca o lengua) X:
kaxí; M: kaxǐ; C: kaxi; A: kaxi; EJ: kaxí
3b. vt
X: no existe; M: ndakáxi̠; C:
ndakaxi$; EJ: ndakaxí
4. vt
(picar) X: tiin; M: tiin; C: tiin; A:
tiin; EJ: tiin
morillo m X: ndàvà; M: nda̠va; C: nda̠va
morir vi X: kuvi; M: kuvi; C: kuvi; A: kivi; EJ: kuvi
mosca f
1. X: ndikama; M:
ndikama; A: ndikama; EJ: ndikama
2. (verde) X: tikiñú
mostaza f A: yiva lavano
mostrar vt
1a. X: sináꞌa̠; M:
sañáꞌa̠; A:
sanáꞌa; EJ: sána̠’a̠
1b. X:
na̠ꞌa̠; M: ña̠ꞌa̠; A: na̠ꞌa̠
moteado adj X: no existe; C: kindíki$
mover 1a. vt
X: sikánda̠; M: sakánda̠; C:
sakánda; EJ: sáka̠nda̠
1b. vi X: ka̠nda̠; M: ka̠nda̠; A:
kanda; EJ: ka̠nda̠
1c. X: no existe; M: ndaka̠nda̠; C:
ndaka̠nda̠; A:
nakanda; EJ: ndaka̠nda̠
2. vt (mezclar) X: kavá nuu; M: kava nuu; EJ:
kava nuu
3. vt
X: kisi; M: kisi; C: kisi; A:
kisin; EJ: kisi
4. vt
X: sikuíkó; A: saviko$; EJ: sávikó
5. vi (sol,
luna, viento)
X: kaka; M: kaka; A: kaka; EJ:
kaka
6. vi
(animales; para evitar algo que no quieren) X: kandiso; C: kandiso
7. vi (de un lado a
otro) P: xiko$
8. vi
(con mareo o porque está borracho) X: xikó ka̠va
mucho adj, adv
1. X: kua̠ꞌá; M: kuaꞌǎ; C:
kua̠ꞌa; A: kua̠ꞌa̠;
EJ: kua̠ꞌá
2. X: víꞌí; M: víꞌí; A: víꞌí
3. X: ka ví; M: ká vi̠; EJ:
ka ví
4. X: chíꞌñá; M: chíꞌña;
C: chaꞌan$; A: chíꞌña; P:
chaꞌan$
5. X: kini; M: kini;
C: kini; A: kini; EJ: kini
6. X: ndixa; C:
ndixa$, A: ndíxa; EJ: ndixa 7. EJ: chá
mucho tiempo X: naꞌá; A: naꞌa; EJ: naꞌá
muchísimo adj
1. X: nǎꞌa; M: ñaꞌa$
2. X: no existe; C: nakuii$
muda f (de ropa) X: naꞌa; C: naꞌa$
mudar vt X: sama; M: sama; A: sama; EJ: sama
mudo adj X: meꞌmé; M: mi̠ꞌmi̠; EJ: i̠ꞌin
hacer mudo 1a. X: xameꞌmé; M: sami̠ꞌmi̠
1b. X:
kixaa meꞌmé; M:
no existe
ponerse mudo 1a. X:
kumeꞌmé; M: kumiꞌmi̠
1b. X: ndumeꞌmé
muerto m, f X: ndìì; M: ndi̠i; C: ndi̠i; A: ndi̠i; P: ndíí; EJ: ndi̠i̠
mugroso adj X: teꞌe
hacer mugroso 1a. X: xateꞌe; M:
satiéꞌé; EJ: sákutiéꞌé
1b. X: kixaa teꞌe; M: no existe
ponerse mugroso 1a. X: kuteꞌe; M:
kutiéꞌé; EJ: kutiéꞌé
1b. X: nduteꞌe
mujer f X: ñaꞌá; M: ñaꞌá; C: ñaꞌa$; A: ñaꞌa̠; EJ: ñaꞌá, ñá síꞌi
multiplicar 1a. vt
X: sikuína̠;
sakuiña$; EJ: sákui̠na̠
1b. vi X: kui̠na̠; M:
kui̠ña̠; C:
kuina̠; A: kui̠na̠; EJ:
kui̠na̠
2a. vi X: kukua̠ꞌá; M: kukuáꞌa; EJ:
kukua̠ꞌá
2b. vi X: ndukua̠ꞌá; M:
ndukuaꞌǎ; EJ: ndukua̠ꞌá
multitude f X: yo̠ꞌó
muncipio m X: veꞌe chíñú; A: veꞌe chiño; EJ: veꞌe chíñu
mundo m X: ñùù íví; C: ña̠yúvi; A: ñoyívi; EJ: ña̠ yúví
muñeca f
1. (jugete)
X: múnu; A: mónó; EJ: mo̠no̠, ña̠ yuví
2. (de la mano) X: su̠kún
ndaꞌá; A: si̠ko̠n ndaꞌa̠; EJ: su̠kún ndaꞌá
murmurar vi X: ka̠ꞌa̠n válí; M: kaꞌa válí
música f X: yaa; M: yaa̠; C: yaa; A: yaa; EJ: yaa
muslo m sa̠ꞌnda̠; M: sa̠nda̠; C: nu yo̠só; A: sa̠ꞌnda; EJ: si̠ꞌin
muy adv 1. X: ní; A: ní; EJ: ní
2. X: kú chi; M: no existe; P: no existe
3. X: ka ví; M: ká vi̠; EJ: ka ví
4. X: iin; M:
ii̠n; EJ: iin
5. X: víꞌí; M: víꞌí; A: víꞌí
6. X: yâꞌa
7. X: ndeé; M:
ndieé; C: ndiee̠; A: ndeé; EJ: ndieé
8. X: ndixa; C:
ndixa$, A: ndíxa; EJ: ndixa
9. X: no existe; A:
chin; EJ: chí 10. EJ: chá
N - n
nacer vi X: kaku; M: kaku; A: kaku; EJ: kaku
hacer nacer X: sikákú; M: sakáku; C: sakaku; EJ: sákaku
nacimiento m
nacimiento del río X: xi̠ꞌní i̠ta
nada adv
de nada X: kǒó ña̠ꞌa; M: ko̠o̠ ñáꞌa; A: ko̠ó ña̠ꞌa; EJ: köo ña̠ꞌa
nada más adv X: sìín; EJ: sǐin
nadar vi X: sutá; M: ndasu̠tiá; C: su̠tiá; A: no existe; EJ: no existe
náhuatl adj X: ikoó; M: ikóo
nalga f 1a. X: kaꞌá; M: kaꞌá; A: ka̠ꞌa̠; EJ: kaꞌá
1b. X: téꞌé kaꞌá; EJ:
tie̠ꞌé
kaꞌá
naranja f X: láxa; M: tiáxá, láxá; C: láxá; A: láxá, tíkuáán; EJ: láxa, ti̠kua̠a
naríz f X: xi̠tín; M: ixtǐn; C: xi̠tǐn; A: si̠ti̠n; P: ixitin$; EJ: xi̠tin
náusea f
dar náusea vt 1.a. X: xakini...ini; M:
sakíni...ini
1b. X: kixaa kini...ini; M: no existe
tener nausea X: kukini ini; M: kukini ini$; EJ: kukini ini
necesario adj X: ndu̠xa̠; A: nduxa̠; EJ: ndúxá
necesitar vt X: kuniñúꞌú; M: kuniñúꞌú; A: koni ñóꞌó; EJ: kuniñúꞌu
necio adj, adv
1. X: kíꞌví; M: kíꞌvi; A: kíꞌví; EJ: kíꞌvi
2. X: kuásia; M: no
existe
3. X: kuéꞌe; M: kue̠ꞌe̠; A: kue̠ꞌe̠; EJ: kue̠ꞌe̠
hacer necio 1a. X: xakuéꞌe
1b. kixaa kuéꞌe; M: no existe
1c. ndasa kuéꞌe
ponerse necio 1a.
X: kukuéꞌe; M: no existe
1b. X: ndukuéꞌe; M:
ndukueꞌe$; EJ: ndukue̠ꞌe̠
2. X: no existe; M: ndu̠chi̠ꞌña
negro adj
1. X: ndáá; M: ndiáá;
C: ndiáá; A: ndáá; P: ndiáá; EJ: ndiáá
2. (como tizne) X: tu̠ún; M: tu̠ún; A: to̠ón; EJ: tu̠ún
hacer negro vt 1a. X: xandáá; M: sandiáá
1b. X: kixaa ndáá; M:
no existe
1c. X: ndasa ndáá; M: ndasa ndiáá
ponerse negro 1a.
X: kundáá; kundiáá; C: kundiaá
1b. X: ndundáá; M: ndundiáá
nene, a m, f X: lǎa M: laá; C: laa$
ni conj
X: ni; A: ni
X: no existe; A: ini
X: no existe; C: ninuu$
nido m chi̠ꞌyo̠; M: chi̠ꞌyo̠; A: táka; EJ: chi̠ꞌyo̠
hacer nido X: no existe; C: ndachi̠ꞌyo̠
negar vt X: ndikuaá
nieto, a m,f X: se̠ꞌe ñání; M: seꞌe ñáni; C: seꞌe ñani$; A: sa̠ꞌya ñani; P: seꞌe yání; EJ: se̠ꞌe ñáni
nieve f X: no existe; M: i̠ꞌva̠; C: yu̠ꞌva̠; A: yi̠ꞌva̠; EJ: no existe
nigua f X: néva; C: niva$
ninguno EJ: ni mií tuꞌun
nivel adj
a nivel X: nda̠a̠; M: nda̠a̠ ; C: nda̠a̠, A: nda̠a̠; EJ: nda̠a̠
nixtamal m X: xáꞌa M: xáꞌa; A: xáꞌá; EJ: xáꞌa
no adv
1. X: u̠ꞌun; C: u$, un$ ; A: oꞌo̠n, o̠n; EJ: u̠ꞌun
2. X: maa; C: ama$;
A: ama; P: ama$; EJ: maa
3. (con verbos estativos y con verbos en el aspecto continuativo) X: vasa$; A: vása
no es sùví; M: su̠vǐ; C: su̠ví; A: si̠ví; EJ: süvi
no sea que X: koto ka; M: koto, to; A: koto; EJ: koto
noche f X: ñǔu; M: ñu̠ú; C: ñuu; A: ñoó; P: ñǔu; EJ: ñǔu
hacerse de noche X: kuñǔu; EJ: kuñǔu
toda la noche X: niuu ñǔu
nochebuena f
flor de nochebuena X: ita ñùꞌú; A: yita ñuꞌú
nombrar vt X: no existe; A: sakunani
nombre m X: ki̠ví; M: ki̠vi̠; C: ki̠vi̠; A: ki̠vi̠; EJ: ki̠ví
nopal m X: vi̠ꞌndá; M: vi̠ꞌndiǎ; A: vi̠ꞌnda̠; EJ: vi̠ꞌndiá
nosotros 1a. (exclusivo;
forma independiente)
X: nde̠ꞌe̠; M: ndu̠ꞌu̠; C: nduꞌu, A: ndi̠ꞌi̠; EJ: ndu̠ꞌu̠
1b. (exclusivo; forma
dependiente) X: nde̠;
C:
ndi, A: ndi̠; P: ndi̠; EJ: ndu̠
2a. (inclusivo;
forma independiente)
X: yóó; C: yoo; EJ: no existe
2b. (inclusivo;
forma dependiente)
X: yó; M: yo̠;
C: yo̠, A: yó; EJ: yó
novio, a m, f X: ña̠ꞌa; EJ: no existe
nube f X: vi̠kó; M: vi̠kǒ; A: vi̠ko̠; EJ: vi̠kó
nube de polvo X: no existe; C: ñuꞌma yáka
nublado
estar nublado X: nda̠tún
nuca f X: si̠kí; A: si̠ki̠, yiki̠ si̠ki̠; EJ: si̠kí
nudo m
1. X: tikǎtún; C: ndikatun$; A: ñika̠tón; EJ: no existe
2. (de la caña o del cuerpo) X: ti̠va̠vi̠; A: tivaa tama, tivaka
tama; EJ: va̠vi̠
nudo del dedo 1. X: ti̠va̠vi̠
ndaꞌá; A: tivaa tama, tivaka tama; EJ: va̠vi̠
ndaꞌá
2. X: no existe; A: koꞌndo no̠o̠ ndaꞌa̠
nudo simple X: tikǎtún taya
nuera f X: xànù; M: xa̠nu; C: xa̠nu; A: xa̠no; EJ: xanu
nueve adj X: i̠i̠n; M: ii̠n; A: i̠i̠n; EJ: i̠i̠n
nuevo adj
X: xàá; M: xa̠á; A: xa̠á; EJ: xa̠á
nuevecito adj X: xàá ñu̠ꞌu̠
nuez f (tipo que está en la montaña) X: tìkí; M: ti̠kí; A: ti̠kí
nuez de la garganta X: koꞌndo su̠kún; M: koꞌndo sukun$; C: koꞌndo sukun$; A: koꞌndo si̠ko̠n; EJ: lakí xa̠'á kiyôó
O
o conj
1. X: á; M: á; A: án;
EJ: á, án
2. (porque si no) X: chi; M: chi; C: chin$;
A: chi, ka̠chi; EJ: chi, chin
obedecer vt
1. X: kandíxá; M: kandíxa; C:
kandíxa; A: kandíxa; EJ: kandíxa
2a. X: xasúví; M:
sasúví; EJ: kusuvi
2b. X: kixaa súví; M: no existe
3a. X: xandúví; M:
sandúvi; A: kasa ndi̠vi̠
3b. X: kixaa ndúví; M: no existe
4. X: kuni so̠ꞌo; M: kuni soꞌo̠; C: kuni soꞌo; A: koni so̠ꞌo; EJ: kuni so̠ꞌo
obligar 1a. X: xandu̠xa̠; M:
sandu̠xa̠; A:
kasa ndu̠xa̠; EJ:
sándu̠xa̠
1b. X: kixaa ndu̠xa̠; M:
no existe
1c. X: ndasa ndu̠xa̠
obligatorio adj X: ndu̠xa̠; A: nduxa̠; EJ: ndúxá
obrar vi
(defecar) 1a. X: tatá; M: tiatiá; C: tiatiá;
A: tatá; EJ: tiatiá
1b. X: tatá sìꞌví
2. EJ: nuu ti̠xin
obsidiano m X: sìꞌví kìmì; C: kaa siꞌvi tiuun ndivi$; EJ: sîꞌva ki̠mi
ocote m
1. X: itín; M: ití;
A: yiti̠; P: ití; EJ: ití xúxa
2. (árbol) X: tùxá; M: tu̠xá; C: tu̠xá; A: tônxá; EJ: tǔxa
ocote de tejamanil X: no existe; C: tuxa xatun
ocho adj X: u̠na̠; A: o̠na̠; EJ: u̠na̠
odiar vt
1. X: kundasí nu̠ú...kuni;
M:
kundasí núu…kuni; EJ: kundasí nu̠ú…kuni
2. X: no existe; A: kasa
kuiño
oeste X: nu̠ú kêta ñu̠ꞌu; C: nu ka ndata ñuꞌu; EJ: nu̠ú kîta ña̠ ndi̠í
ofender X: ka̠ꞌa̠n ndiva̠ꞌa; M: ka̠ꞌa̠n ndi̠va̠ꞌa̠; C: kaꞌan ndivaꞌa; A: kaꞌa̠n ndiva̠ꞌa
ofensa f
tomar ofensa X: no existe; C: kasa ndiꞌvi ini
ofensivo
ser ofensivo X: kama yuꞌú; M: kama ní yuꞌú; EJ: kama yuꞌú
oficial m, f
oficiales del pueblo X: na̠veꞌe; A: naveꞌe oficiales gubermentales EJ: na̠ chíñu
oficio m (documento) X: tùtù; M: tutu; C: tutu; A: tutu; P: tutú; EJ: tutu
ofrecer vt X: so̠kó; M: so̠ko̠; A: so̠ko̠; EJ: so̠kó
ofrenda f X: no existe; C: ñaꞌa ndakuatu
oído m X: so̠ꞌo; M: soꞌo̠; C: soꞌo̠, A: so̠ꞌo; EJ: so̠ꞌo
oír 1. vt X:
kuni so̠ꞌo; M:
kuni soꞌo̠; C:
kuni soꞌo; A: koni so̠ꞌo; EJ:
kuni so̠ꞌo
2. vi
(ruido de agua corriendo o de aceite friendo algo) X: kai; C: kai$
3. vi
C: tiaku$
ojalá conj X: á...va̠ꞌa ní; M: vaꞌa ní
ojo m
1a. X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠; EJ: nu̠ú
1b. X: nduchí nu̠ú; A: nduchu̠ no̠o̠; EJ: nduchí nu̠ú
oler 1. vt X: taꞌmi; M:
taꞌni; C: taꞌni; A:
taꞌmi; EJ: taꞌmi
2. vi X: ku̠xa̠ꞌa̠n; M:
kuxáꞌa̠n; C:
kuxaꞌan; A: kuxaꞌan;
EJ: xa̠ꞌa̠n
oler bueno 1. X: ku̠xa̠ꞌa̠n
támí; M: kuxáꞌa̠n
támi; C: kuxaꞌan tami$; EJ: ku̠xa̠ꞌa̠n támi
2. (sabroso o bueno) X: ku̠xa̠ꞌa̠n va̠ꞌa;
C: kuxaꞌan vaꞌa
olfatear vt X: taꞌmi; M: taꞌni; C: taꞌni; A: taꞌmi; EJ: taꞌmi
olla f X: ki̠si; M: ki̠si̠; C: ki̠si, A: ki̠si; EJ: ki̠si
tipo de olla 1. (no se hacen
localmente; son boludas y glaseadas adentro) X: ki̠si kuáan
2. (que es muy boluda abajo; casi no se para) X: ki̠si tiꞌaꞌa
olor m X: xi̠ko̠; M: xi̠ko̠; A: siko̠; EJ: xi̠ko̠
haber olor X: ndikui̠ta xi̠ko̠
olote s sàñú; M: sañǎ; C: sañǎ; A: sa̠ñi; EJ: sañú
olvidar vt 1. X:
ndindosó
ini; M: nandoso$; A: nandoso; EJ: ndandóso
2. X: sana ini; A: sana ini; EJ: sana ini
3. X: no existe; M: naa̠ ini;
C: naa ini$
ombligo m
1. X: xàlù; M: xalu; A:
sandi; EJ: xalu
2. X: lalu;
M: lalu$; C: lalu$; EJ: lalu
3. X: xàndù; EJ:
xandu
omitir vt (tiempo: horas, días, etc.) X: ndika̠ꞌnu; EJ: ndaka̠ꞌnu
operar vt X: ndatá; M: ndatá; C: ndatá; A: ndatá; EJ: ndatá
oponer vt
X: xakini; M: sakíni; EJ:
sákini
1b. X: kixaa
kini; M: no existe
orden f
con orden adv
X: vií; C: vii̠; EJ: vií
ordeñar vt X: koꞌní; M: kuꞌní; C: kuꞌní; A: koꞌní; EJ: koꞌní
orégano m X: i̠ku̠ ta̠chí válí
oreja f X: so̠ꞌo; M: soꞌo̠; C: soꞌo̠, A: so̠ꞌo; EJ: so̠ꞌo
órgano (cacto) X: itún chichí
orgulloso
estar orgulloso ve 1a. X: kutáí; M: kutiáyú; EJ:
kutiáyú
1b. X: ndutáí; M: ndutiáyú;
EJ: ndutiáyú
2. (de hombres) X: kúta̠a; M: kutiáa
3a. X: kulu̠nda̠; M: no existe
3b. X: ndulu̠nda̠
4. X: kúra̠sa; M:
no existe
5. X: no existe; M: ku̠la̠ndo̠
hacerse orgulloso 1a. X: xatáí
1b. X: kixaa táí; M: no
existe
2a. (de hombres) X: xata̠a; C:
kasa tiaa$
2b. X: xatáí; M: no existe
3a. (de mujeres) X: kixaa ñaꞌá; M:
no existe
4. chinúú...tu̠ꞌun; M: chinúú…túꞌun;
EJ: chinúú…tu̠ꞌun
5. X: xachée xíꞌín
mií; M: sachée xíꞌín mií
6. X: no existe; A: kasa
káꞌno xíꞌín mi̠i...
oriente m X: nu̠ú kétá ñu̠ꞌu; C: nu ka ndata ñuꞌu; EJ: nu̠ú kána ña̠ ndi̠í
orilla f
1. X: yuꞌú; M: yuꞌú; C: yu̠ꞌu; A: yuꞌu̠; EJ: yuꞌú
2. (de un terreno) X: xáꞌñú; M: xáꞌñu; A: sáꞌño; P: xáꞌñú; EJ: xáꞌñu
orina f X: láxa; M: tiáxá, láxá; C: láxá; A: láxá; EJ: láxa
orinar vi
X: tatá; M: tiatiá; C: tiatiá;
A: tatá; EJ: tiatiá
1b. X: no existe; C: ndatiatiá
hacer orinar X: no existe; C: satiatiá; EJ: sátiatiá
oruga f EJ: ti̠xaa
oscurecerse vi
1a. X: kunaá; M: kuñaǎ; C:
kunaa̠; A: kunaa; EJ: kunaá
1b. X: ndunaá; M: nduñaǎ
oscuro adj
X: naá; M: ñaǎ; C: ñaa̠; A: naa; EJ: naá
2. X: no existe; C: kua̠a̠
3. X: tu̠ún; M: tu̠ún; A: to̠ón;
EJ: tu̠ún
otate m EJ: tuñu̠ú
otro adj
1. X: inka; M: inka̠; A: inka̠; EJ: iinka
2. X: tuku;
M: tuku; A: tuku; P: túkú; EJ: tuku
3. X: tu; M: tu; C:
tun$; EJ: tu
otra vez adv 1. X: tuku; M: tuku;
A: tuku; P: túkú; EJ: tuku
2. X: tu; M: tu; C:
tun$; EJ: tu
oveja f X: levo; M: ndikachi, leꞌla$, levo; A: ndikachi, ndika̠chi̠; EJ: ndikachi
oxidarse vi X: ku̠xin; M: kuxi̠; C: kuxi; A: ku̠su; EJ: ku̠xi
hacer oxidar X: sikûxin; EJ: sáku̠xi
P - p
paciente adj X: káꞌnú ini; M: káꞌnu ini; C: kaꞌnu ini$; A: kaꞌno ini$; EJ: káꞌnu ini
ser pacificado vi X: no existe; C: kindoo ma̠ni ini
padrastro m X: ivá ndáꞌvi; M: va ñúꞌu; A: yivá ño̠ꞌo
padre m
1. X: ivá; M: ivá; C:
yuvá; A: yivá; EJ: yuvá
2. X: táta; M: tata;
C: tátá; A: tátá; EJ: táta
3. (Se usa para Dios y para dar respeto a ciertos hombres como los
ancianos.)
X: no existe; M: no existe; P: iꞌya
4. (sacerdote) X: su̠tu̠; M: su̠tu̠; A: su̠tu̠; EJ: su̠tu̠
padres X: ivá siꞌí; M: vasiꞌi$
padrino m X: ivá ñu̠ꞌu; M: va ñúꞌu; A: yivá ño̠ꞌo; EJ: yuvéñu̠ꞌu
pagar vt X: chaꞌvi; M: chaꞌvi$; C: chaꞌvi; A: chaꞌvi; EJ: chaꞌvi
pagar de vuelta vt 1a. X: xanu̠ú; M:
no existe
1b. X: kixaa nu̠ú; M: no existe
1c. X: ndasa nu̠ú
1d. X: ndunu̠ú
pagar impuesto X: ka̠ku; M: no existe
paisano m, f X: táꞌán; M: táꞌán; C: ta̠ꞌan; A: táꞌán; EJ: táꞌán
paja f X: mìꞌí; M: mi̠ꞌí; A: mi̠ꞌí; EJ: itia íchi
pájaro m X: sàà; M: saa̠; C: saa; A: saa; EJ: saa
pájaro carpintero X: chiríta; M: chirita; C: ndikaan$; EJ: saa ndiyúú
palabra f X: tu̠ꞌun; M: tuꞌu̠n; C: tu̠ꞌun; A: to̠ꞌon; P: tu̠ꞌun; EJ: tu̠ꞌun
palear vt X: kachiꞌi; M: kachiꞌi; A: kachiꞌi; P: kakiꞌi$; EJ: kachiꞌi
pálido adj X: kuáan; M: kuáán; C: kua̠án, A: kuáán; EJ: kuáan
ponerse pálido X: kukuáan; M: kukuáán; C: kukua̠án
palma s X: ñu̠ú; M: ñu̠ǔ; C: ñu̠ú, ñu̠u̠; A: ño̠o̠; P: ñu̠ú; EJ: ñu̠ú
palma s
(de la mano) 1. X: ini
ndaꞌá; A: ini ndaꞌa̠; EJ: ini ndaꞌá
2. C: xaꞌndia ndaꞌa$
palma real X: no existe; C: ñuu yáa
palmada f
dar palmada vi X: katí ndaꞌá; M: katu ndaꞌá; A: kani...ndaꞌa̠; P: katún ndaꞌá; EJ: kani ndaꞌá
palo f
1. (árbol) X: itún; M: itún;
C: yutun$; A: yito̠n;
EJ: itún
2. (delgado) X: ndùkù;
EJ: ndu̠ku̠
palo blanco X: chǒꞌmá; M: tuchiꞌma$; C: tuchiꞌma$; A: ton ti̠ꞌmá; P: choꞌmá
palo de calada del telar f X: no existe; C: ti̠yo̠o; EJ: ti̠yo̠o palo de lizos del telar f X: no existe; C: ki̠in; EJ: ki̠i̠n
palo para sembrar M: tuchiꞌi; EJ: ya̠tá chíꞌi
paloma f
1. (gris; vienen en septiembre y salen en abril) X: ndiuú; EJ:
ndiuú
2. (blanca) X: sa̠ta
paloma de ala blanca X: palóma
palpitar vi
palpitar el corazón X: kandeta níma̠; C: kandita nima; EJ: kandita ánima̠
pan m X: xi̠tá va̠ꞌa; M: ixta vaꞌa$; A: si̠ta̠ váꞌa; EJ: pân
panal m
1. X: yo̠ko̠; A: yoko̠; EJ: yo̠ko̠
2. C: tieꞌě
páncreas m X: kàà; EJ: ka̠a̠
pando
ser pando X: no existe; C: kee taꞌnu sata
pantalón m X: xàtù; M: xatu; A: xati; EJ: xatu
panteón m X: kumi sánto; M: ku̠mi̠ sántó; EJ: kamisándo
panzón adj X: la̠ꞌmbí; M: la̠ꞌmbi̠
hacer panzón 1a. X: xala̠ꞌmbí;
M: sala̠ꞌmbí
1b. X: kixaa la̠ꞌmbí;
M: no existe
ponerse panzón 1a. X: kula̠ꞌmbí; M:
kulaꞌmbi̠
1b. X: ndula̠ꞌmbí
pañuelo m X: paíto
papá m
1. X: ivá; M: ivá; C:
yuvá; A: yivá
2. X: táta; M: tata; C: tátá; A: tátá;
EJ: táta
papa f X: ti̠kuǐti; M: tikui̠tí; A: ti̠kui̠ti; EJ: ti̠kuǐti
pápalo m (hierba comestible) X: iva ndusú; M: va ndusú; A: yiva ndusú; EJ: yuva ndǔsa
papaya m C: tindoko paña$
papayo m C: tundoko paña$
papel m X: tùtù; M: tutu; C: tutu; A: tutu; P: tutú; EJ: tutu
par m X: pári; C: pari$; EJ: u̠vi̠ saá-e
para prep
1. X: xa̠ꞌá; M: xa̠ꞌǎ; C: xa̠ꞌa, A: xa̠ꞌa̠; EJ: xa̠ꞌá
2. X: ya̠; M: ña̠; C: ña̠; A: ña; EJ: ña̠
3. X: ta; A: ta; EJ: ta, ra
paralizado
ponerse paralizado 1a. X: kuve̠e; M: kuvee; EJ:
kuve̠e
1b. X: nduve̠e; C:
nduve̠e
parar 1a. vt
(obj. sing.) X: kandichi; M: kani ndichi; C: kani ndichi$; A: kani ndichi̠;
EJ: kandichi
1b. vi (suj. sing.) X: kundichi; M: kundichi; C:
kundichi$; A: kundichi̠; P: kundichi;
EJ: kundichi
1c. vi (suj. sing.) X: ndikundichi; M:
ndakundichi; C: ndakundichi$; EJ: ndakundichi
2a. vt (obj. pl.)
X: kandita; M: kandita; A: kata ndichi; EJ: chindita
2b. vi (suj. pl.) X: kundita; M: kundita; A: kui̠ta; EJ: kundita
2c. vi (suj. pl.) X: ndikundita; M: ndakundita; EJ: ndakundita
3. vi X: ndikui̠ta; C: ndakuita; EJ: ndakui̠ta
4. vt (obj. pl.) X: kata; M: kata; EJ: kata
5. X: no existe; M: kani
6. vt X: no existe; A: kata ndoso̠
7. vi (cesar momentariamente) X: xikui̠i̠n; M: kukui̠i̠n; A: kukuiin; EJ: kukui̠i̠n
8. vi EJ: ndukui̠i̠n
9. vi
(la lluvia) X: no existe; C: ndukuita$
10. X: no existe; C: kutu̠vi
parecer v prnl
1. X: ku̠na̠ꞌa̠; M: kuñáꞌa; A: kunáꞌa̠; EJ: kuna̠ꞌa̠
2. v prnl X: ndaku; M: ndaku
3. vi X: no existe; M: no existe; C: kavi naꞌa$
parece X: káá; M: káá; A: káa; EJ: káá
parecer despeinado X: kuchíꞌñá; C: kachiꞌña
pared f 1. (barda) X: na̠ma̠; M: no existe; C: na̠ma̠; A: nama̠; EJ: no existe
2. (de casa) X: kándíká veꞌe; M: kindika̠ veꞌe, ndi̠ka
veꞌe; EJ: ndika
pariente m
1a. X: na̠táꞌán; EJ: na̠ táꞌán
1b. táꞌán; M: táꞌán; C: ta̠ꞌan, A: táꞌán; EJ: táꞌán
parte f X: ñaꞌñu; M: ñaꞌñu; C: ñaꞌnu$; A: ñáꞌño; P: ñaꞌñú; EJ: ñaꞌñu
partera trabajar de partera vt EJ: sákaku
partes íntimas f EJ: ña̠ ítia, ña̠ i̠í
partir vt
1a. X: ndatá; M: ndatá; C: ndatá; A:
ndatá; EJ: ndatá
1b. vi X: nda̠tá; M: nda̠tá; A:
nda̠tá; EJ: nda̠tá
2a. vt (algo redondo) X: taꞌví; M: taꞌví; C: taꞌví; A: taꞌvi; EJ: taꞌví
2b. vt X: nditaꞌví; M: ndataꞌví; C:
ndataꞌvi; EJ: ndataꞌví
2c. vi X: ta̠ꞌví; M:
ta̠ꞌvǐ; C: ta̠ꞌvi̠; A: ta̠ꞌvi̠; EJ:
ta̠ꞌví
2d. vi X: ndita̠ꞌví; M:
ndataꞌvǐ; EJ:
ndataꞌví
partir en medio 1a. vt X: taꞌví sava; EJ: taꞌví
sava
1b. vi X: ta̠ꞌvi
sava
pasar 1. vt
X: ya̠ꞌa; M:
ya̠ꞌa; C: yaꞌa; A:
ya̠ꞌa; EJ: ya̠ꞌa
2. vi (suceder) X: ndoꞌo; M: ndoꞌo; A: kundoꞌo; EJ: ndoꞌo
hacer pasar X: siyâꞌa; A: sayaꞌa; EJ: sáya̠ꞌa
pasear vi X: kaka nu̠ú; M: no existe; A: kaka no̠o̠; EJ: kaka nuu
pastar vt
X: no existe; A: sakixaꞌan
vi X: no
existe; M: no existe; C: kaxáꞌan;
A: kuxaꞌan
pasto m X:
ita; M: ita; C: ita; A: yita; EJ: itia
2. X: ita
leko
3. X: ku̠ꞌvi̠; M:
no existe
4. X: no existe; M: kuꞌu;
A: kuꞌu̠; EJ:
kuꞌu
pastor m X: paxtó; C: pasto$
pata f
1. (de
atrás) X: xa̠ꞌá; M: xa̠ꞌǎ; C: xa̠ꞌa; A: xa̠ꞌa̠; EJ: xa̠ꞌá
2. (delantera) X: ndaꞌá; M: ndaꞌá; C: nda̠ꞌa; A: ndaꞌa̠; P: ndaꞌá; EJ: ndaꞌá
patear vt 1. X: kachiꞌi xa̠ꞌá; M:
no existe; A: kachi xáꞌá; P: kakiꞌi$
2. X: kee xa̠ꞌá
3. X: keta xa̠ꞌá; M:
kita xaꞌa; EJ: kita xa̠ꞌá
4a. X: no existe; M: chacháꞌá
4b. X: no existe; M: ndichachaꞌa
5. X: no existe; M: kua̠ñu̠
ndiaa; EJ: kua̠ñu̠ ndiaa
patio m X: yéꞌé; M: yéꞌe; C: yéꞌe; A: yéꞌé; P: yéꞌé; EJ: yéꞌe
en el patio X: kèꞌè; M: ke̠ꞌe; C: ke̠ꞌe; A: ke̠ꞌe; EJ: kěꞌe
patrón m 1. X: ra̠káꞌnú; A: ta̠káꞌno 2. X: xi̠tòꞌò; M: ixtoꞌo$; A: xitóꞌo, xitóꞌó; EJ: xi̠tǒꞌo
pavo m
1. (término general) X:
tiu̠ún; M: tiu̠u̠n; C: tiuun$; A: ti̠ún; EJ: tiu̠ún
2. (guajolote macho)
X: tiu̠ún chée
3. (guajolote macho)
X: ko̠ꞌló; M: kolo; C: kolo; P: koꞌlo, chiko̠ꞌlo; EJ: kolo
pecado m X: kua̠chi; M: kuachi̠; C: kua̠chi; A: kua̠chi; EJ: kua̠chi
pecho m
1. X: kándíká; M: kíndíka; EJ: ndíka
2. (seno) X: ndosó; C: ndosó; EJ: ndosó
3. (seno; hablando
con un niño) X: loló; EJ: loló
pedazo m
1. X: koꞌndo; M:
koꞌndo; C: koꞌndo; A:
koꞌndo; EJ: koꞌndo
2. X: ñaꞌñu;
M: ñaꞌñu; C: ñaꞌnu$; A: ñáꞌño;
P: ñaꞌñú; EJ: ñaꞌñu
hacer pedazos vt X: sikuáchí; C: sakuachi; A: sakuachi; EJ: sákuachi
hacerse en pedazos vi X: no existe; C: ku̠ñaꞌñu
pedazo de algo que es quebradizo o frágil X: yuchi; EJ: yuchí
pedazos de barro X: chiyo; M: chiyo; A: chiyo; EJ: chiyo
pedazo de un terreno m EJ: ti̠kui̠tia̠
pegajoso adj X: kixín; M: kixín; EJ: kixín
hacer pegajoso 1a. X: xakixín; M: sakixín; EJ: sákixín
1b. X: kixaa
kixín; M: no existe
1c. X: ndasa kixín; M:
ndasa kixín
ponerse pegajoso 1a.
X: kukixín; M: kukixín
1b. X: ndukixín; EJ:
ndukixín
pedir vt
1. X: nda̠ka̠n; M: ndaka̠n; C: ndakan; A:
nda̠ka̠n; EJ: nda̠ka̠n
2. X: ndukú; M: ndukú; C: ndukú; A:
ndukú; EJ: ndukú
3. C: tivi$
4. (ayuda o castigo para otro) X: ka̠ꞌa̠n...xa̠ꞌá; M:
kaꞌan...xa̠ꞌa̠; C: ka̠ꞌa̠n...xáꞌá; EJ:
ka̠ꞌa̠n…xa̠ꞌá
pedir favor 1. X: ndukú...ya̠ma̠ní;
EJ: ndukú…ña̠ ma̠ní
2. X: nda̠ka̠n...ya̠ma̠ní; EJ:
nda̠ka̠n…ña̠ ma̠ní
pedir prestado vt
1. X: tatu; M: tatu; C: tatu$; A:
tati; EJ: no existe
2. ndukú tóó; EJ: ndukú tóo
3. X: no existe; M: nda̠ka̠n nuu$
pegado
estar pegado vi 1. (golpeado) X: xa̠ni; M:
ñani̠; A: xani, ña̠ni;
EJ: ña̠ni
2. (ser fiel a otro) X: ku̠ndi̠ku̠n
tuun; M: kundíku̠n; EJ: kundi̠ku̠n tuun
3. X: no existe; M: no existe; C: kaa$
pegamento m X: ndutá ki̠xín; EJ: rá kixín
pegar 1a. vt
(golpear) X: kani; M: kani; C: kani; A:
kani; EJ: kani
1b. vi X:
xa̠ni; M:
ñani̠; A: xani, ña̠ni;
EJ: ña̠ni
1c. X: kani ndaa; M: kani ndiaa; C: kani ndiaa$;
EJ: kani ndiaa
2. vt (golpear)
X: kakin;
M: kakin; A: kakin; EJ: kakin
3a. vt (con pegamento) X: sitîin; EJ: sáti̠in
3b. vt (con pegamento) EJ: chiti̠in 4.
vt X: no
existe; A: suki
pegar de lado (el sol) X: ndi̠í ndaa; C: ndii ndiaa$
pegar rayo 1. X: kani taxan; M: kani taxa
2. X: kani sa̠ví; M: kani sa̠vǐ; A: kani sa̠vi̠
peinar vt
1a. X: chuꞌun; M:
chuꞌun; EJ: chuꞌun
1b. X: no existe; M: ndachuꞌun; C:
ndachuꞌun; A: nachuꞌun
peine m X: kui̠ka̠; M: vi̠ka̠; A: kuika̠; EJ: vi̠ka̠
pelar vt X: ñií; M: ñií; A:
no existe; P: iín; EJ: iín
2. X: ñañá; A: ñañí;
EJ: no existe
3a. X: no existe; C: tuxí
3b. X: no existe; C: ndatuxí
peldaño m X: ndiyo; C: kuato̠; EJ: kua̠to̠
pelea s X: kua̠chi; M: kuachi̠; C: kua̠chi; A: kua̠chi; EJ: kua̠chi
pelear vi X: kani táꞌán; M: kani táꞌán; C: katáꞌán; A: kani táꞌan; EJ: kani táꞌán
hacer pelear vt X: sikání táꞌán; C: sakataꞌan$
peligroso adj X: i̠yo; M: i̠yo; A: yi̠yó; EJ: i̠yo
ponerse peligroso 1a. X: ku i̠yo; M:
ku i̠yo̠
1b. X: ndu i̠yo; EJ:
ndu i̠yo
pelitos m (parados como espinas) X: xíñú
pellejo m X: lapa; M: no existe
pellizcar vt X: kani chîín; M: kani chíín
pelo m X: ixí; M: ixí; A: yisi̠; EJ: ixí
pena f
dar pena X: kukaꞌan nu̠ú; M: kukaꞌan nu̠u̠; A: kukaꞌan no̠o̠; EJ: kukaꞌan nu̠ú
pendiente adj
estar pendiente X: kutaꞌnu; M: kutaꞌnu; EJ: kutaꞌnu
pene (de un bebé) m EJ: ndiúmá
pensar vt 1. X: kaꞌán ini; M: kaꞌán; A: kaꞌán; EJ: kaꞌán
2. X: kaka ini; M: kaka ini; EJ:
kaka ini
3a. X: kani ini; M: no existe; A:
kani si̠ni̠; P:
no existe
3b. X: ndikani ini; M: ndakani ini; C:
ndakani$; EJ: ndakani ini
4. X: no existe; C: kaka nduku xini
piensa vt 1. X: túvi; EJ: túvi
2. (se usa para regañar) X: kukaꞌán; M: káꞌán
sin pensar X: kua̠ꞌa̠n ini; M: kua̠ꞌa̠n ini; EJ: kua̠ꞌa̠n ini
peña f X: kavá; M: kavǎ; A: kava̠; EJ: kavá
peñasco m X: kavá; M: kavǎ; A: kava̠; EJ: kavá
pequeño adj
1. (sing.) X: loꞌo; M: loꞌo; C: loꞌo; A: loꞌo; EJ: loꞌo
2.
(pl.) X: válí; M:
válí; C: válí; A: válí (unos cuantos), A: kuálí (muchos); EJ: válí
3. (pl.; se usa solamente con
gente)
X: valí; M:
kua̠chí; A: válí; EJ: válí,
kuáchi
4. X:
páꞌa; M: paꞌǎ; A: paꞌa; EJ: páꞌa
perder 1a. vt
X: sindáñúꞌú
1b. vi X: ndañúꞌú; M: ndoñúꞌú; C: ndoñuꞌu$; A: ndañóꞌó; EJ: ndañúꞌu
2. vi X: kuniꞌni; M:
kunuꞌni; A: kuniꞌni;
EJ: kunuꞌni
perdonado
estar perdonado X: ndoo kua̠chi
perdonador adj X: káꞌnú ini; M: káꞌnu ini; C: kaꞌnu ini$; A: kaꞌno ini$; EJ: káꞌnu ini
perdonar 1a. X: xakáꞌnú
ini; M: sakáꞌnu ini; A: kasa káꞌno ini;
EJ: sákáꞌnu ini
1b. X: kixaa káꞌnú ini;
M: no existe
1c. X: no existe; A: kokaꞌnu
ini$; EJ: kukáꞌnu ini
perezoso adj X: xu̠xán; M: xúxan; C: xúxan; A: xúxán; P: xúxán; EJ: xúxan
perico m X: sîví; EJ: líko
permiso m X: ichí; M: ichí; A:
yichi̠
X: no existe; A: nda̠yi;
EJ: ndiáyu
dar su permiso X: no existe; M: kaꞌndia...xaꞌa$; EJ: kaꞌndia…xa̠ꞌá
permitir vt X: taxi; C: taxi; A: taxi; EJ: taxi
pero conj
1. X: sundí; M:
sundi$, ndí; A: so; EJ: suu
2. X: ta; C: tan$; A: ta; EJ: ta
3. M: ama; A: ama
perro m X: tìnà; M: ti̠na; C: ti̠na; A: ina; P: ti̠na̠; EJ: tǐna
perseguir vt
1. X: taxín; M: taxi$; C: taxí; A:
taxin, kataxin; EJ: taxín
2. X: ta̠vi̠; EJ: ta̠vi̠
persignar vi C: tiaa
persistente adj X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee̠; EJ: ndieé
persona f
X: na̠ꞌa; M: no existe; EJ: no
existe
2. (pl.) X: ìví; M: (na̠) yu̠vii̠; C: yuvi$; A: ni̠vi; EJ: na̠ yuví
persuasivo adj X: la̠ndo̠; M: la̠ndo̠; EJ: la̠ndo̠
pertenecer vi 1. X: kundaꞌvi ndaa; M: kundiáꞌvi ndiaa
2. X: kundikun ndaa; M: kundíkun ndiaa; EJ: ku̠ndi̠ku̠n
pervertir vt X: taa si̠í
pesado adj X: ve̠e; M: ve̠ě; C: ve̠e; A: veé; EJ: ve̠e
hacer pesado 1a. X: xave̠e; M: save̠ě
1b. X: kixaa ve̠e; M:
no existe
1c. X: no existe; M: ndasa
ve̠e
ponerse pesado 1a. X: kuve̠e; M: kuvee;
EJ: kuve̠e
1b. X: nduve̠e; C:
nduve̠e
pesar vt X: kata; M: kata; A: kata; EJ: kata
pescado m X: tiàká; M: tia̠ká; C: tia̠ká, A: tia̠ká
pescuezo m X: su̠kún; M: su̠kǔn; A: si̠ko̠n; EJ: su̠kún
pestaña f X: ixí nu̠ú; M: ixí xíkua; EJ: ixí nu̠ú
peste f
levantarse la peste X: ndikui̠ta xi̠ko̠
petate m X: iví; M: yuvǐ; C: yuvi, A: yivi̠; EJ: yuví
Petlacalancingo X: Cha̠tún; M: Ti̠xa̠tu̠n; A: no existe; P: Tixatún, Chatún
pez m X: tiàká; M: tia̠ká; C: tia̠ká, A: tia̠ká; EJ: tia̠ká
piar vi X: nda̠ꞌi̠; M: ndayu̠; C: nda̠ꞌyu̠; A: nda̠ꞌyi̠; EJ: nda̠ꞌyu̠
picante adj X: xa̠tu̠; A: xa̠ti̠; EJ: xa̠tu̠
picar vt X: tiin; M: tiin; C: tiin; A: tiin; EJ: tiin
pico m X: tèꞌé yuꞌú; M: tieꞌe yuꞌu; EJ: tie̠ꞌé yuꞌú
pie m
1. X: xa̠ꞌá; M: xa̠ꞌǎ; C: xa̠ꞌa, A: xa̠ꞌa̠; EJ: xa̠ꞌá
2. (delantera)
X: ndaꞌá; M: ndaꞌá; C: nda̠ꞌa; A: ndaꞌa̠; P: ndaꞌá; EJ: ndaꞌá
estar de pie 1. (suj. sing.) X: kundichi; M: kundichi; C: kundichi$; A: kundichi̠; P: kundichi;
EJ: kundichi
2. (suj. pl.)
X: kundita; M: kundita; A: kui̠ta;
EJ: kundita
planta del pie X: ini xa̠ꞌá; EJ: ini xa̠ꞌá
piedra f X: yu̠ú; M: yu̠ǔ; C: yu̠u; A: yu̠u̠; EJ: yu̠ú
piedra de afilar EJ: yu̠ú kǎa
piedra para moler A: yu̠u̠ tásin yaꞌa̠
piedra plana para hacer cabrillas EJ: yu̠ú tíndúú
piel f
X: iín; M: ñiǐ; A: ñii̠; P: iín; EJ: iín
X: lapa; M: no
existe
pierna f X: sa̠ꞌnda̠; M: sa̠nda̠; C: nu yo̠só; A: sa̠ꞌnda; EJ: sa̠ꞌnda̠
pieza f X: ñaꞌñu; M: ñaꞌñu; C: ñaꞌnu$; A: ñáꞌño; P: ñaꞌñú; EJ: ñaꞌñu
pieza de tela X: no existe; C: ñúmí
pila de agua f
1. X: ti̠ko̠ꞌó; M: tikoꞌǒ; EJ: no existe
2. X: mìnì; A: mi̠ni;
EJ: mi̠ni
pilón m X: no existe; M: ínúú
pino m X: tùxá; M: tu̠xá; C: tu̠xá; A: tônxá; EJ: tǔxa
pinole m X: yuchi vìxì
pintar vt
1. X: ndikaꞌí; M:
ndakaꞌyu; EJ: ndakaꞌyu
vt 2. X: no
existe; M: kaꞌyu; C: kaꞌyu; P:
kaꞌi; EJ: kaꞌyu
vi 3. EJ: ka̠ꞌyu̠
pinto adj X: kuíin; M: kuíín; A: kuíín; EJ: kuíín
hacer pinto 1a. X: xakuíín; M: sakuíín;
EJ: sákuíín
1b. X: kixaa kuíín; M: no existe
1c. X: ndasa kui̠i̠n; M: ndasa kui̠i̠n
ponerse pinto 1a. X: kukui̠i̠n; M: kukui̠i̠n
1b. X: ndukui̠i̠n
piña f
1. (del pino)
X: ndìkà
2. (fruta) C: víxí; EJ: vixí
piojo m X: tìkú; M: tikǔ; C: tiu̠kú; A: tukú; EJ: ti̠kú
piojo blanco del cuerpo X: ndikûxin; C: ndikúxin
pique
irse a pique X: ndikava; M: ndakava; C: ndakava; A: nakava; EJ: ndakava
pisar vt
1a. X: kua̠ñu̠; M: kuañu̠; EJ: kua̠ñu̠
1b. (de propósito) X:
kua̠ñu̠ ndosó
1c. X: no existe; M: ndakuañu̠;
C: ndakuañu$
pisar sobre 1. X: ko̠so̠ kava
2. X: no existe; C: sakava
piso m EJ: ini veꞌe
piscar vt X: sikéé; M: sakéé; A: sakee; EJ: sakee
placenta f X: sókó; C: sóko
placer X: kusìí ini; M: kusiǐ ini; A: kusii ini; EJ: kusǐi ini
Plan de Zacatepec X: Ñuꞌú Nda̠ꞌi̠; P: Yosó I̠ta Ndoó
planchar vt X: sindîꞌvi kàà; M: sandiꞌvi$; EJ: sándi̠ꞌvi
planear X: chitáꞌán tu̠ꞌun; M: chitaꞌan tuꞌun$; EJ: chitáꞌán tu̠ꞌun
plano adj 1.
X: nda̠a̠; M: nda̠a̠; C: nda̠a̠, A: nda̠a̠; EJ: nda̠a̠
2. (pies y
mesas)
X: láꞌmbá; M: la̠ꞌmba̠
hacer plano X: xaláꞌmbá; M: saláꞌmbá
ponerse plano 1a. X: kunda̠a̠; M: kundaa̠
1b. X: ndunda̠a̠; C:
ndundaa
2a. X: kuláꞌmbá; M: kulaꞌmba̠
2b. X: nduláꞌmbá
planta f
1. X: itún; M: itún;
C: yutun$; A: yito̠n;
EJ: itún
2. X: i̠ku̠; M: i̠ku̠; C: yu̠ku̠, A: yu̠ku̠; EJ: yu̠ku̠
plantar vt (obj. pl.) X: taán; M: taǎn; C: taan; A: taan; EJ: taán
plantita (que sale de una planta; por ej.: plátano, carrizo o maguey) X: se̠ꞌe; M: seꞌe̠; C: seꞌe; A: sa̠ꞌya; EJ: se̠ꞌe
plástico adj
1. X: nda̠ka̠; M: ndia̠ka̠; A: nda̠ka̠; EJ: ndia̠ka̠
2. X: lamba; M: lamba
envase de plástico X: nda̠ka̠; M: ndia̠ka̠; A: nda̠ka̠; EJ: ndia̠ka̠
Platanar X: Tivi̠xin
plátano m X: chi̠ta̠; M: ndíká, chi̠tia̠; C: chitiǎ; A: chita̠; EJ: ndiká
mata de plátano s X: chîta̠; M: chi̠tia̠; A: to̠n chíta̠; P: itún chi̠ta̠; EJ: itún ndiká
platicar vi X: nditúꞌún; C: ndatuꞌun$; A: ndatóꞌón; P: ndatuꞌun; EJ: ndatúꞌun
plato m X: ko̠ꞌó; M: ko̠ꞌǒ; C: ko̠ꞌo̠; A: ko̠ꞌo̠; EJ: ko̠ꞌó
plato de vidrio X: ko̠ꞌó ndasun; M: ko̠ꞌo̠ ndasun
pluma f X: tùmì; M: tu̠mi; C: tu̠mi; EJ: tu̠mi
pobre adj X: ndáꞌvi; M: ndáꞌví; C: nda̠ꞌví; A: ndáꞌví; EJ: ndáꞌvi
dejar pobre, hacer pobre 1a. X: xandáꞌvi;
C: kasa ndaꞌvi$
1b. X: kixaa ndáꞌvi; M: no existe
1c. X: ndasa ndáꞌvi; EJ: ndasa ndáꞌvi
hacerse pobre 1a. X: kundáꞌvi; EJ: kundáꞌvi
quedar completamente pobre kundáꞌvi chálá
poco adv
X: loꞌo; M: loꞌo; C: loꞌo; A: loꞌo; EJ: loꞌo
X: no
existe; C: kua̠chi
hace poco X: vitin va
poquitito adj X: chíín; M: chíín; C: chiin$; EJ: chíín
poquito adv X: páꞌa; M: paꞌǎ; A: paꞌa; EJ: páꞌa
2. X: ya̠a̠; C: ya̠a̠; EJ: ya̠a̠
podar vt A: sakoon
poder m X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee̠; A: ndee̠; EJ: ndieé
poder vt
X: kuchíñú; M: kuchiñu; C:
kuchuun$; A: kuchiño; EJ: kuchiñu
vt
X: kundeé; M: kundie̠e; A:
kundee; EJ: kundieé
v aux
X: kuvi; M: kuvi; C: kuvi; A:
kivi; EJ: kuvi
v aux
X: va̠ꞌa; M: vaꞌa̠; C: va̠ꞌa; A: va̠ꞌa; EJ: va̠ꞌa
puede v aux X: kú
poleo m EJ: minu nduchí
pollo m X: nduxí; M: nduxí; C: ndiuxí; A: nduxú; EJ: ndiuxí
polvo m
1. X: ya̠á; M: ya̠ǎ; A: ya̠a̠
2. X: yǎka; M: yáka; C: yáka; EJ: yáká
3. X: 1yuchí; EJ:
yuchí
polvo dulce de las abejas negras X: ndiuchi; EJ: nduxi
poner 1a. vt (obj. sing.) X: chika̠a̠; M:
chikaa; C: chikaa; A: chikaa̠; EJ:
chika̠a̠
1b. vt (obj. pl.)
X: taán; M: taǎn; C: taan; A: taan;
EJ: taán
2a. vt (sentado o
acostado; obj. sing.)
X: chindúꞌú; M:
chindúꞌu̠; C: chindúꞌu; A:
chinduꞌu̠
2b. vt (sentados o acostados; obj. pl.) X: chindoo; M:
chindee; A: chindoo (solamente acostados); P: chindee$
3. vt (sentados o acostados; obj. pl.) X: no existe; M: koyo
4. vt (a un lado de
otra cosa; obj. sing.)
X: chindúꞌú ndaa; M: chindúꞌu̠
ndiaa; C: chinduꞌu ndiaa$
5. vt X: kakin;
M: kakin; A: kakin; EJ: kakin
6. vt (nixtamal para
cocer)
X: ke̠e; M: ke̠ě; A: keé
7. vt (nixtamal para
cocer)
X: keꞌé; A:
keꞌe
8. vt (para
cocer) C: xiꞌnu$
9. vt (ropa) X: kundixi; M: kundixi; C: kundixi; A: kundixin;
EJ: kundixi
10. vt (ropa) X: no existe; C: ndakuiꞌnu$
11. vt (en la cabeza;
por ej.: sombrero)
X: kundee; M: no existe
12. vt (zapatos,
huaraches) X: ku̠ndi̠ka̠a̠; C:
kundikaa$
13. vt (huevos;
animalitos como moscas) X: taa; M: tiaa; C: tiaa; A: taa; EJ: tiaa
14. vt (parcialmente
dentro de algo; obj. sing.) X: tuvi; EJ: tuvi
15. vt (obj. pl.) X: no existe; C: taꞌan$
16. v
prnl X: nduu; M: nduu;
A: nduu; EJ: nduu
17. v
prnl X: no
existe; C: ndoso$
estar puesto X: no existe; C: ñuꞌu
tener puesto 1. (ropa) X: no existe; C: niꞌnu
2. X: no existe; C: ñuꞌu
poniente m X: nu̠ú kêta ñu̠ꞌu; C: nu ka ndata ñuꞌu; EJ: nu̠ú kîta ña̠ ndi̠í
por prep
1. (hacia) X: chí; M: chí; C:
che$; EJ: chí
2. (hacia) X: kua̠ꞌa̠n chí; M: kua̠ꞌa̠n
chí; EJ: kua̠ꞌa̠n
chí
3. X: ta; C: tan$; A:
ta; EJ: ta
4. X: xa̠ꞌá; M: xa̠ꞌǎ; C: xa̠ꞌa, A: xa̠ꞌa̠; EJ: xa̠ꞌá
5. X: ya̠; M: ña̠; C: ña̠; A: ña; EJ: ña̠
por allá 1. (a la vista) X: chíkaá; M:
chíkáá; A:
chikaa̠; EJ: chíkáa
2. (fuera de la vista) X: chíkán; M: chikán; C:
chí kán; A: chikán; EJ: chîkán
3. (cerca del oyente) X: châán; M: cháa̠n
por aquí X: chóꞌó; EJ: chóꞌo
por aquí y por allá 1. X: yókán
2. X: no existe; A: níꞌni
por abajo EJ: chînu̠
por arriba X: chînu; EJ: chînu
por eso conj 1. X: ya̠kán; M: ikán, nakake$; C:
nekan$; A: ñakán; EJ: ña̠
ikán, ña̠kán, ikán
2. X: no existe; A: saá ta
por favor X: loꞌo; M: loꞌo; C: loꞌo; A: loꞌo; EJ: loꞌo
por fin 1. X: sìín; EJ: sǐin
2. X: sìín ichí
por poco X: si̠loꞌo; M: saloꞌo; EJ: saloꞌo
por qué adv 1. X: ¿nda̠chu?; M: ndi̠chun; C: nichu$; A:
ndachún; P: nachun$; EJ: na̠chun,
na̠chiñu
2. X: ndá xa̠ꞌá; M: ndiá xáꞌa̠, ni̠ xa̠ꞌa̠
3. X: no existe; C: nu$
4. X: no existe; C: nuku
5. X: no existe; C: ñichi$
6. EJ: nava̠ꞌa
porfiar vi X: xandáxá;
M: no existe
X: kixaa ndáxá; M: no
existe
porque conj
1. X: chi; M: chi; C:
chin$; A: chi; EJ: chi
2. X: saá chi;
M: saá chi; EJ: saá chi
3. X: no existe; A: ka̠chi
4. X: no existe; C: ndisu$
porque si no conj X: chi; M: chi; C: chin$; A: chi, ka̠chi; EJ: chi
pozo m
1. X: píla
2. (no incluye un pozo hondo) X: ti̠ko̠ꞌó; M: tikoꞌǒ
3. X: ya̠vi̠; A: yavi̠
pozole m X: ndàkú; M: nda̠kú; C: nda̠kú; A: nda̠kú; EJ: ndǎku
precio m X: ya̠ꞌvi; M: yáꞌvi; A: ya̠ꞌvi; EJ: ya̠ꞌvi
precisamente adv X: no existe; A: ndea, ndekía̠
predestinar vt X: chitúni̠; M: chituni$; A: chitóni̠; EJ: chitúni̠
predicar vt 1. X:
ka̠ꞌa̠n
ndosó; M: ka̠ꞌa̠n
ndoso; A: ka̠ꞌa̠n
ndoso; EJ: ka̠ꞌa̠n
ndosó
2. X: no existe; C: ka̠ꞌa̠n xaꞌvi$
preguntar vt 1. X:
nda̠ka̠n tu̠ꞌún; C:
ndaka tuꞌun$; A: ndaka to̠ꞌon;
EJ: ndaka̠túꞌún
2. (si alguien hará algo) X: ka̠ꞌa̠n sǐki; M:
ka̠ꞌa̠n sii̠
prender 1a. vt
X: tuun; M: tuun; C: kutuun; A: no existe; EJ:
tuun
1b. vi X: tu̠u̠n; M:
tu̠u̠n; A: to̠o̠n
2. vt X: ndikaꞌmi; M:
ndakaꞌmi; A: ndikaꞌmi
4. vt
(la milpa)
X: no existe; M: ndakuꞌni; C: ndakuni$,
ndakuꞌni$
5. vt
X: no existe; M: vikun
prenser vt X: ka̠ta̠vi̠ táꞌán; C: katavi taꞌan
preocupación
sin preocupaciones X: vǎsa kuáni
preocuparse vi X: kundi̠ꞌi ini; M: kundiꞌi ini; C: kundiꞌni$; A: kundiꞌi̠ ini; EJ: kundi̠ꞌi ini
hacer que preocuparse vt 1. X: sindíꞌi; EJ: sándi̠ꞌi 2. X: sindíꞌí…ini; C: sandiꞌi...ini$; EJ: sándi̠ꞌi…ini
preparar 1a. X: xandúví; M: sandúvi; EJ:
sánduvií
1b. X: kixaa ndúví; M: no existe
2a. X: xasúví; M: sasúví
2b. X: kixaa súví; M: no existe 2c. EJ: kusuvi
3a. X: xavií; M: savii̠,
xavii̠
3b. X: kixaa vií; M: no existe
3c. X: ndasa vií; M: ndasa vii̠
4. (nixtamal para
cocer) X:
keꞌé; A: keꞌe
5. EJ: ndakeꞌé
6. (construir) X: sikua̠ꞌa; M:
sakuaꞌa$; EJ: sáva̠ꞌa
estar preparado 1a. X: kuvií; M: kuvíi; C:
kuvii̠
1b. X: nduvií; EJ: nduvií
presión arterial alta presión arterial EJ: ni̠í iꞌní subir la presión arterial EJ: kundaa ni̠í
prestado
pedir prestado 1. vt
1. X: tatu; M: tatu; C:
tatu$; A: tati; EJ: no existe
2. X: ndukú
tóó; EJ: ndukú tóo
3. X: no existe; M: nda̠ka̠n nuu$
prestar vt 1. X:
taxi tóó;
EJ: taxi tóo
2. X: no existe; A: satati
presumido adj X: lu̠nda̠; M: no existe; EJ: la̠ndo̠
presumir vi
1a. X: xatáí; M: no
existe
1b. X: kixaa táí; M: no
existe
1c. X: kutáí; M: kutiáyú; EJ:
kutiáyú
1d. X: ndutáí; M: ndutiáyú;
EJ: ndutiáyú
2a. (de hombres) X: xata̠a; C: kasa
tiaa$
2b. X: kixaa ta̠a; M: no existe
2c. X: kúta̠a; M: kutiáa
3a. (de mujeres) X: kixaa ñaꞌá; M: no existe
3b. X: kuñaꞌá; P: kuñaꞌá
4a. X: kulu̠nda̠; M: no existe
4b. X: ndulu̠nda̠
5. X: kúra̠sa; M:
no existe; EJ: no existe
6. X: no existe; M: ku̠la̠ndo̠
7. chinúú...tu̠ꞌun; M: chinúú…túꞌun; EJ: chinúú…tu̠ꞌun
8. X: xachée xíꞌín
mií; M: sachée xíꞌín mií
9. X: no existe; A: kasa káꞌno xíꞌín mi̠i...
pretende vi X: no existe; C: nixi$
prima f 1. (de hombre)
X: ku̠ꞌva
kuáchí; M: kuꞌva̠ kuachǐ; EJ: ku̠ꞌva
kuáchi
2. (de mujer) X: ku̠ꞌvi̠ kuáchí; M: ku̠ꞌvi̠
kuáchí; EJ: ku̠ꞌvi̠ kuáchi
primavera f (ave) C: tikandiꞌi$
primer adj
1. X: nùú; M: nu̠ú; C: nu̠u$; A: no̠ó; EJ: nu̠ú
2. X: xiꞌna; M: xiꞌna; A: siꞌna; EJ: xina, xiꞌna
primeras hierbas X: ku̠ꞌvi̠ nùú; A: kuꞌu̠ no̠ó; EJ: kuꞌu nu̠ú
primeramente adv X: xiꞌna; M: xiꞌna; A: siꞌna; EJ: xina, xiꞌna
primo m 1. (de hombre)
X: ñani kuáchí; EJ: ñani
kuáchi
2. (de mujer) X: ku̠ꞌva
kuáchí; EJ: ku̠ꞌva̠ kuáchi
principio
principio del año X: xa̠ꞌá kui̠ya̠; EJ: xa̠ꞌá kui̠ya̠
principio del mes X: xa̠ꞌá yo̠ó; EJ: xa̠ꞌá yo̠ó
probar vt X: koto ndosó; M: koto ndoso̠; A: koto ndoso; EJ: koto ndosó
problema m X: kua̠chi; M: kuachi̠; C: kua̠chi; A: kua̠chi; EJ: kua̠chi
causar problema X: sikákú...kua̠chi; EJ: sándǎku…kua̠chi
que causa problemas X: kua̠chi ini; M: kua̠chi̠ ini
sin problemas X: vǎsa kuáni
tener problema X: ni̠ꞌí tindóꞌó; C: niꞌi tundoꞌo$
problemático adj X: kua̠chi ini; M: kua̠chi̠ ini
proclamar X: ka̠ꞌa̠n ndosó; M: ka̠ꞌa̠n ndoso; A: ka̠ꞌa̠n ndoso; EJ: ka̠ꞌa̠n ndosó
producir vt
X: kuun; M: kuun; A: koon; EJ:
kuun
2. X: kana; M: kana; C: nana; A: kana; EJ: kana
hacer producir X: sikúún; A: sakoon
profundo adj X: màá; M: ma̠ꞌa; A: ma̠á
no profundo adj X: yáxín; M: yáxín; C: yáxín, A: yásín; P: yáxín; EJ: yáxín
pronto adv
1. X: ndi̠ku̠n; M:
ndiku$; A: ndi̠ko̠n, ndikon; EJ:
ndi̠ku̠n
2. X: ya̠chi̠; M: ya̠chi̠; A: yachi; EJ: ya̠chi̠
3. X: nu̠mí; M: númǐ; C: númi̠; EJ: nômí
4. X: kîí; C: kíi; EJ: kíí
5. X: no existe; C: núnú
propósito, a adv EJ: chiñu
provocar vt X: keꞌé; M: keꞌé; A: keꞌe; EJ: keꞌé
próximo adj X: inka; M: inka̠; A: inka̠; EJ: iinka
publicar vt (oralmente) X: kata yává; M: katia yává
pudrirse vi
1. X: ta̠ꞌi̠; M:
tia̠ꞌyu̠; A: ta̠ꞌyi̠; EJ:
tia̠ꞌyu̠
2. X: nditiví; C: ndati̠ví; EJ:
ndatǐvi
hacer pudrir X: sitáꞌi̠; C: satiaꞌyu$; EJ: sátia̠ꞌyu̠
Puebla I̠ta Ndioꞌo; M: Tiandioꞌo$; C: Itia̠ Ndióꞌó
pueblo m X: ñùù; M: ñuu; C: ñuu; A: ñoo; P: ñuu; EJ: ñuu
puente m, f X: no existe; M: táꞌnú
puerco m X: ki̠ni̠; M: ki̠ni̠; C: kini̠, A: kini̠; EJ: kîni̠
puerta f X: yéꞌé; M: yéꞌe; C: yéꞌe; A: yéꞌé; P: yéꞌé; EJ: yéꞌe
puerto m (en las montañas) C: tu̠tu̠n
pues conj 1. X: maꞌ; M:
nu$; EJ: maꞌ
2. C: ndisu$
pujar vi X: chindúsú; M: no existe; C: chindusu$
pulga f X: tiòꞌó; M: tio̠ꞌó; C: tio̠ꞌó; A: tio̠ꞌó
pulmón m
1. X: ka̠chí; M:
kíndíka; C: kindika$; A: kandika̠
2. X: no existe; C: nañu̠; EJ:
na̠ñu̠
pulverizarse vi X: ta̠xi̠n; M: ta̠xi̠n; A: tasin; EJ: ta̠xi̠n
punta f A: ti̠to̠n
punto m
estar a punto de v aux X: ku̠ni̠; M: kuni̠; A: koni; EJ: kûni̠
puñetazo m ǐkín; M: íki; P: iki$; EJ: íki
dar puñetazo vt X: kakin îkín; C: kakin íki
puño m X: ikín
hacer puño vt X: xa ikín ndaꞌá; C: kasa íki ndaꞌá
purgar vt X: sikáá ndosó
puro adv
1. X: ndinuu; EJ:
ndinuu
2. X: nina; A: nini;
EJ: nina
3. X: no existe; A: ndii
pus m X: lakuán; M: ndakuá; C: ndakuá; EJ: ndakuá
salir pus X: chiꞌi rá; M: chiꞌi rá; EJ: chiꞌi rá
Q - q
qué pron
1. X: unkú; A: yukú;
P: yuku$;
EJ: no existe
2. X: ndá; M: ndia$;
C: ndiá; A: ndá; EJ: ndáa
3. X: no existe; C: ne$, ni, nike$
con qué? pron 1a. X: unkú; A: yukú; P:
yuku$; EJ: no existe
1b. X: unkúa̠; A: yukía̠; EJ: inkúa̠
qué manera? X: ndá kùꞌvà; M:
ndiá kuꞌva; EJ: ndáa kǔꞌva
2. X: no existe; M: ndixaa 3. P: chikaá
que 1. conj (indica
comparación) X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C:
nu̠u̠; A: no̠o̠; EJ: nu̠ú
2. pron X: no existe; C: ni
3. pron X: no existe; C:
xandia$
4. pron X: ya̠; M: ña̠;
C: ña̠ A: ña; EJ: ña̠
quebrado adj C: taꞌma$; A: ta̠ꞌno̠
quebrar 1a. vt
(algo largo como lápiz o hueso) X: ka̠ꞌnu̠; M: ka̠ꞌnu̠; C: ka̠ꞌnu̠; A: ka̠ꞌno̠; EJ: ka̠ꞌnu̠
1b. vi X: ta̠ꞌnu̠; M: ta̠ꞌnu̠; A: ta̠ꞌno̠; EJ:
ta̠ꞌnu̠
1c. vt X: no
existe; C: ndaka̠ꞌnu̠
2a. vt (algo redondo) X: taꞌví; M: taꞌví; C: taꞌví; A: taꞌvi; EJ: taꞌví
2b. vi X: ta̠ꞌví; M:
ta̠ꞌvǐ; C: ta̠ꞌvi̠; A: ta̠ꞌvi̠;
EJ: ta̠ꞌví
2c. vt X:
nditaꞌví; M: ndataꞌví; C:
ndataꞌvi; EJ: ndataꞌví
2d. vi X: ndita̠ꞌví; M:
ndataꞌvǐ
3. vi X: ndoꞌni; C:
ndoꞌni$; EJ: ndoꞌni
quebrar en medio X: taꞌví sava; EJ: taꞌví sava
quebrarse en medio X: ta̠ꞌví sava
quedar vi
X: 1. ndo̠o; M:
ndo̠ǒ; A: ndo̠o; EJ:
ndo̠o
2. X: kindo̠o; M: kindoo; A: kindoo; EJ: kindo̠o 3. (ropa) EJ: ndutaꞌan
quejarse vi
1. (entre ellos) X: ka̠ꞌa̠n kua̠chi; M:
ka̠ꞌa̠n kua̠chi;
C: ka̠ꞌa̠n kua̠chi;
A: kaꞌa̠n kua̠chi
2. X: ka̠ꞌa̠n
válí; M: káꞌá válí
3. X: tana
quejarse continuamente 1a. X: xandáxá; M: no existe
1b. X: kixaa ndáxá; M: no existe
quejoso adj
1. X: nda̠xa̠; C: ndáxa
2. X: téꞌé nu̠ú
quelite m X: iva; M: iva; C: yuva$; A: yiva; EJ: yuva
quemar 1a. vt
X: kaꞌmi; M:
kaꞌmi; A: kaꞌmi;
EJ: kaꞌmi
1b. (requemar)
X: ndikaꞌmi; M: ndakaꞌmi; A:
nakaꞌmi
2a. vt sikókó; M: sakóko
2b. vi X:
koko; M:
koko; C: koko; A: koko; EJ: no existe
3a. vt (personas y animales) X: sindîí; A: sandii
3b. vi X:
ndi̠í; M:
ndi̠ǐ; C: ndii; A: ndi̠i̠; EJ:
ndi̠í
4. vi X: no
existe; EJ: ka̠yu̠
5. vi (llamear) X: no existe; C: kandáchi ñu̠ꞌu
querer vt
1. X: ku̠ni̠; M:
kuni̠; A: koni; EJ: kûni̠
2. X: kuaꞌa
3. X: no existe; C: kuiin
4. (se usa casi siempre con Dios) X: chitúni̠; M:
chituni$; A: chitóni̠; EJ: chitúni̠
5. (gustar a alguien) X:
no existe; C: kindoo
ini...kuni
6. (amar) X: ku̠ni̠...kuni
7. (amar) X: ku̠ꞌvi̠
ini...kuni; M: kuꞌvi̠
ini...kuni; A: kiꞌvi ini; EJ: ku̠ꞌvi̠
ini…kuni
8. A: yichi ini
no querer X: xìín; M: kui̠ín; C: kui̠ín; A: xi̠in; EJ: kuäꞌa
quiere lo que quiere X: téꞌé nu̠ú;
quién pron 1a. X: unkú; A: yukú; P: yuku$; EJ: no existe
1b. X: unkúa̠; A: yukía̠ 2.
C: yoo$; P: yoo$; EJ: yoo
a quién A: yó ndaꞌa̠
de quién pron X: unkú; C: yoo$; P: yoo$; EJ: yoo
quieto adj
1. X: táxín; M:
táxi̠n; C: táxi̠n; A: tasi̠in; EJ: táxin
2. X: no existe; A: si̠in
estar quieto vi 1a. X: kutáxín; M: kutáxi̠n; C:
kutáxi̠n; EJ: kutáxin
1b. X: ndutáxín; M:
ndutáxǐn
quijada A: yiki̠ yuꞌu̠; EJ: lakí yuꞌú
quince adj X: xa̠ꞌu̠n; M: xa̠ꞌu̠n; A: xa̠ꞌo̠n; EJ: xa̠ꞌu̠n
quintonil m X: iva ndi̠kín
quiote m X: tiutú
quitar 1. vt
X: kindaa; M: kindiaa; C:
kindiaa$; A: kindaa; EJ: kindiaa
2a. vt (alejar) X: sikutáꞌa; C:
sakútia̠ꞌa; EJ:
sákutia̠ꞌa
2b. vi X: kuta̠ꞌa; M:
kua̠tiáꞌa̠; C:
kuetiaꞌa$; A: kutaꞌa; EJ:
kuatia̠ꞌa
3. vt
(ropa; pero no se usa con camisa) X: sikinúú; C: sakanuu$; EJ: sákinúu
4. vt
X: no existe; C: kee$
5. vi (desacompletar) X: ndundaa 6. vt EJ: sákuxiyo
quizá adv X: á sana; M: á sana; EJ: átu
R - r
rábano m X: ndiaꞌmí; M: ndoñaꞌmi; A: ñaꞌmi; EJ: ndiaꞌmí
rabioso
estar rabioso X: sana; C: sana; A: sana; EJ: sana
raíz f X: tio̠ꞌo; M: tioꞌo̠; C: tio̠ꞌo; A: tio̠ꞌo; EJ: tio̠ꞌo
rajado adj X: no existe; C: kuíi̠n
rajar 1a. vt
X: ndatá; M: ndatá; C: ndatá; A:
ndatá; EJ: ndatá
1b. vi X:
nda̠tá; M:
nda̠tǎ; A:
nda̠tá; EJ: nda̠tá
2a. vt
X: taꞌví; M:
taꞌví; C: taꞌví; A:
taꞌvi; EJ: taꞌví
2b. vi X: ta̠ꞌví; M:
ta̠ꞌvǐ; C: ta̠ꞌvi̠; A: ta̠ꞌvi̠;
EJ: ta̠ꞌví
3. vi
X: ndu̠va̠; M:
ndu̠va̠; C:
ndu̠va̠; A:
nduva; EJ: ndu̠va̠
4. vt (frijoles secos, leña) X: no existe; A: ndiva
rama f X: ndaꞌá; M: ndaꞌá; C: nda̠ꞌa, A: ndaꞌa̠; P: ndaꞌá; EJ: ndaꞌá
rana f X: sa̠ꞌva̠; M: saꞌva̠; A: saꞌva̠; EJ: sa̠ꞌva̠
tipo de rana (verde) C: ndíkóndó; EJ: kóndó
rápido adv X: kama; M: kama; C: kama; A: kama; EJ: kama
rápido adj, adv
(se usa con cosas que asan como tortillas,
pescado, etc.) X: ndiûú; EJ: no existe
X: nu̠mí; M: númǐ; EJ: nômí
X: ya̠chi̠; M: ya̠chi̠; A: yachi; EJ: ya̠chi̠
X: iin xaa soꞌva
X: tindu̠ú
hacerse rápido vt 1a. X: xakama; M: sakama;
EJ: sákama
1b. X: kixaa kama; M: no existe
1c. X: ndasa kama
ponerse rápido X: kukama; M: no existe; C: kukama
X: ndukama
ser rápido en el trabajo 1a. X: xandaꞌá;
M: sandaꞌá
1b. X: kixaa ndaꞌá; M: no existe
raro adj (de personalidad) X: síín ini; EJ: síín ini
rascar vi
1. X: iꞌin; M:
ñiꞌi; A: ñiꞌi; P:
iꞌin; EJ: iꞌin
2. por ej.: marranos, perros, pollos) X: keꞌé
3. (como hacen los pollos,
perros, etc.) X: ñuu; C: ñuu$; EJ: ñuu
rasguñar X: kani chîín; M: kani chíín
raspar vt
1. X: ndiyákun; M:
ndayakun; C: ndayakun; EJ: ndayǎku, ndayǎkun
2. X: yákun; C: yaku$;
EJ: yǎkun
rasposo adj
1. X: 1kue̠ꞌe̠; M: kue̠ꞌe̠; C: kue̠ꞌe̠; A: kue̠ꞌe̠; EJ: kue̠ꞌe̠
2. X: ndaí; M: ndayú;
EJ: ndayú
rastrear vt X: kaꞌnda...xa̠ꞌá; M: kaꞌndia xa̠ꞌa̠; EJ: kaꞌndia...xa̠ꞌá
rastrillo m EJ: ka̠a̠ yuꞌú li̠nki̠
rastro m
1. X: xa̠ꞌá; M: xa̠ꞌǎ; C: xa̠ꞌa,
A: xa̠ꞌa̠; EJ: xa̠ꞌá
2. (delantera)
X: ndaꞌá; M: ndaꞌá; C: nda̠ꞌa; A: ndaꞌa̠; P: ndaꞌá; EJ: ndaꞌá
rastrojoso adj (reg.) X: túmí; C: túmí; EJ: túmí
rasurar vt
1. X: ndixáta; M: xatiá; A: xata;
EJ: xǎtia̠
2. C: yaku$
rata f X: tìín; M: ti̠ín; C: ti̠ín; A: ti̠ín; EJ: tǐin
rato m X: tóó; EJ: tóo
al rato 1. X: nándiꞌi
2. X: nínúú
hace ratito 1. X: tákaꞌan; M: taka̠ꞌan, takáꞌan; A: takáꞌan; EJ: takaꞌa
2. X: ndìvèꞌé; M: ndiveꞌě;
C: ndiveꞌe$; A: ndivéꞌe;
EJ: ndi̠ve̠ꞌe
hasta un rato adv EJ: nda̠ tóo
ratito adv X: no existe; C: núu
un rato X: no existe; A: ñii káni
ratóncito m X: tìín; M: ti̠ín; C: ti̠ín; A: ti̠ín; EJ: tǐin
rayar vi X: no existe; M: kití; A: kití
rayo m X: taxan; M: taxa; A: taxa; EJ: taxa
pegar rayo 1. X: kani taxan; M: kani taxa
2. X: kani sa̠ví; M: kani sa̠vǐ; A: kani sa̠vi̠
reata f X: yoꞌó; M: yoꞌó; C: yoꞌó; A: yoꞌo̠; EJ: yoꞌó
rebajar 1. vt (precio) X: kindaa; M: kindiaa;
C: kindiaa;
A: kindaa; EJ: kindiaa
2. vi
X: nuu; M: nuu; C: nuu; A: noo;
P: nuu; EJ: nuu
rebanar vt X: ndatá; M: ndatá; C: ndatá; A: ndatá; EJ: ndatá
rebasar vt X: no existe; M: kanduu
rebelarse v prnl X: no existe; A: kasa toon
rebelde adj X: ikú ini; M: ikú ini; C: yukú ini, yukú; EJ: yukú ini
hacer rebelde 1a. X: xakuéꞌe
1b. X: kixaa kuéꞌe; M: no existe
1c. X: ndasa kuéꞌe
ponerse rebelde M: ndu̠chi̠ꞌña
rebosar vi 1. X:
kutú
ndaa; M: kutú ndaa; A: kutú ndaa
2. X: no existe; M: kutia
ndiaa; EJ: kui̠tia̠ ndiaa
hacer rebosar X: sikútú ndaa
rebozo m X: páñu; M: páñu; C: páñú; A: páñó; EJ: páñu
recalentar vt
1a. X: no existe; A: sanasaa̠
1b. vi X: ndisa̠á; C: ndasaa$; A: nasaa̠;
EJ: ndasa̠á
2a. vt (un poquito) X: xavi̠xi̠n; C: kasa vixin$
2b. vt X: kixaa vi̠xi̠n; M:
no existe
2c. vt X: ndasa vi̠xi̠n
recargado
estar recargado X: kundichi ndaa; M: no existe; C: ndichi$
recargar vt X: chindúꞌú ndaa; M: chindúꞌu̠ ndiaa; C: chinduꞌu ndiaa$
recibir vt
1a. X: kiꞌin; M:
kiꞌin; C: kiꞌin; A:
kiꞌin; EJ: kiꞌin
1b. X: ndikiꞌin; M: ndakiꞌin; C:
ndakiꞌin; A: nakiꞌin;
EJ: ndakiꞌin
2. (algo regalado) X: ni̠ꞌí;
M: niꞌǐ
C: niꞌi$; A: niꞌi;
EJ: ni̠ꞌí
3. X: ndikuiso
recio adj (Se usa solamente con ndáꞌi̠ y kana.) X: kóꞌó
recio adj EJ: ni̠ꞌi
recitar vi 1. X:
ka̠ꞌa̠n
ndosó; M: ka̠ꞌa̠n
ndoso; A: kaꞌa̠n
ndoso; EJ: ka̠ꞌa̠n
ndosó
2. (entre ellos) X: ka̠ꞌa̠n kua̠chi;
M: ka̠ꞌa̠n kua̠chi;
C: ka̠ꞌa̠n kua̠chi;
A: kaꞌa̠n kua̠chi
3a. X:
xandáxá;
M: no existe
3b. X: kixaa
ndáxá; M: no existe
recobrar
recobrar fuerza X: ndikiꞌin...ini
recoger vt
1. (cosas) X: chikuíti; M: chikuiti
2. X: ndikuiso
recompensar vt 1a.
X: xanu̠ú; M: no existe
1b. X: kixaa nu̠ú; M: no existe
1c. X: ndasa nu̠ú
reconciliarse vi X: kindo̠o...ya̠ma̠ní; C: kindoo mani$
reconocer vt X: ndikuni; M: ndakuni; C: ndakuni; A: nakoni; EJ: ndakuni
recordarse vt 1.
X: ndikaꞌán
ini; M: ndakáꞌán ini; C: ndakaꞌan
ini; A: ndakáꞌán ini, nakaꞌán;
EJ: ndakaꞌán ini
2. X: kuñuꞌu ini;
M: kuñuꞌu; EJ: kuñuꞌu
ini 3. X: no
existe; A: koꞌon ini; EJ: ndaku̠ꞌun ini
hacer recordar X: sindikáꞌán; A: sanakaꞌa̠n; EJ: sándakaꞌán ini
recto adj
1. X: ndǎku; M: nda̠kú; A: nda̠kú; EJ: ndǎku
2. X: tâku ini; C:
tiaku ini$; EJ: tiáku ini
3. X: nda̠a̠ ini; EJ: nda̠a̠ ini
4. X: vií ini
no recto X: kíꞌví ini; M: kíꞌví ini
recuperarse X: nduva̠ꞌa; C: nduvaꞌa; A: nduva̠ꞌa; EJ: nduva̠ꞌa
red f X: ñunú; M: iñǔ; C: iñǔ; A: ñono̠; EJ: ñunú
redondo adj
1. X: ti̠ka̠ta̠
2. X: ti̠kui̠ta̠; M: tikuitia$; C: tikuitia$
3. EJ: ti̠ndu̠ú
4. EJ: ndoko
reducido adj
1. X: táñú; M: tiañu;
C: tiañu; EJ: tiáñu
2. (una abertura) X: lusu; M: no existe
reducir vt
1a. (una abertura) X: xalusu; M: salusu
1b. vt X:
kixaa lusu;
M: no existe
1c. vi (los ojos; por la hinchazón) X: kulusu; M: no existe
1d. vi X:
ndulusu
2a. vt (un agujero) X: xalutu; M: salutu
2b. vt X: kixaa lutu; M: no existe
2c. vi X: kulutu; M: kulutu
2d. vi X:
ndulutu; EJ:
ndulutu
3a. vi
X: kuloꞌo; M:
kuloꞌo; C: kuloꞌo
3b. vi
X: nduloꞌo
reflexión f A: xi̠na̠ꞌñá
refresco m X: ndutá vi̠xi̠; A: távi̠si̠; EJ: rá vi̠xi̠
refrigerador m EJ: ka̠a̠ vi̠xin
regado
ser regado vi X: no existe; C: kuniꞌnu̠
regalar vt
X: sinîꞌí; C:
saniꞌi$; A: saniꞌi$;
EJ: sáni̠ꞌí
2. X: so̠kó; M:
so̠ko̠; A: so̠ko̠; EJ:
so̠kó
regalo m X: ya̠mâni
regañar vt
1. X: nda̠ꞌi̠; M: ndaꞌyu̠; C: nda̠ꞌyu̠; A:
nda̠ꞌyi̠; EJ: nda̠ꞌyu̠
2. X: kani táꞌán; M:
kani táꞌán; C: katáꞌán; A:
kani táꞌan; EJ: kani táꞌán
3. X: no existe; C: naa$; P: naa$ 4. EJ: sana̠ni
regar vt
X: sikóso̠; M:
no existe
1b. X: ko̠so̠; M: ko̠so̠; C:
koso̠; A: ko̠so̠;
EJ: ko̠so̠
regla f X: ndaí; A: nda̠yi; EJ: ndiáyu
regla, tener la EJ: ko̠yo ni̠í
regresar vi 1. X: ndikó; M: ndikó; C: ndikó; A: ndikó; EJ:
ndikó
2. (a su propio lugar) X: nu̠ꞌu̠; M:
kunuꞌǔ; C: ku̠nuꞌu; A:
no̠ꞌo; EJ: kunuꞌú
regresar vi X: no existe; C: nandiko$; A: nandiko$
rehusar vt (por capricho) X: soo
reírse vi X: kua̠ku̠; M: kua̠ku̠; C: va̠ku̠; A: kua̠ku̠; EJ: kua̠ku̠
hacer reír X: sikuáku̠; M: sakuáku̠; EJ: sákua̠ku̠
relajar los músculos vt
1.
EJ: ndasa vitá
2. X: sitáya; M: satáyá; EJ: satáya
relámpago m X: taxan; M: taxa; A: taxa; EJ: taxa
relampaguear vi X: ndi̠ye̠ꞌe̠; M: ndayeꞌe; A: nayeꞌe; EJ: ndaye̠ꞌe̠
está relampegueando X: xíndu̠tá
remedar vt 1. X:
sináꞌa̠...yuꞌú; EJ: sána̠ꞌa̠...yuꞌú
2. X: ndi̠na̠ꞌa̠; EJ: ndana̠ꞌa̠
remendar vt X: ndikaꞌmá; M: ndaka̠ꞌma; C: ndakaꞌma$; A: nakaꞌma
remojar vt X: no existe; A: sanachii
remoler vt
1a. (de mano después que está martajado) X: xandi̠ꞌi̠; M:
no existe
1b. X: kixaa ndi̠ꞌi̠; M:
no existe
1c. X: ndasa ndi̠ꞌi̠
remolino m
1. X: tia̠chi̠; EJ: tia̠chi̠n
2. (de cabeza)
X: ya̠ka̠; A: yaka̠; EJ: ya̠ka̠
remover vt EJ: sákuxiyo
renacuajo m EJ: chilo̠lo̠
rencoroso adj X: nda̠xa̠; C: ndáxa
rendir
rendir mucho 1a. X: kuyóko; M: kuyókó
1b. X: nduyóko; EJ:
nduyóko
repartir vt
1. X: nditaꞌví; M: ndataꞌví; C: ndataꞌvi; EJ: ndataꞌví
2. X: sikuáchí; C: sakuachi; A: sakuachi; EJ: sákuachi
repente m
de repente 1. X: iin sana; M: iin sana
2. X: na̠á ini;
M: na̠á ini$
3. X: iin kuu soꞌva
4. X: tindu̠ú
5. C: toto$
repetir vi
1. X: sináꞌa̠...yuꞌú; EJ: sána̠ꞌa̠…yuꞌú
2. X: ndi̠na̠ꞌa̠; EJ: ndana̠ꞌa̠
reponer 1a. vt
X: xanu̠ú; M:
no existe
1b. vt X: kixaa nu̠ú; M:
no existe
1c. vt
X: ndasa nu̠ú
1d. vi X: ndunu̠ú
reprender vt
1. X: nda̠ꞌi̠; M: ndaꞌyu̠; C: nda̠ꞌyu̠; A: nda̠ꞌyi̠; EJ: nda̠ꞌyu̠
2. X: kani táꞌán; M: kani táꞌán; C: katáꞌán; A: kani táꞌan; EJ: kani táꞌán
3. X: no existe; M: na̠ꞌá; C:
naa$; A: naa; P: naa$
requemar vt X: ndikaꞌmi; M: ndakaꞌmi; A: nakaꞌmi
resbalar vi
1. X: ndikaá; M: ndukaa$
2. (de un lugar alto, a uno más bajo) X: ya̠ꞌá xa̠ꞌá; EJ: ya̠ꞌá xa̠ꞌá
3. X: no existe; C: kaa níꞌni$
resbaloso adj X: kaní; M: kaní; C: kaní; EJ: kaní
hacer resbaloso vt 1a. X: xakaní; M: sakaní; EJ:
sákaní
1b. X: kixaa kaní; M: no existe
1c. X: ndasa kaní; M:
ndasa kaní
ponerse resbaloso 1a. X: kukaní; M: kukaní; EJ: kukaní
1b. X: ndukaní; M: ndukaní; C:
ndukaní; EJ: ndukaní
rescatar vt X: sikâku; M: sakáku̠; C: sakáku̠; A: sakaku; EJ: sáka̠ku
resembrar vt X: nditaán; M: ndataan$; EJ: ndataán
residuo m C: yakua̠
resignarse v prnl 1. X: kaꞌní
ini; M: kaniní; EJ: kaꞌní ini
2. X: kaꞌnda
ini; EJ: kaꞌndia ini
3. X: no existe; M: ndiee ini$
4. X: no existe; M: sandiee ini
resina f X: xùxà; C: xu̠xa; EJ: xuxa
resistente 1. X: xi̠i; M: xiǐ; C: xi̠i; EJ: xi̠i
2. (contra algo como la muerte o enfermedad) X: ndeé ini
hacer resistente 1a. X: xaxi̠i; M:
saxiǐ
1b. X: kixaa xi̠i; M:
no existe
ponerse resistente 1a. X: kuxi̠i; M: kuxíi; C: kuxi̠i
1b. X: nduxi̠i
resistir vt
1a. X: xaxi̠i; M: saxiǐ
1b. X: kixaa
xi̠i; M: no existe
resolver (problema) X: ndini̠ꞌí xi̠ꞌní; C: ndaníꞌi xíni; EJ: ndaniꞌí xi̠ní
resolver con sí mismo vi X: no existe; C: kaka nduku xini
resoplar vi X: no existe; C: kiso xiko$
resortera s EJ: iín ndákée
respetar vt
1. X: kañúꞌú; M: kañúꞌú; A: kañóꞌó; EJ: kañúꞌú
2a. X: xakáꞌnú; M:
sakáꞌnu; A: kasa káꞌno;
EJ: sákáꞌnu
2b. X: kixaa káꞌnú; M: no existe
2c. X: ndasa káꞌnú; M: ndasa káꞌnu;
EJ: ndasa káꞌnu
3a. X: xatǒꞌo; M: sato̠ꞌó; A:
kasa to̠ꞌo; EJ: sátǒꞌo
3b. X: kixaa tǒꞌo; M: no existe
no respetar X: ya̠ꞌa nu̠ú
respetuoso adj
X: tǒꞌo; M: to̠ꞌó; A: to̠ꞌó; EJ: tǒꞌo
2. X: vií ini
3. X: yi̠í ini
ponerse respetuoso 1a. X: kutǒꞌo;
1b. X: ndutǒꞌo; M:
nduto̠ꞌo
respirar vt EJ: ndakiꞌin…ta̠chí
respirar con congestión X: kai su̠kún; M: ka̠ña̠ su̠ku̠n; EJ: ka̠ña̠ su̠kún
responder vt X: ndikuiin; C: ndakuiin; A: ndakuiin; EJ: ndakuiin
responder por X: ndikuiin...xa̠ꞌá; A: ndakuiin...xa̠ꞌa̠; EJ: ndakuiin...xa̠ꞌá
respondón adj X: yuꞌú ní
ponerse respondón 1a. X: xayuꞌú; M:
sayuꞌú
1b. X: kuyuꞌú; M:
kuyuꞌú
responsable adj X: vií ini
resquebrarse vi X: ndu̠va̠; M: ndu̠va̠; C: ndu̠va̠; A: nduva; EJ: ndu̠va̠
resucitar vt
1a. X: sinditáku; C: sandatiaku; A:
sanataku; EJ: sándatiaku
1b. X: nditaku; M: ndatiaku; C: ndatiaku; A: nataku; P: ndataku; EJ:
ndatiaku
resultado m
con
el resultado que conj
X: no existe; A: ñaxa̠a̠n
resultar vi
1. X: kana; M: kana; C: nana$; A:
kana; EJ: kana
2. X: kee; M: kee; C: kee; A: kee;
EJ: kee
retoñar vi
(de la tierra o en las ramas) X: nana; C: nana$; A: nana; EJ: nana
(como árboles en la primavera) X: nana ndíxín; A: nandisin
retoño m X: numá; C: numa$; A: noma; EJ: numá
retratar vt X: no existe; C: ndatava
retratarse vi X: nana; M: nana; EJ: nana
retrato m X: naꞌná; M: naꞌná; C: na̠ꞌna̠; A: na̠ꞌná; EJ: nǎꞌna
reunir fondos vt X: kakin; M: kakin; A: kakin; EJ: kakin
reunirse vi
1. X: ndi̠ka̠ya̠; M:
ndaka̠ya̠;
C: ndakaya; EJ: ndaka̠ya̠
2. X: ndikitáꞌán; M: ndakitáꞌán; C: ndakitaꞌan; A: nakitáꞌan; EJ: ndakitáꞌán
revender vt X: ndixikó; C: ndaxi̠kó
reventarse vi X: ka̠ꞌndi̠; M: kaꞌndi̠; A: kaꞌndi; EJ: ka̠ꞌndi
revivir vi X: nditaku; M: ndatiaku; C: ndatiaku; A: nataku; P: ndataku; EJ: ndatiaku
revocar 1. vt X: ndikaꞌí; M: ndakaꞌyu̠; P: kaꞌi; EJ: kaꞌyu, ndakaꞌyu 2. vi X: ndikaꞌí; M: ndakaꞌyu̠; P: kaꞌi; EJ: ka̠ꞌyu̠
revoltoso adj
1. X: káña; M: káña;
C: kaña$; P: káña ini
2. X: xuxan
revolver vt
1. X: kavá; M: kavǎ; C:
kava; A: kava; EJ: kava
2. X: ñuu; M: ñuu; A:
ñoo; EJ: ñuu
rezar vi X: ndikuatu; C: ndakuatu$; EJ: ndakuatu
rezongar vt
1a. X: xayuꞌú;
M: sayuꞌú
1b. X: kixaa yuꞌú; M:
no existe
2. X: kaꞌa válí yuꞌú; M: kaꞌa vali yuꞌu$
rico adj X: kuíká; M: kuíka; C: vika$; A: kuíká; P: kuiká; EJ: kuíka
hacer rico 1a. X: xakuíká; M: sakuiká; EJ: sákuíka
1b. X:
kixaa kuíká; M: no existe
1c. X: ndasa kuíká; M: ndasa kuíká
ponerse rico X: kukuíká; M: kukuíká
X: ndukuíká; M: ndukuíka; A:
ndukuíká; EJ: ndukuíka
riego m
con riego, de riego adj X: ndóꞌyó; EJ: ndóꞌyo
rifle m X: tixǐi; C: tu̠xii, A: tón xiin; EJ: tu̠xǐi
rígido
hacer rígido 1a. X: xa itún
1b. X: kixaa itún; M:
no existe
1c. X: ndasa itún; M:
ndasa itun; EJ: ndasa itún
ponerse rígido 1a. X: ku itún; M: ku utún
1b. X: ndu itún
rincón m C: tu̠tu̠n
río m X: i̠ta; M: itia̠; C: i̠tia; A: yu̠ta; EJ: i̠tia
nacimiento del río X: xi̠ꞌní i̠ta
otro lado del río X: xǐyo
Río de Alpoyecancingo X: I̠ta Táꞌva
Río de Igualita P: Ita Kaꞌnu$
Río de Petlacalancingo P: Ita Xatun$
riqueza f X: kuiká; M: kui̠ká
robar vt
1a. X: sikuíꞌná; M: sakuíꞌná; A: kasa kuíꞌna; EJ: sákuíꞌna
1b. X: kixaa kuíꞌná; M:
no existe
1c. X: no existe; M: ndasa
kuíꞌná
roca f X: yu̠ú; M: yu̠ǔ; C: yu̠u; A: yu̠u̠; EJ: yu̠ú
rociar vi (por ej.: zorrillo, perro o gato) X: tatá ndaa; EJ: lalá ndiaa
rocío m X: yúyú; M: yúyú; A: yúyú; EJ: yúyú
rocoso adj X: yu̠ú; M: yu̠ǔ; C: yu̠u; A: yu̠u̠; EJ: yu̠ú
rodar vt
X: sitúví; EJ:
sátuví
vi
X: tuví; A: tivi;
EJ: tuví
rodarse vi EJ: xikótuví
rodear vi X: ka̠va̠ nduu; M: kee nduu; A: kono nduu
rodilla f
1a. X: ko̠ndo̠; M: ko̠ndo̠; C:
ko̠ndo̠; A: koꞌndo;
EJ: ko̠ndo̠
1b. X: ko̠ꞌndo̠ xa̠ꞌá; EJ: ko̠ndo̠ xa̠ꞌá
2. X: no existe; C: sitin$
andar en rodillas X: kaka sítí; M: kaka sítí; A: kaka xiti; EJ: kaka sítí
ponerse de rodillas X: kusítí; M: kusítí; C: kusítí; A: kuxítí; EJ: kusítí
rogar vt 1. X:
kuaku ndáꞌvi; M: kuaku ndáꞌví; C: vaku ndaꞌvi$; A: kuaku ndáꞌvi; EJ: kuaku ndáꞌvi
2. X: no existe; A: kundaka chíꞌña
ruega vt X: no existe; C: kúchíꞌña
rojo adj X: kuáꞌa; M: kuáꞌa; C: kua̠ꞌa; A: kuáꞌá; EJ: kuáꞌa
hacer rojo 1a. X: xakuáꞌa; M: sakuáꞌa
1b. X: kixaa kuáꞌa; M:
no existe
1c. X: ndasa kuáꞌa; M: ndasa kuáꞌa
ponerse rojo 1a. X: kukuáꞌa; M: kukuáꞌa; C: kukuáꞌa
1b. X: ndukuáꞌa; M:
ndukuáꞌa
rojo fuerte X: kuáꞌa ni̠í; M: kuaꞌa nii
rojo oscuro X: kuáꞌa tu̠ún
rojo vivo X: kuáꞌa ñu̠ꞌu̠
rollizo adj X: tíndúú
romper 1a. vt
X: kaꞌnda;
M: no existe; C: kaꞌndia; A: kaꞌnda;
EJ: kaꞌndia
1b. vi X: ta̠ꞌnda̠; M:
tia̠ꞌndia̠; C:
tia̠ꞌndia̠; A:
ta̠ꞌnda̠; EJ:
tia̠ꞌndia̠
2a. vt X: ndatá; M: ndatá; C:
ndatá; A: ndatá; EJ: ndatá
2b. v pron X: nda̠tá; M:
nda̠tǎ; A:
nda̠tá; EJ: nda̠tá
3a. v
pron X: kuláꞌla; M:
kulaꞌla$
3b. v pron X: nduláꞌla; EJ:
nduláꞌla
roncar vi
1. X: kai su̠kún;
M: no existe
2. X: ka̠ña̠ su̠ku̠n; M:
ka̠ña̠ su̠ku̠n; EJ:
ka̠ña̠ su̠kún
3. X: kui̠so̠ xi̠tín;
M: kui̠so̠ i̠xtǐn
4. X: nda̠ꞌi̠ su̠kún;
M: ndaꞌyu su̠ku̠n$; C:
ndaꞌyu su̠ku̠n; EJ:
nda̠ꞌyu̠ su̠kún
ronchas f EJ: ndu̠xa̠
ronronear vi
1. X: kai su̠kún; M: no
existe
2. X: ka̠ña̠ su̠ku̠n; M:
ka̠ña̠ su̠ku̠n; EJ:
ka̠ña̠ su̠kún
ropa f X: ti̠ko̠to̠; A: tiko̠to̠; EJ: saꞌmá
poner ropa X: no existe; C: kuiꞌnu
rosa adj (color) X: no existe; C: ndiꞌi$; EJ: ndíꞌi
rosado adj X: kuáꞌa chǐkín; C: ndíꞌi; EJ: ndíꞌi
rostizar vi X: ka̠su̠n; M: ka̠su̠n; C: kasu̠n; A: kason; EJ: ka̠su̠n
roto adj
1. (p. ej.: tela, papel) X: láꞌla; M: láꞌlá; A: láꞌlá; EJ: láꞌla
2. X: láꞌví; M: láꞌví; EJ: láꞌví
rozar vi (terreno; antes de sembrar) X: ka̠xi̠n; M: ka̠xi̠n; A: ka̠si̠n; EJ: ka̠xi̠n
rucio rodado adj X: kuíin; M: kuíín; A: kuíín; EJ: kuíín
hacer rucio rodado 1a. X: xakuíín; M: sakuíín
1b. X: kixaa kuíín; M: no existe
ponerse rucio rodado 1a. X: kukui̠i̠n; M: kukui̠i̠n
1b. ndukui̠i̠n
ruido m X: káꞌmá; M: káꞌma
hacer ruido 1. X: ka̠su̠n; M:
ka̠su̠n; C:
kasu̠n; A: kason; EJ: ka̠su̠n
2a. X: kui̠so̠; kui̠so̠; A:
kui̠so̠; EJ:
kui̠so̠
2b. X: ndi̠kui̠so̠
3. (zumbar) X: ni̠ꞌi; M:
niꞌi̠; C: ndiniꞌi; A:
ni̠ꞌi; EJ: ni̠ꞌi
4a. X: kaxán; M: kaxán; A: ka̠xi̠n;
EJ: kaxán
4b. (como de trastes) X:
sikáxán; EJ: sákaxań
tipo de ruido X: no existe; M: ndayu
ruidoso adj EJ: laxán
estar ruidoso X: kaxán; M: kaxán; A: ka̠xi̠n; EJ: kaxán
S - s
saber 1. vt
X: kuni; M: kuni; C: kuni; A:
koni; EJ: kuni̠
2. vt X: kunda̠a̠ ini; M: kundáa
ini; A: kundaa ini; EJ: kunda̠a̠ ini
3. vt X: tu̠ꞌva; M: tuꞌva̠; A: ti̠ꞌva; EJ: no existe
4. vi (sabor) X: kaxí; M: kaxǐ; C:
kaxi; A: kaxi; EJ: kaxí
5. vi
(sabor)
X: kuxi; M: kuxi; C:
kuxi; A: kuxu; EJ: kuxi
sin saber X: kua̠ꞌa̠n ini; M: kua̠ꞌa̠n ini; EJ: kua̠ꞌa̠n ini
sabio adj (inteligente) X: ndíchi; M: ndíchí; EJ: ndíchi
sabor m A: siko̠
sabor astrigente de vegetales X: asun
sabor de fruta que no está madura X: yatu; M: atǔ; C: atu$, asun; EJ: atu
sin sabor adj 1. X: katí; M: kat;
C: katí; A: katí; P: katí
2. (de
sabor; se usa más con caña de azúcar) X: ya̠xa̠; M:
axa
tener buen sabor vi X: ku̠xa̠ꞌa̠n támí yuꞌú
saborear vi X: no existe; C: xaxii$
sabroso adj X: ya̠sín; M: ya̠si̠n; C: ya̠xin; A: ya̠si̠n; EJ: yasín
hacer sabroso X: xaya̠sin; M: no existe
ponerse sabroso 1a. X: kuya̠sín;
M: kuyási̠n
1b. X: nduya̠sín
sacar vt
X: tavá; M: tava;
C: tava; A: tava; EJ: tavá
X: no existe; C: ndatava
X: sañá; M: sañá; C: sañá; A: sañá; EJ: sañá
X: (ropa; pero no se usa con camisa) X: sikinúú; C: sakanuu$;
EJ: sákinúu
X: (para servir a alguien) X: kachiꞌi; M:
kachiꞌi; A: kachiꞌi; P:
kakiꞌi$; EJ: kachiꞌi
X: no existe; C: kee$
sacerdote m X: su̠tu̠; M: su̠tu̠; A: su̠tu̠; EJ: su̠tu̠
saciar X: ndixaa ini; A: xaa ini
sacrificar vt
X: kakin...ta̠i̠; M: no existe; C: kakin
tiáyu
2. X: no existe; M: so̠ko̠; EJ: so̠kó
lugar de sacrificio X: veꞌe ndo̠ꞌyo
lugar donde hacen sacrificios X: ñùù sìsò
sacrificio con que reza X: no existe; C: ñaꞌa ndakuatu
sacristán m X: no existe; C: skrixta$
sacudir vt
1. X: sikánda̠; M: sakánda;
C: sakánda; EJ: sáka̠nda̠
2. X: kisi; M: kisi; C: kisi; A: kisin; EJ: kisi
sagrado adj X: i̠í; M: yi̠ǐ, i̠ǐ; A: yi̠i̠; EJ: i̠í
sal f X: i̠ín; M: ñi̠ǐ; A: ñi̠i̠; EJ: i̠ín
sal de cal X: i̠ín ya̠xa̠; M: iin yaxa$; A: ñi̠i̠ yása
echar sal X: no existe; C: saꞌva$
salado adj X: u̠ꞌva̠; M: i̠ꞌva̠; C: u̠ꞌva̠; A: yo̠ꞌva̠; EJ: u̠ꞌva̠
hacer salado
1a. kixaa u̠ꞌva̠; M:
no existe
1b. X: ndasa u̠ꞌva̠
ponerse salado X: ku u̠ꞌva̠; C: ku uꞌva
salir vi 1a. X: kee; M: kee; C: kee; A: kee;
EJ: kee
1b. (más o menos permanente) X: ndee
2a. (p. ej.: persona, planta, diente, sol; suj. sing.) X: keta; M: kita; A: keta;
EJ: kita
2b. A: ndeta
3a. (por ej.: plantas, dientes, chicatanas;
suj. pl.) X: kana; M: kana; C: kana; A: kana; EJ: kana
3b. (suj. pl.)
X: kana koo; M: no existe; A: kana koo
4. (quedar) X: kindo̠o; M:
kindoo; A: kindoo; EJ: kindo̠o
5. (la punta de una planta que está brotando) X: ndikuná nu̠ú
(suj. sing.) X: no existe; M: kanáta; C: kanata
6. C: kandata$
7. (suj. pl.) X: no existe; C: kikoo$; A: kikoo$
8. (una area
encerrada) X: no existe; C: kikoyo$; A: kikoyo
9. (de un lugar abierto; suj. pl.) X: no existe; A: ndikoyó
10. (suj. pl.)
X: no existe; C: ndokoo$; A: ndikoo;
10. (como en un grupo) EJ:
ta̠ni̠
hacer salir vt X: no existe; C: kee$
saliva f X: sìì; M: tiasii$; A: ta̠yuꞌu̠; EJ: tiásǐi, sǐi
salivar vi
1a. X: kuya̠sín yuꞌú
1b. X: nduya̠sín yuꞌú
salsa f X: tiàꞌá; M: tia̠ꞌá; A: te̠yáꞌá; EJ: tia̠ꞌá
saltamontes m X: tìkà; M: ti̠ka; A: ti̠ka; EJ: tika
saltar vi
(en el mismo lugar o de un lugar al otro) X: kandeta; M: kandita; C: kandita; A: kandeta;
EJ: kandita
2. (de un lugar a otro) X: ndava; M: ndava; C: ndava; A: ndava;
EJ: ndava
salud
tener buena salud vi X: no existe; M: no existe; C: kunduváꞌa
saludar vt
X: chindeé; M: chindieé; C:
chindieé; A: chindeé
2. X: ka̠ꞌa̠n
ndióxi̠; M: kaꞌan
ndioxi; C: ka̠ꞌa̠n
ndioxi$; EJ: ka̠ꞌa̠n
ndióxi̠
3. (dar la mano) X: tiin
ndaꞌá; A: kunomi ndaꞌa̠
salvaje adj X: kití; M: kití; C: kití; A: kiti̠; EJ: kití
salvar 1a. vt X: sikâku; M: sakáku̠; C: sakáku̠; A:
sakaku; EJ: sáka̠ku
1b. vi X: ka̠ku; M: kaku̠; C: kakú; A: kaku; EJ: ka̠ku
San Juan Bautista Tlachichilco X: Xìyò Kuáꞌa
San Miguel Amoltepec X: Miyé; C: Kava Ndikoo
San Rafael X: Tikǐxi; C: Tikixí
sanar 1a. vt
X: sinduváꞌa; M:
sanduvaꞌa$; A: sanduva̠ꞌa; EJ:
sánduva̠ꞌa
1b. v prnl X: ndaꞌa; M: ndaꞌa; C:
ndaꞌa; A: ndaꞌa; EJ:
ndaꞌa
2a. X: sindáꞌa; M:
sandaꞌa$; A: sandaꞌa;
EJ: sándaꞌa
2b. v prnl X: nduva̠ꞌa; C: nduvaꞌa; A: nduva̠ꞌa; EJ: nduva̠ꞌa
sangre f X: ni̠í; M: ni̠ǐ; C: ni̠i; A: ni̠i̠; EJ: ni̠í
fuerte sangre X: ndeé ni̠í
Santiago Juxtlahuaca EJ: Skuíya
santificado
estar santificado X: kuyi̠í; M: kuyíi̠; A: kuyi̠i̠; EJ: ku i̠í
santo adj X: i̠í; M: i̠ǐ; A: yi̠i̠; EJ: i̠í
sapo m
X: kóló
X: kóndó; M:
ndikóndó; C: ndíkóndó
X: no existe; M: ndilékue;
C: ndilékue; EJ: lékue
sarape m X: chílo̠; M: chíꞌlo̠; A: tikachí si̠ko̠n; EJ: no existe
sarna f X: tikâtá; C: tikáta
Satanás X: kití nǎꞌa; M: kití ñǎꞌa; C: kiti naꞌa$, tiñaꞌa$, nañaꞌa$; P: timiaꞌa$; EJ: kití nǎꞌa, ti̠miaꞌá
satisfecho
quedar satisfecho X: ndixaa ini; A: xaa ini
sazonar
sin sazonar adj X: katí; M: katí; C: katí; A: katí; P: katí; EJ: katí
seca vt X: no existe; C: sakasun$
secar 1a. vt
X: si íchi̠; M:
sandáchi̠; A: sayichi̠
1b. v prnl X: i̠chi̠; M: i̠chi̠; C: i̠chi̠; A: yi̠chi̠
1c. v prnl X: ndi̠chi̠; M:
ndachi̠; C: ndachi̠
2a. vt X: no existe; A: sayaa
2b. vt X: no existe; A: sanayaa
2b. v prnl (la ropa) X: ndiyaa; C: ndayaa$; A: nayaa; EJ: ndayaa
3. v prnl (flor, calabacita, pozo) X: ndoko; M: ndoko; A: ndoko; EJ: ndoko
4. v prnl (la lluvia) X: ndikui̠ta; C: ndukuita$
seco adj X: íchi̠; M: ichí, ndichí; C: íchi; A: yi̠chí; P: íchi; EJ: íchi
sed f
tener sed 1. X: i̠chi̠ ini;
M: ichi̠ ini; A: yichí ini
2. X: no existe; A: yichí...takui̠i
seda f C: xela$
seguido adv
muy seguido (de tiempo o de lugar) X: chi̠tu̠n; M: chi̠tu̠n; EJ: chi̠tu̠n
seguir vt X: ku̠ndi̠ku̠n; M: kundiku̠n; C: tandikun$; A: kundíko̠n; EJ: kundi̠ku̠n
segundo adj
de segunda mano X: túꞌu̠; EJ: no existe
segundas hierbas X: kukûvi; A: kuꞌu̠ kivi
hacer que hace el segundo labor X: sindîꞌvi... si̠ndi̠kí; C: sandiꞌvi; A: sandiꞌvi; EJ: sándi̠ꞌvi…si̠ndi̠kí
seguro m X: kàà chikiꞌí M: kaa tiku$; P: kàà káncho
seguro adj X: kútú; M: kútu̠; C: kutu$; EJ: no existe
estar seguro X: no existe; M: no existe; C: kunduváꞌa
seis adj X: i̠ñu̠; M: i̠ñu̠; C: i̠ñu̠; A: i̠ño̠; EJ: i̠ñu̠
sellado
ser sellado C: ña̠ni
sellar vt C: yani$
sembrar vt X: chiꞌi; M: chiꞌi; C: chiꞌi$; A: chiꞌi; EJ: chiꞌi
sembrar con palo X: chiꞌi yókó; M: no existe; A: chiꞌi yátá
semejante
algo semejante X: no existe; C: ndatáꞌan
semental adj (de maíz o de animales) X: tàtà; EJ: tata
semilla f
1. X: si̠ꞌva̠; M: si̠ꞌva̠; A: si̠ꞌva̠; EJ: si̠ꞌva̠
2. (chica) X: ndikín; M:
ndikín; C: ndakin$; A: ndiki̠n;
EJ: ndikín
3. (hueso de fruta como ciruela o durazno) X: ndu̠ú; C: ndu̠u; EJ: ndu̠ú
tipo de semilla X: ya̠va
seno m
1. X: ndosó; C:
ndosó; EJ: ndosó
2. (hablando con un niño) X: loló; EJ: loló
sentadera f X: kaꞌá; M: kaꞌá; A: ka̠ꞌa̠; EJ: kaꞌá
sentado
poner sentado X: no existe; A: taxi koo
sentarse vi
1a. (suj. sing.) X: kundúꞌú; M: kundúꞌǔ; C:
kundúꞌu; A: kandúꞌu; EJ:
kunduꞌú
1b. X: ndikundúꞌú; C: ndukunduꞌu$; EJ:
ndakunduꞌú
2a. (suj. pl.) X:
kundoo; M: kundee; C: kundee; A: kundoo; EJ: kundee
2b. X: ndikundoo
sentarse en cuclillas X: kundúꞌú koo; C: kunduꞌu koo$
sentir vt X: kuni; M: kuni; EJ: kuni
sentirse vi A: nakoni
seña f (como rastro) X: ndaꞌá; M: ndaꞌá; C: nda̠ꞌa; A: ndaꞌa̠; P: ndaꞌá; EJ: ndaꞌá
señalar vt
1a. (con mano o dedo) X:
sináꞌa̠ ndaꞌá A:
sanaꞌa ndaꞌa̠
1b. X: na̠ꞌa̠ ndaꞌá; M:
ñaꞌa ndaꞌa$;
C: ñaꞌa ndaꞌa$
2a. (con mano o dedo)
X: sikáká ndaꞌá; EJ: sákaka
ndaꞌá
2b. X: kaka ndaꞌá; M: kaka ndaꞌá
3. (con mano o dedo) X: kata nii ndaꞌá; A:
kata nii
4. (con mano o dedo)
X: no existe; C: kisi ndaꞌa
5. X: no existe; M: no existe; A: kuniꞌya$
señaloso adj (de algo malo) X: íꞌná; M: íꞌna; EJ: íꞌna
señor m X: táta; M: tata; C: tátá; A: tátá, tataá; EJ: táta
señora f
X: nána; M: náná,
nana; C: náná; A: náná; EJ: nána
2. (para refiere a una anciana; es más respetuoso
que nána) X: nána chée; M: nána chee; C: nana chee; EJ: nána chêé,
nána xáꞌnu
separar 1. vt
X: sikutáꞌa; C:
sakútia̠ꞌa; EJ: sákutia̠ꞌa
2a. vi
X: no existe; C: taꞌvi
sava$
2b. X: ndita̠ꞌví sava
3. X: taꞌví táꞌán; A:
taꞌvi táꞌan
sepulcro m X: ñáñá; C: ñáñá; EJ: ñáñá
ser vi
1. X: koo; M: koo; A: koo; EJ: koo
2. X: kuu; M: kuu; A: kukuu; EJ:
kuu
3. C: kuvi$
serenata f
llevar serenata X: kata ndaa; M: kata ndiaa
serio adj X: i̠chi̠ ini; M: ichi̠ ini; A: yichí ini
serpiente f X: ko̠ó; M: ko̠ǒ; C: ko̠o; A: ko̠o̠; EJ: ko̠ó
serrar vt X: no existe; C: sanunu$
servilleta s X: soꞌmá; M: saꞌma$; A: yitin; EJ: saꞌmá
sesos m X: mbeke xi̠ní; M: ixán xi̠nǐ; A: meke si̠ni; EJ: ndiki xi̠ní
sí adj X: uun; A: oon; EJ: uun
si conj
1. X: tá; C: tan$,
tén; A: tá; EJ: tá
2. X: tu; M: tu; C:
tun$; EJ: tu
3. (combinación de tá y tu) X: tátu; EJ: tátu
4. X: no existe; A: táná
5. X: á; M: á; A: án; EJ: á 6. EJ:
átu
siempre adv
1. X: nina saá; C:
nina saá$; EJ: nina saá
2. X: chiñu; M:
chuun; A: chiño
sien f X: ña̠ꞌma̠; EJ: ña̠ꞌma̠
siete adj X: u̠xa̠; C: u̠xa̠; A: u̠xa̠; EJ: u̠xa̠
siguiente adj X: inka; M: inka̠; A: inka̠; EJ: iinka
silbar vi
1. X: tutu; A: tutu; EJ: tutú
2. (muy recio) X: kisívi̠; M: sikisíví;
A: kusivi; P: sisivi̠; EJ: sikisívi
silla f X: ta̠i̠; M: tiayu̠; C: tiayu̠; A: tayi̠; EJ: tia̠yu̠
sillón m EJ: tia̠yu̠ káꞌnu
silvestre adj X: ikú; M: ikú; C: yukú; A: yu̠ku̠; P: ikú; EJ: yukú
sima f X: taꞌví; A: táꞌvi
simple adj
1. (de
sabor) X: katí; M: katí;
C: katí; A: katí; P: katí; EJ: katí
2. (de
sabor; se usa más con caña de azúcar) X: ya̠xa̠; C:
axa
3. (menso) X: núú;
EJ: núú
ponerse simple X: ndukatí; C: ndukatí
sincero
estar sincero X: ndinuu ini; A: ndinóꞌo ini (?), ñii toon; EJ: ndinuu ini
sobar vt
1. X: ka̠ta̠vi̠; M: katavi̠; A: katavi̠; EJ: kata̠vi̠
2a. X: kavá;
M: kavǎ; C: kava; A: kava;
EJ: kava
2b. X: no existe; C: ndakava
3. X: kua̠xin;
M: kuaxi̠n; EJ: kua̠xin
4. X: ndiyákun; M: ndayakun;
C: ndayakun; EJ: ndayǎku
5. X: no existe; M: kuꞌni ndaꞌá
sobre prep X: sa̠tá; M: sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A: sa̠ta̠; EJ: sa̠tá
sobrenombre X: ki̠ví vǎꞌá
sobrevivir vi X: kutaku; M: kutiákú; C: kutiaku$; A: kutaku; EJ: kutiaku
sobrina f X: xi̠ku̠n; M: xiku$; EJ: xi̠ku̠n
sobrino m X: xa̠xi̠n; M: saxin$; C: sa̠xi̠n; A: xa̠xi̠n; EJ: saxi
sofá m EJ: tia̠yu̠ káꞌnu
sol m X: ñu̠ꞌu; M: ñu̠ǔ; C: ñu̠ꞌu; A: ño̠ꞌo; P: ñu̠ꞌú; EJ: ña̠ ndi̠í
hacer sol vi X: ndandií; A: nandii
solamente adv
1. X: ndá; M: ndia;
C: ndia$; EJ: ndáá
2. X: ndinuu; EJ:
ndinuu
3. X: ndi̠sàà; A: 1ndasaá
4. X: nina; A: nini; EJ: nina
5. X: sìín; EJ: sǐin
6. X: tákua; EJ:
tákua
7. X: no existe; A: laá
soldado m
1. (casi siempre usa el pronombre ra̠, nda̠ o na̠)
X: lapa; M: lapa; EJ: lapa
2. M: sindaru
3. M: nachée kue̠ꞌe̠
soleado adj EJ: ndîí
sólido
ponerse sólido (la grasa de un caldo cuando se
enfrie) 1a. X: kuyúú
1b. X: nduyúú; C:
nduyúú
sollozar X: xa̠ka̠n ini; M: xa̠ka̠ ini; A: xi̠ka̠n ini; EJ: xi̠ka̠ ini
sólo 1. adv
X: mií; M: mií; A:
mi̠i; EJ: mií
2. adv X: ndá; C: ndia$
3. adj X: mitúꞌún; C:
mii tuꞌun$; A: matóꞌon
4. adj (se usa con los números iin y u̠vi̠) X:
ndaá; EJ:
ndáá
5. adj C: si$
6. part X: va; A: va; EJ: va
7. part (casi siempre
se usa con verbo negativo) X: ví; EJ: ví
sólo uno X: iin ndaá; M: iin ndaá; A: ñii la̠á; EJ: iin ndaá
ponerse solito X: ndundíi
solitario
sentir solitario 1a. X: kuchíꞌñá
ini; M: kuchíꞌñá ini; EJ: kuchíꞌña
ini
1b. X: nduchíꞌñá
soltar 1a. vt
X: sañá; M: sañá; C: sañá; A:
sañá; EJ: sañá
1b. vi A: sa̠ña̠
2a. vt
(ropa; pero no se usa con camisa) X: sikinúú; C: sakanuu$; EJ: sákinúu
2b. vi (para abajo) X: kinúú; M: kunuu; P: kinuu ndaa$; EJ: kinúu ndiaa
3a. vi
(el
cuerpo) X:
xave̠e; M: save̠ě
3b. vi X: kixaa ve̠e; M:
no existe
3c. vi X: no existe; M: ndasa ve̠e
soltero adj X: kuâán; M: kuáǎn; A: kuáa̠n; EJ: kuâán
solución
no hay solución X: kǒó ta̠tán; EJ: köo ta̠tán
sombra f X: nda̠tí; M: katí; A: kunda̠ti̠; EJ: nda̠tí
sombrero m X: xîní; M: xínǐ; C: xíni̠; A: síni̠, yu̠síni; EJ: yúxi̠ní
copa de sombrero X: kaꞌá xîní; C: kaꞌa yuxini$
sompo (reg.) m (tipo de calabaza que es rayada con blanco) P: tinuu
sonaja f X: li̠ka̠ña̠; M: kití káña̠
sonámbulo
ser sonámbulo X: ndiko̠o sáná; C: ndoto sána
sonar vi
1. X: kaꞌa; M:
kaꞌa; C: kaꞌa$;
EJ: kaꞌa
2. (sonido de plástico, de zacate seca, de hierbas, etc.) X: ka̠ña̠; M: ka̠ña̠; EJ:
ka̠ña̠
3. C: kuakaxan$
vi X: xáa
vi
X: no existe; C: ñana$
sonido m X: naꞌma; C: naꞌma
sonido tropel X: no existe; C: kachin
soñar vi X: ndixáni; A: xani; EJ: xǎni
soplador m X: ndivíchin; C: nditivi$; EJ: nditívi
soplar vi X: tivi; M: tivi; C: tivi; A: tivi; EJ: tivi
soportar vi X: xa̠ꞌa̠ ndeé ini; EJ: xa̠ꞌa̠ ndieé ini
sordo adj X: sóꞌó; M: soꞌo; A: sóꞌó; P: sóꞌó; EJ: sóꞌó
sostener vt
1. X: ndaniꞌi; M: ndoniꞌi; A: ndaniꞌi; EJ: ndaniꞌi
2. tiin ndaa; C: tandiaa; A:
tindaa; EJ: tiin ndiaa
suave adj
X: vitâ; M: vitá;
C: vitá; A: vitá; EJ: vitá
(por ej.: frijoles, nixtamal, lodo, carne) X: laꞌmba; M: laꞌmba̠
hacer suave vt 1a. X: xalaꞌmba;
M: no existe
1b. X: kixaa laꞌmba; M: no existe
2a. X: xavitâ; M:
savitá
2b. X: kixaa vitâ; M: no existe
2c. EJ: ndasa vitá
ponerse suave X: kulaꞌmba;
M: kulaꞌmba̠
X: ndulaꞌmba
X: kuvitâ; M: kuvitâ; C: kuvitâ; EJ: kuvitá
X: nduvitâ
subir 1a. vt
X: sindáá; C: sandaa$; EJ:
sándaa
1b. vi X:
ndaa; M:
ndaa; C: ndaa; A: kundaa; EJ: ndaa
2. vi (pájaros en los árboles) C: koso
3. vi X: xi̠nu koo
4. vt X: no existe; C: sakaa$
subir la presión arterial EJ: kundaa ni̠í
suceder vi X: kuu; M: kuu; A: kukuu; EJ: kuu
sucio adj
1. X: ya̠kua̠; M: ya̠kua̠; A: yakua̠; EJ: ya̠kua̠
2. X: chíꞌñá; M:
chíꞌña; C: chaꞌan$; A: chíꞌña; P:
chaꞌan$; EJ: chíꞌña
3. X: kuíin; M:
kuíín; A: kuíín; EJ: kuíín
4. X: ta̠ka̠; M: ta̠ka̠; C: ta̠ka̠; EJ: ta̠ka̠
sudar vi (como un vaso con algo frío) X: ndikuaku; M: ndakuaku; C: ndakuaku$; EJ: ndakuaku
sudor m X: tìti̠ín; C: tia̠tiin, A: ta̠tíin
suegro, a m, f X: si̠so; M: xiso̠; A: si̠so; EJ: si̠so
sueldo m X: ya̠ꞌvi; M: yaꞌvi̠; A: ya̠ꞌvi; EJ: ya̠ꞌvi
suelo m M: ñuꞌú; M: ñuꞌú; C: ñu̠ꞌú; A: ñoꞌo̠; P: ñuꞌú; EJ: ñuꞌú
sueño m
1. (por el cansancio) X: mǎꞌna; M: maꞌna; EJ: mǎꞌna
2. X: xa̠ni
suerte f
dejar la suerte X: ndikava suerte; C: kandakava suerte
que tiene suerte para cazar X: sùꞌún
sufrimiento m
X: tindóꞌó; M: tundoꞌo; EJ: tu̠ndóꞌó
X: no existe; M: cháꞌán
sufrir vi
1a. X: kuchíꞌñá ini; M: kuchíꞌñá; EJ: kuchíꞌña ini
1b. X: nduchíꞌñá
2. X: ndoꞌo; M:
ndoꞌo; A: kundoꞌo; EJ:
ndoꞌo
hacer sufrir X: sindóꞌó; M: sandoꞌo$; C: sandoꞌo$; EJ: sándoꞌo
surco m X: chi̠chi; M: chichi̠; A: chi̠chi; EJ: chi̠chi
suspendido
estar suspendido X: kutaꞌnu; M: kutaꞌnu; EJ: kutaꞌnu
suspender vt (una decisión) X: chitaꞌnu; M: no existe; P: kataꞌnu$; EJ: chitaꞌnu
suspirar X: xa̠ka̠n ini; M: xa̠ka̠ ini; A: xi̠ka̠n ini; EJ: xi̠ka̠ ini
susurrar vi X: ka̠ꞌa̠n yǎá; M: ka̠ꞌa̠n ya̠á
T - t
tabla s X: vi̠tún; M: vitu$; C: vitu$; A: vi̠ti̠; EJ: vitú, tiáyú
tacaño adj
1. X: xíꞌndá; M: xíꞌndia̠; A: síꞌnda̠; EJ: xíꞌndiá
2. X: ndeé ini
tal
tal vez 1. X: vasana
2. X: chi vasana
3. X: á sana; M:
á sana
4. A: vavaa̠
5. EJ:
átu
taladrar vt X: kaan; M: kaan; C: kaan; A: kaan; EJ: kaan
talar vt (antes de sembrar) X: ka̠xi̠n; M: ka̠xi̠n; A: ka̠si̠n; EJ: ka̠xi̠n
tallo m X: sa̠ma̠; A: tamá
tallo de maíz X: itu; M: itu; C: itu; A: yutu; P: itu; EJ: itu
tamal m
tamal de carne X: tikôó; A: tikoo̠; EJ: tikôó
tamal de calabaza X: tikiín
tamal de elote X: sùví; A: sivi̠; EJ: suví
tamal de frijol X: ndi̠saán
tamal de frijol molido A: tikañíí
tamal de frijoles frescos X: lǔsu; M: no existe; A: no̠o̠ yusu
tamalayota (calabaza que es es colorada o naranjada afuera) X: kiâꞌmí; M: ikín ñaꞌmi
tambalearse vi (con mareo o borrachería) X: xikó ka̠va; C: xiko$; P: xiko$
también adv
1a. X: tu; M: tu; C:
tun$; EJ: tu
1b. EJ: saá
tu 2. X: tuku; M: tuku; A: tuku; P: túkú;
EJ: tuku
3. conj (se usa entre palabras y frases) X: tin; M: chin$; A: tín;
EJ: chin
tambor m M: la̠mbo̠; C: la̠mbo̠; EJ: támbo̠, la̠mbo̠
tamo m
1. X: ya̠á; M: ya̠ǎ; A: ya̠a̠
2. X: yǎka; M: yáka; C: yáka; EJ: yáká
tanto conj C: suꞌva$; EJ: suꞌva
tapa f X: yuꞌú; M: yuꞌú; C: yu̠ꞌu; A: yuꞌu̠; EJ: yuꞌú
tapar vi X: no existe; C: tiindiaa$
tarántula f M: tindóo; C: tindóó; A: tindóo
tardar vi
1. X: kua̠chi̠; M: kuachi̠; A: kuachi̠; EJ: kua̠chi̠
2a. X: kuvai; M:
no existe
2b. X: nduvai
hacer tardar vt 1. X: xavai; M: no existe 2. X: no existe; M: sakuáchi̠; EJ: sákua̠chi̠
tardó X: ku̠nàꞌá
tarde s, adv X: xikuàá; C: kuaa; A: xikuaa, xi̠kuaa; EJ: xi̠kuaá
tartamudo adj X: ta̠ta̠n; EJ: tia̠tia̠n
tecolote f 1. X: tìmí; M: timǐ; EJ: timí 2. EJ: kondutu
techo m X: xi̠ꞌní veꞌe; A: xini veꞌe; EJ: xi̠ní veꞌe
teja f X: téja; M: chiyo; A: chiyo; EJ: téja
tejamanil m X: taí; C: tia̠yú; EJ: tiǎyu
tejer vt X: no existe; M: kunu; C: kunu; EJ: kunu
tejocote m X: tinǔmí; A: ti̠nomi̠
tejón m X: ìì; M: yii̠, ii̠; A: yii; EJ: ii̠
telar
telar de cintura m X: no existe; C: isa$; EJ: isa
telaraña f X: xi̠ndu̠ꞌva̠; M: xindu̠ꞌva̠
temazcal m X: íꞌín; M: íꞌin; C: íꞌin; A: ñíꞌi; EJ: íꞌin
temblar vi (la tierra) X: ta̠an; M: ta̠ǎn; A: ta̠an; EJ: ta̠an
hacer temblar vt
1. X: kisi; M: kisi; C: kisi; A:
kisin; EJ: kisi
2. X: sikánda̠; M:
sakánda; C: sakánda; EJ: sáka̠nda̠
3. X: sitâan
temblar por calentura 1a. X: tu̠vi
1b. X: ndi̠tu̠vi;
EJ: ndatu̠vi
temer vi X: kundasí; M: kundasí; EJ: kundasí
templero f
templero del telar X: no existe; C: minǐ
templo m X: veꞌe ñu̠ꞌu; M: venúꞌu; A: veꞌe ño̠ꞌo; EJ: veñu̠ꞌu
temporada f
temporada de secas X: M: imí; C: ñumí$; A: ño̠mí; EJ: ñumí
temporada del frío X: kaxin; M: kaxin
temprano adv
1. (en la mañana) X: naꞌa; M: ñaꞌa$; EJ: naꞌa
2. (de la mañana) X: xita̠a̠n; C: xitia̠a̠n; A: xitaan
3. (antes de que esperaba) X: ya̠chi̠; M: ya̠chi̠; A: yachi; EJ: ya̠chi̠
tenate m X: ndo̠ꞌó; C: ndo̠ꞌó; EJ: ndo̠ꞌó
tendón m X: tùchi; A tu̠chu; EJ: tu̠chi
tener vt
1. X: kuniꞌi; M:
kuniꞌi; C: kuniꞌi; A:
kuniꞌi; EJ: kuniꞌi
2. X: kuu mií; M: no existe; A:
kukomi
3. (cosas en común) X: koo ndikáꞌnú; M:
káꞌnu
ten X: uꞌún; EJ: uꞌún
tentar vt X: koto ndosó; M: koto ndoso̠; A: koto ndoso; EJ: koto ndosó
tentón adj X: ndaꞌá; M: ndaꞌá; C: nda̠ꞌa, A: ndaꞌa̠; P: ndaꞌá; EJ: ndaꞌá
ser tentón 1a. X: xandaꞌá; M: sandaꞌá
1b. X: kixaa ndaꞌá; M: no existe
terco adj X: no existe; A: ta̠toon
terminar 1a. vt
X: sindíꞌí; M: sandiꞌi; A: sandiꞌi; EJ: sándiꞌi
1b. vi X: ndiꞌi; M:
ndiꞌi; A: ndiꞌi; P:
ndiꞌi; EJ: ndiꞌi
2a. vt
X: sixînu; M: saxinu; EJ: sáxi̠nu
2b. vi X: xi̠nu; M: xi̠nu; A:
xi̠no; EJ: xi̠nu
3. (algo lineal, como surco) X: keta xíyó; M: kita
xíyo
terreno m X: ñuꞌú; M: ñuꞌú; C: ñu̠ꞌú; A: ñoꞌo̠; P: ñuꞌú; EJ: ñuꞌú
terreno donde no pueden sembrar con yunta X: nda̠xi̠n; M: nda̠xi̠n; A: nda̠xi̠n; EJ: nda̠xi̠n
testamento m X: ndaí; A: nda̠yi; EJ: ndiáyu
testificar vt ndikuiin...xa̠ꞌá; A: ndakuiin...xa̠ꞌa̠; EJ: ndakuiin...xa̠ꞌá
testimonio m (documento) X: ata; M: ata; C: ata; EJ: ata
tía f X: xìxì; M: xixi; C: xixi; A: sisi; EJ: xixi; EJ: xixi
tía política s nána loꞌo; M: siꞌi loꞌo$; C: siꞌi loꞌo$, naloꞌo
tibio adj
1. X: vi̠xi̠n; C: vi̠xi̠n; EJ: vi̠xi̠n
2. X: no existe; C:
saa$; A:
saa̠
ponerse tibio X: nduvi̠xi̠n; C: nduvixin; EJ: nduvi̠xi̠n
tiempo m
1. X: kùꞌvà; M: kuꞌva; EJ: kǔꞌva
2. C: tiembo$
hace tiempo 1. X: xinaꞌá; A: xinaꞌa; EJ: xinaꞌá
2. X: ya̠chi̠; M: ya̠chi̠n; A: ya̠ti̠; EJ: ya̠chi̠
3. X: saá ví
4. C: tiembo$
tiempo de calor, sequía X: imí; M: imí; C: ñumí$; A: ño̠mí; EJ: ñumí
tiempo de lluvias X: sáví; M: sáví; A: sáví; P: sáví
tener tiempo X: kunáꞌa; M: kuñaꞌa̠; A: kunaꞌa; EJ: kunaꞌá
tierno adj ítá; M: ítiǎ; C: ítia̠; A: yúta̠; P: ítá; EJ: ítia
hacer tierno 1a. X: xa ítá; M: sa ítia̠; EJ: sa ítia
1b. X: kixaa ítá; M: no existe
ponerse tierno 1a. X: ku ítá
1b. X: ndu ítá; M: ndu ítia̠; C:
ndu ítia̠
tieso adj X: ndakú; M: ndaku̠; C: ndaku̠; A: nda̠ku̠; EJ: ndakú
hacer tieso vt
1a. X: xa itún
1b. X: kixaa itún; M: no existe
1c. X: ndasa itún; M: ndasa
itun; EJ: ndasa itún
ponerse tieso 1a. X: ku itún; M: ku utún
1b. X: ndu itún
tierra f
1. X: ñuꞌú; M: ñuꞌú; C: ñu̠ꞌú; A: ñoꞌo̠; P: ñuꞌú; EJ: ñuꞌú
2. (mundo) X: ñùù íví; C:
ña̠yúvi; A: ñoyívi; EJ:
ña̠ yúví
tierra muy fértil al borde de un río X: xu̠xa̠n; EJ: xu̠xa̠n
tigre m X: ndikaꞌa; C: kuíi̠n; A: kuíi̠n, ndikaꞌa; EJ: kui̠i̠n
tigrillo m X: no existe; C: ñaña$, ñañaa
timido adj X: tíkú; EJ: túku
ser tímido 1a. X: kutíkú; M: kutúku̠
1b. X: ndutíkú
tío m X: xìtò; M: xito; C: xito; A: sito; EJ: xito
tío político X: táta loꞌo; M: ivá loꞌo
tipo m X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠; EJ: nu̠ú
tirar 1a. vt
X: kata; M: katia; C: katia; A:
kata; EJ: katia̠
1b. vt X: no
existe; M: ndakatia;
C: ndakatia
2. vt
X: sikáná; M: sakána; C: sakána;
A: sakana; EJ: sákana
3. vt
X: sukún
4. vt
(líquido sobre algo o alguien en el temazcal) X: sikáá; M: sakáá; C:
sakaa; EJ: sákaa
5. vt
(fusilar) X: kiní; M: kiní; C: kiní; A:
kiní; EJ: kiní
6. vt
(meter) X: koꞌni
ndaa; M: koꞌni; EJ: koꞌni
7. vt
(líquido)
X: no existe; C: kati$
8. vi (líquido, cosa) X: kui̠ta̠; M: kui̠tia̠; A: kui̠ta̠; EJ: kui̠tia̠
hacer tirar vt X: no existe; C: sakatia
tiznar 1a. vt
X: xatu̠ún;
M: satu̠u̠n
1b. X: kixaa tu̠ún; M: no existe
1c. X: ndasa tu̠ún
2a. vi
X: kutu̠ún;
M: kuchi tuun$
2b. vi X: ndutu̠ún
tizne m o f X: tu̠ún; M: tu̠ún; A: to̠ón; EJ: tu̠ún
tlacolole (reg.) m (terreno donde no pueden sembrar con yunta porque es muy inclinada) X: nda̠xi̠n; M: nda̠xi̠n; A: nda̠xi̠n; EJ: nda̠xi̠n
tlacuache m X: xa̠ko; M: xako̠; A: xáko; EJ: xa̠ko
Tlapa de Comonfort X: Ti̠ndàꞌì; C: Tindia̠ꞌyu̠; A: Ta̠ndáꞌyi
tlapaneco m X: ívaa; M: iváa
tobillo m X: su̠kún xa̠ꞌá; A: si̠ko̠n xa̠ꞌa̠; EJ: su̠kún xa̠ꞌá
tocar vt 1. (a la puerta)
X: kani ndaꞌá; M: kani ndaꞌá
2. (por ej.: guitarra, campana, puerta) X: sikáꞌá; M:
sakáꞌá; C: sandaa$; A: sakaꞌa; EJ:
sákaꞌa
3. (instrumento de viento) X: tivi; M: tivi; C: tivi; A:
tivi; EJ: tivi
X: tiin ndaa; A: tondaa̠; EJ:
tiin ndiaa
X: no existe; M: no existe; C: kasa ndaꞌa; EJ:
no existe
estar tocando X: xa̠ni; M: ñani̠; A: xani, ñani; EJ: ña̠ni
tocar la suerte X: ndikava suerte; C: kandakava suete
hacer tocar vt (p. ej.: radio, tocadisco) X: sikátá; C: sakata; EJ: sákata
tocón m EJ: ku̠ndu̠
todavía adv X: ya̠a̠; C: ya̠a̠; EJ: ya̠a̠
todavía no X: tǎꞌan; M: ta̠án; C: ta̠án; A: ta̠ꞌan; EJ: täan
todo adj
1a. X: ndiꞌi; A: ndiꞌi;
P: ndiꞌi; EJ: ndiꞌi
1b. X: ndiꞌi saá;
A:
ndiꞌi saa; EJ: ndiꞌi saá,
ndisaá
2. X: ya̠a̠; EJ: ya̠a̠
todos EJ: ndikuǐi
todos los días X: vitin ta̠a̠n
tomar vt
1. (agarrar) X: kiꞌin; M: kiꞌin; C: kiꞌin; A: kiꞌin; EJ: kiꞌin
2. (beber) X: koꞌo; M: koꞌo; C: koꞌo; A: koꞌo; EJ: koꞌo
dar de tomar vt X: sikóꞌó; M: sakóꞌó; A: sakoꞌo; EJ: sákoꞌo
tomate m X: tinaná; C: tinana̠; A: tinana; EJ: ti̠naná
tomate pera, tomate roma X: tinaná ndikuaa$
tomate silvestre, jaltomate X: tinaná válí
tomate verde, tomatillo X: tinaná so̠ó; EJ: ti̠naná so̠ó
tonto adj 1. X: kíꞌví; M: kíꞌvi; A: kíꞌví; EJ: kíꞌvi
2. X: 1núú; EJ: núú
3. X: no existe; C: soꞌo$
torcer 1a. vt
X: kavá; M: kavǎ; C:
kava; A: kava; EJ: kava
1b. vi X: ka̠va̠; M: ka̠va̠; A: ka̠va̠; EJ:
ka̠va̠
2a. vt
X: xayakuá
2b. vt X:
kixaa
yakuá; M: no existe
2c. vt
X: ndasa yakuá
2d. vi X: kuyakuá; M: kundiakua
2e. vi X: nduyakuá
3a. vi X:
kuyo̠ꞌó
3b. vi
X: nduyo̠ꞌó
torcido adj 1. X: yakuá; M: yakuá;
C: ndiakua$; EJ: yakuá
2. X: yo̠ꞌó
3. X:
no existe; A: kíví
ponerse torcido X: kutoso; EJ: kutǒso
X: ndutoso; M: ndutoso
3a. vi
X: kuyo̠ꞌó
3b. vi
X: nduyo̠ꞌó
2d.
vi X: kuyakuá; M: kundiakua
2e. vi X:
nduyakuá
tormenta f X: sa̠ví íꞌná; A: sa̠vi̠ ta̠chi̠; P: savi nǎꞌa$, savi tachi$
toro m X: si̠ndi̠kí; A: si̠ndi̠ki̠; EJ: si̠ndi̠kí
toro artificial X: toro ka̠ꞌndi̠
tortilla f
1. X: xi̠tá; M: i̠xtǎ; C: i̠xtǎ; A: si̠ta̠; P: ixta$; EJ: xi̠tá
2. (pequeña; especialmente para niños; hablando con un niño) X: lúlu; M: lulu
tortilla de masa no bien molida X: ikin; M: ikin; EJ: íkin
tortilla seca X: lakuán; M: lakuán
tortilla última X: menke; M: menke$; EJ: látun
tortuga f X: xììn kuái̠; C: lu̠ví; EJ: luvî
tos f
tener tos X: katá su̠kún; M: katá súkǔn; A: kata si̠ko̠n; P: kata sukun$; EJ: katá su̠kún
tener tos con flemas X: katá naña su̠kún; M: kata naña súku̠n
tener tos seca X: katá íchi̠ su̠kún; M: kata ichí súku̠n
tos ferina X: sàì kàà; EJ: sa̠yu̠ ka̠a̠
toser X: katá su̠kún; M: katá súkǔn; A: kata si̠ko̠n; P: kata sukun$; EJ: katá su̠kún
tostado m X: la̠lu̠; M: no existe
tostar vt
X: sikásu̠n; M:
sakásu̠n; A: sakason; EJ: sáka̠su̠n
vi X: ka̠su̠n; M:
ka̠su̠n; C:
kasu̠n; A: kason; EJ: ka̠su̠n
totalmente adv X: ya̠a̠; EJ: ya̠a̠
totomostle m X: ña̠má; M: ña̠ma̠; C: ñama$; A: ña̠ma̠; EJ: ña̠má
totopo m X: ti̠kásu̠n; C: tikasu̠n; A: tikason; EJ: ti̠kǎsu̠n
Tototepec X: Sínǔní; C: Yoso Nuni$; A: Sinóni
trabajar vt 1a.
X: xachíñú;
M: sachíñu; C: kasa chíñu; A: kasa chiño; EJ: sáchíñu
1b. X: kixaa chíñú; M: no existe
1c. X: no existe; M: ndasa chíñú
1d. X: kachíñú; M: no existe; A: kichíño; P: kachiñu; EJ: kachíñu
trabajo m X: chiñu; M: chiñu; C: chiñu; A: chiño; EJ: chiñu, chíñu
con mucho trabajo X: tùví ndióxi̠
trabajoso adj X: xuxan
traducir vt
1. X: sindíkó ko̠o...tu̠ꞌun; EJ:
sándikó…tu̠ꞌun
2. X: sindíkó niꞌi...tu̠ꞌun
3. X: no existe; C: ndoko niꞌi...tuꞌun$
traer vt
X: kuikó; M: vikó; C: viko$; A:
kuikó; EJ: vikó
2. X: kuniꞌi; M:
kuniꞌi; C: kuniꞌi,
kaniꞌi; A: kuniꞌi; EJ:
kuniꞌi
tragar vt X: kokó; M: koko; C: koko; A: kokó; EJ: kokó
trágico adj X: suchí
tranquilo adj X: táxín; M: táxi̠n ; C: táxi̠n; A: tasi̠in; EJ: táxin
quedar tranquilo X: kutáxín; M: kutáxi̠n; C:
kutáxi̠n; EJ: kutáxin
1b. X: ndutáxín; M:
ndutáxǐn
transportar vt
1. X: kuikó; M: vikó; C: viko$; A:
kuikó; EJ: vikó
2. (consigo; persona, animal) X: kundaka; M: kundiaka; C:
kundiaka; EJ: kundiaka
trapear vt X: ndikata; M: ndakatia; C: ndakatia; A: nakata; EJ: ndakatia
trasladar vt X: sama; M: sama; A: sama; EJ: sama
traspasar vi (líquido) X: ndikuaku; C: ndakuaku$; EJ: ndakuaku
trasplantar vt X: nditaán; M: ndataan$; EJ: ndataán
trastes m X: ko̠ꞌó; M: ko̠ꞌǒ; C: ko̠ꞌo̠; A: ko̠ꞌo̠; EJ: ko̠ꞌó
tratar vt (bien o mal) X: kuniꞌi; M: kuniꞌi; C: kuniꞌi, kaníꞌi; A: kuniꞌi; EJ: kuniꞌi
tratar amablemente (insinceramente) 1a. X: kuvatá; M: kuvatia; C: kuvatia; EJ: kuvatiá
1b. X: nduvatá
tratar mal X: kixaa kini; M: no existe
travesura
hacer travesura X: xasáka; C: kasa saka$
travieso adj
1. (refiere principalmente a los niños) X: káꞌan ini; M: káꞌa̠n ini
2. X: káña; M: káña;
C: kaña$; P: káña ini
3. X: no existe; M: ndaꞌa ni$
treinta adj X: oko u̠xi̠; C: okoxi$; EJ: o̠ko̠ u̠xi̠
trementina f X: xùxà; C: xu̠xa; EJ: xuxa
trementina negro que cae de los pinos C: xuxa siꞌva
trementina fresca C: xuxa kuii
trementina formada en bolitas duras C: xuxa ndiuu
trenzar vt X: katún xi̠ꞌní; EJ: katún xi̠ní
estar trenzado X: kunuꞌni xi̠ꞌní; C: kunuꞌni xini$
trepatroncos m EJ: saa lóna
tres adj X: u̠ni̠; A: u̠ni̠; EJ: u̠ni̠
todos los tres X: no existe; A: ndiu̠ni̠
tripas f X: sìtì; M: isiti$; A: xiti; EJ: siti
triste adj
1. X: chíꞌñá; M: chíꞌña; C: chaꞌan$; A: chíꞌña; P: chaꞌan$
2. (por ser solito) X: ndíi
3. X: suchí
4. X: ndáꞌvi; M: ndáꞌví; C: nda̠ꞌví; A: ndáꞌví; EJ: ndáꞌvi
estar triste 1a. X: kuchíꞌñá ini; M:
kuchíꞌñá ini; EJ: kuchíꞌña ini
1b. X: nduchíꞌñá
2a. (una tristeza muy
profunda) X: kundíi ini; M: kundi̠i ini
2b. X: ndundíi
3. (una tristeza muy fuerte; es
más fuerte que kuchíꞌñá
ini) X: kusuchí ini; M: kusúchí ini; C: kusuchi ini; A:
kuchuchú ini; EJ: kusuchí ini 4. M: kutati ini$; EJ: kutáti ini
troje f
1. X: ya̠ka̠; A: yaka̠; EJ: ya̠ka̠
2. (estilo viejo) X: ya̠ka̠ ñuꞌú; EJ: ya̠ka̠
trompo m EJ: chirómba
tronar vi
1. X: ka̠ꞌndi̠; M:
kaꞌndi̠; A:
kaꞌndi; EJ: ka̠ꞌndi̠
2. X: ni̠ꞌi; M:
niꞌǐ; C: niꞌi$; A:
niꞌi; EJ: ni̠ꞌi
3. (lluvia) X: nda̠ꞌi̠ sa̠ví; C:
ndaꞌyu savi$; A: nda̠ꞌyi̠ sa̠vi̠; EJ:
nda̠ꞌyu̠ sa̠ví
hacer tronar X; sikáꞌndi̠; M: sakáꞌndi̠; EJ: sáka̠ꞌndi̠
tronco m X: no existe; M: táꞌnú
tropezar 1. vt X:
kaki̠ꞌi
2. vi X: kachiꞌi xa̠ꞌá; M:
kachiꞌi xaꞌa$; EJ:
kachiꞌi xa̠ꞌá
3. vi
X: kaku̠ꞌun; M:
kakuꞌun; A: kako̠ꞌon;
EJ: kaku̠ꞌun
trozo m
1. X: koꞌndo; M:
koꞌndo; C: koꞌndo; A: koꞌndo;
EJ: koꞌndo
2. X: ñaꞌñu; M: ñaꞌñu; C: ñaꞌnu$; A: ñáꞌño; P: ñaꞌñú; EJ: ñaꞌñu
truncado adj C: tiku̠ndu̠
tuétano m 1. X: mbeke; M: meke$; A: meke 2. EJ: ndiki
tule m (se usa en hacer sillas de rezo) X: no existe; C: koꞌyo
tumbar vt
1a. (hacer caer; obj. sing.) X: sikâva
1b. X: sindikává; M:
sandákáva; C: sandakava$; A: sanakava; EJ: sándakava
2. (hacer caer) X:
sindúvá; EJ: sánduva
3. (para abajo) X: ka̠ta̠vi̠; M:
katavi̠; EJ: kata̠vi̠
tumorcillo m (forúnculo) X: ta̠ꞌa
túmulo m X: ñáñá; C: ñáñá; EJ: ñáñá
tuna f X: chǐkín; M: chi̠kín; P: chikín; A: chi̠kín
tupido
ponerse tupido 1a. X: kukóꞌo̠; M:
kukóꞌo̠
1b. X: ndukóꞌo̠
tuza f X: tiu̠ꞌú; EJ: tiǔꞌu
U - u
último adj
1. (hijo) X: menke; M: menke$
2. (hijo) X: xátún; C: xátun
3. X: no existe; M: maton$; EJ:
mátun, látun
4. X: no existe; C: sain$
un, uno adj X: iin; M: iin; A: ñii; EJ: iin
uno a otro X: táꞌán; M: táꞌán; C: ta̠ꞌan; A: táꞌán; EJ: táꞌán
uno por uno, cada uno X: iin iin; M: iin iin; A: ñii ñii; EJ: iin iin
único adj X: iin ndaá kulu; M: iin ndaá núu̠; P: iin ndaa kulu
unido adj
bien unido X: kútú; M: kútu̠; C: kutu$; EJ: no existe
untado
estar untado X: no existe; M: no existe; C: kaa
untar vt X: ndiyákun; M: ndayakun; C: ndayakun; EJ: ndayǎkun
uña f X: chîín; M: chíǐn; C: chíi̠n; A: chíi̠n; EJ: chîín
urraca azulejo f (ave) X: xǐli
usado adj X: túꞌu̠
usar vt X: kuniñúꞌú; M: kuniñúꞌú; A: koni ñóꞌó; EJ: kuniñúꞌu
usar frugalmente vt
1a. X: xakuíꞌí; M:
no existe
1b. X: kixaa kuíꞌí; M:
no existe
2a. X: xayóko; M:
sayóko; EJ: sáyóko
2b. X: kixaa
yóko; M: no existe
útero m EJ: sóko
V - v
vaca f X: si̠ndi̠kí; A: si̠ndi̠ki̠; EJ: si̠ndi̠kí
vaciar 1a. vt X:
koyo; M:
koyo; A: koyo; EJ: koyo
1b. X: ndikoyo
2a. vt X: xayuchí; M: savichí
2b. vt X: kixaa yuchí; M: no existe
2c. v prnl X: kuyuchí; M: kuvichí; EJ:
kuvichí
2d. v prnl X: nduyuchí
3. vt X: ndiso ndee
4. A: nandiso
vacilar vi X: kaka u̠vi̠ ini; M: no existe; A: kaka ini; EJ: kaka u̠vi̠ ini
vacío adj
1. X: yuchí; M:
vichí; C: vichi$; A: vi̠chí; EJ: vichí
2. A: yúyú
dejar vacío vt 1a. X: xayuchí; M: savichí
1b. X: kixaa yuchí; M: no existe
ponerse vacío 1a. X: kuyuchí; M: kuvichí; EJ:
kuvichí
1b. X: nduyuchí
vacunarse v prnl X: kutátán; M: kutátán; A: kuta̠ta̠n; EJ: kutátán
valiente adj
1. X: táí; M: tiáyú;
C: tiáa; A: téé; EJ: tiáyú
2. X: ta̠a; M: tia̠ǎ; C: tia̠a; A: ta̠a; EJ: tia̠a
hacerse valiente X: xata̠a; C: kasa tiaa
ponerse valiente 1a. X: kutáí; M: kutiáyú; EJ:
kutiáyú
1b. X: ndutáí; M: ndutiáyú; EJ: ndutiáyú
valuar vi X: ndaa ya̠ꞌvi; EJ: ndaa ya̠ꞌvi
vano adj
en vano adj ya̠ma̠ní uun
2. X: xǐko
vapor m X: yo̠kó; M: yo̠kǒ; A: yo̠ko̠; EJ: yo̠kó
vara f X: ndùkù; EJ: ndu̠ku̠
veinte adj X: o̠ko̠; A: o̠ko̠; EJ: o̠ko̠
veintenas adj X: xiko; A: si̠ko̠; EJ: xiko
vejiga f X: xáxa; A: sa̠sa̠; EJ: lamba tiáxa
vela f X: tímá; M: tímá; C: tiúmá; A: tímá; EJ: ití
vello m
X: ixí; M: ixí; A: yisi̠; EJ:
ixí
vello de cuerpo
A: yisi ñii̠
velludo adj X: túmí; C: túmí; EJ: túmí
vena f X: tùchi; A tu̠chu; EJ: tu̠chi
venado m X: isu; M: isu; C: isu$; A: yusu; EJ: isu
venadito X: ndíní
vencer vi 1. X: kuchíñú;
M: kuchiñu; C: kuchuun$; A: kuchiño; EJ: kuchiñu
2. X:
kundeé;
M: kundie̠e; A: kundee;
EJ: kundieé
vender 1. vt
X: xikó; M: xi̠kó; C: xi̠kó; A: si̠kó; EJ: xǐko
2. v
prnl X: kia̠ꞌvi; M: kiyaꞌvi̠; C: kiyaꞌvi$; EJ: kiya̠ꞌvi
veneno m X: ta̠tán; M: tatǎn; C: ta̠ta̠n; A: ta̠ta̠n; EJ: ta̠tán
venenoso adj X: xa̠tu̠; A: xa̠ti̠; EJ: xa̠tu̠
venerar vt X: kañúꞌú; M: kañúꞌú; A: kañóꞌó; EJ: kañúꞌú
venir vi X: kixi; M: kixi; C: kixi; A: kixi
venta f
estar de venta X: kia̠ꞌvi; M: kiyaꞌvi̠; C: kiyaꞌvi$; EJ: kiya̠ꞌvi
ventana f X: veꞌendana$
ver 1a. vt
X: koto; M: koto; C: koto; A:
koto; EJ: koto
1b. vt (con atención o para entretenerse) X: koto ndeꞌé; M: koto ndieꞌe$; C:
koto ndieꞌe$, tondieꞌe$; A:
koto ndaꞌyá; EJ: kundieꞌé
1c. vt X: ndikoto; M: ndakoto; A:
nakoto
1d. vt X: no existe; C: kotoꞌni$; EJ:
kutoꞌni
2. vt
X: 2kuni; M: kuni; C: kuni; A:
koni; EJ: kuni̠
3. vt,
v prnl X: kutuvi; M: kutuvi; A: 3tivi; EJ: kutuvi
4a. vt
(cuidar) X: xakuénta;
M: sakuéndá;
EJ: sákuénda
4b. vt X:
kixaa
kuénta; M: no existe
5. vt (uno
a otro) X: ndikitáꞌán; M: ndakitáꞌán; C: ndakitaꞌan; A: nakitáꞌan; EJ: ndakitáꞌán
6a. v prnl X: ku̠na̠ꞌa̠; M:
kuñaꞌa$; A: kunáꞌa̠;
EJ: kuna̠ꞌa̠
6b. v prnl X: ndikuna̠ꞌa̠
7. v prnl X: 1kuni;
M: kuni; EJ: kuni
ver con deseo, con deseo X: koto chíꞌñá; M: kotoꞌni chíꞌñá, kotoꞌni chaꞌan; C: kotoꞌni chíꞌñá, kotoꞌni chaꞌan
veras f
de veras X: ndixa; C: ndixa$; A: ndíxa; EJ: ndixa
verdad
en verdad X: ndixa; C: ndixa$; A: ndíxa; EJ: ndixa
verdadero adj X: nda̠a̠; M: nda̠a̠; C: nda̠a̠, A: nda̠a̠; EJ: nda̠a̠
verde adj
1. (el color) X: kuîí; M: kuíǐ; C: kuíi̠; A: kuíi̠; EJ: kuîí
2. (crudo) X: íꞌí; M: yíꞌí; A: yíꞌí; P: íꞌí; EJ: íꞌí
hacer verde vt 1a. X: xakuîí; M: sakuíǐ
1b. X: kixaa kuíî; M: no existe
1c. X: ndasa kuîí; M: ndasa kui̠i̠n
ponerse verde 1a. X: kukuîí;
M: kukuíǐ
1b. X: ndukuîí; C: ndukuíi̠
verde opaco adj 1. X: kuîí xa̠ꞌa̠; M:
no existe
2. X: kuîí tu̠ún; M:
no existe
3. X: kuîí yayu; M: no
existe
verdolaga f X: iva chi̠ki̠tu̠n; M: iva chi̠ki̠tu̠n; A: yiva chikito̠n; EJ: yuva chi̠ki̠tu̠n
vergüenza
tener vergüenza X: kukaꞌan nu̠ú; M: kukaꞌan nu̠u̠; A: kukaꞌan no̠o̠; EJ: kukaꞌan nu̠ú
vesícula biliar f X: ka̠va̠; M: ka̠va̠; A: ka̠va̠; EJ: ka̠va̠
vestido m X: xìyò; M: xi̠yo; C: xi̠yo, A: si̠yó; EJ: xiyo
vestir vt
1a. sikundíxí; M:
sakundixi$; A: sakundixin; EJ: sákundixi
1b. vt, vi X: kundixi;
M: kundixi; C: kundixi; A: kundixin; EJ: kundixi
1c. vt, vi X: ndikundixi; C: ndakundixi; EJ:
ndakundixi
vez f X: ichí; M: ichí; A: yichi̠; P: íchi; EJ: ichí
a veces X: sava; M: sava; A: sava; P: sava; EJ: sava
de una vez X: iin chiñu náꞌa̠
X: no existe; A: ñii xaa
X: no existe; A: sivi saá
muchas veces X: no existe; M: ña̠ꞌá; A: na̠ꞌa
otra vez adv
1. X: tuku; M: tuku;
A: tuku; P:
túkú; EJ: tuku
2. X: tu; M: tu; C:
tun$; EJ: tu
tal vez 1. X: vasana
2. X: chi vasana
3. X: á sana; M:
á sana 4. EJ: átu
5. A: vavaa̠
viajar v aux X: kaka; M: kaka; A: kaka; EJ: kaka
víbora f X: ko̠ó; M: ko̠ǒ; C: ko̠o; A: ko̠o̠; EJ: ko̠ó
víbora de cascabel X: ko̠ó káa; M: ko̠ǒ káa, ko̠o̠ káa; EJ: ko̠kǎa
Vicente Guerrero X: Xíkíñú Kuáꞌa; P: Xikiñu Kuaꞌa
viejo adj
1. X: yatá; M: yatá;
C: yatá; A: yatá; EJ: yatá
2. X: chée; M: chée;
C: chée̠; A: chée; EJ: chêé, chée
hacer viejo 1. X: xachée; M: sachée; EJ:
sáchêé
1b. X: kixaa chée; M: no existe
1c. X: ndasa chée; M: ndasa chée
2a. X: xayatá
2b. X: kixaa yatá; M: no existe
ponerse viejo 1a. X: kuyatá; M: kuyatá; C: kuyatá; EJ: kuyatá
1b. X: nduyatá; M: nduyatá
2a. X: kuchée; M: kuchéé; C: kuchée̠
2b. X: nduchée; C: nduchée̠
3a. (suj. sing.) X: kukáꞌnú; M:
kukáꞌnú
3b. X: ndukáꞌnú; C: ndukáꞌnu
4a. (suj. pl.) X: kunáꞌnú; M:
kunáꞌnu̠
4b. X: ndunáꞌnú; C: ndunáꞌnu
viento m X: ta̠chí; M: ta̠chǐ; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí; EJ: ta̠chí
hacer viento 1. X: kani ta̠chí; M: kani ta̠chi̠; A: kani ta̠chi̠ 2. EJ: kaka ta̠chí
tener fuerza el viento X: no existe; C: kuniꞌnu tachi
vientre m X: ti̠xin; M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin; EJ: ti̠xin
viga m C: vínká
viga del pico de la casa X: itún xi̠kí veꞌe; M: tun xíki veꞌe, gavinete$; C: xitu veꞌe$
vigilar vt 1a. X: xakuénta; M: sakuéndá; EJ:
sákuénda
1b. X: kixaa kuénta; M: no existe
violar vt (no respetar) X: ya̠ꞌa nu̠ú
visitar vt X: koto; M: koto, kotoꞌni táꞌán; C: koto, kotoꞌni táꞌán; A: koto; EJ: kutoꞌni, kutoꞌni táꞌán
visitar continuamente X: no existe; M: kaka nuu; EJ: kaka nuu
viudo, a m, f X: ndaꞌví; A: ndáꞌví; EJ: ndaꞌví
hacerse viudo, a 1a. X: kundáꞌvi; M:
kundáꞌví; EJ: kundaꞌví
1b. X: ndundáꞌvi; EJ:
ndundaꞌví
vivir vi
1. X: kutaku; M: kutiákú; C:
kutiaku$; A: kutaku; EJ: kutiaku
2. (existir) X: koo; M: koo; A: koo; EJ:
koo
3a. (sentado; suj. sing.) X: kundúꞌú; M: kundúꞌǔ; C: kundúꞌu; EJ: kunduꞌú 3b.
(acostado; suj. sing.) X: kundúꞌú; C: kandúꞌu; A: kandúꞌu; EJ: kandúꞌu
3c. (sentados o acostados en su propio lugar; suj. pl.) X: kundoo; M: kundee; C:
kundee; A: kundoo; EJ: kundee
hacer vivir X: sinditáku; C: sandatiaku; A: sanataku; EJ: sándatiaku
llegar a vivir X: xiko̠o
vivir aparte X: koo síín
vivir juntos X: kitáꞌán; M: kutáꞌán; EJ: kitáꞌán
vivir otra vez X: nditaku; M: ndatiaku; C: ndatiaku; A: nataku; P: ndataku; EJ: ndatiaku
vivo adj X: tâku; EJ: tiáku
volar vi X: ndachí; M: ndachí; A: ndachí; EJ: ndachí
voltear vt 1. X: ndikó niꞌi; A: ndikó niꞌi
2a. vt X: sitúví; EJ: sátuví
2b. vi
X: tuví; A: tivi; EJ: tuví
3. vt X: no existe; A: xiko niꞌi
voltear la vista (de repente) X: sikúꞌun nu̠ú; EJ: sáku̠ꞌu̠n nu̠ú
voluntariamente X: ini mií; M: ini mii; EJ: ini mií
volver vt
1a. (pagar de vuelta) X: xanu̠ú; M:
no existe
1b. X: kixaa nu̠ú; M:
no existe
1c. X: ndasa nu̠ú
1d. X: ndunu̠ú
2. vi (regresar) X: ndikó; M: ndikó; C: ndikó; A:
ndikó, nandiko$; EJ: ndikó
3. vi
(ponerse) X: nduu; M: nduu; A: nduu;
EJ: nduu
4. vi
X: no existe; C: nduvi$
5. vi
A: xi̠kó ko̠o̠
6. vi X: no
existe; C: kana$
vomitar vi X: nduxan; M: nduxan; A: nduxan; EJ: nduxan
voz f
1. ta̠chí; M: ta̠chǐ; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí; EJ: ta̠chí
2. X: ndùsù; A:
ndusu; EJ: ndu̠su
vuelta f
dar vuelta 1a. vt
X: kavá; M: kavǎ; C: kava; A:
kava; EJ: kava
1b. vt X: kavá nuu; M: kava nuu;
EJ: kava nuu
1c. vi X: ka̠va̠ nuu;
M: ka̠va̠; EJ:
ka̠va̠ nuu
X - x
xatu m (tortilla gruesa y dulce) X: xàtún; M: xa̠tú; EJ: xǎtu
ximile m (insecto) X: tiàꞌá
Xochapa X: I̠ta Ita; M: Tia̠ta; C: Tiata$; P: Teta$
Y - y
y conj
1. (se usa entre oraciones) X: ta; M: ra; A: ta; EJ: ra
2. (se usa entre palabras y frases) X: tin; M: chin$; A: tín; EJ: chin
3. (con) X: xíꞌín; M: xíꞌín; C: xíꞌin; A: xíꞌín; P: xíꞌín; EJ: xíꞌin
y si X: tátu; EJ: tátu
ya adv X: xa̠; C: xa̠; A: xa, xi; EJ: xa̠
yema
yema de tallo de milpa/maíz or de caña X: sa̠ma̠; A: tamá
yerbabuena m
1. X: mìnù stíla; M:
minu kastílá; C: mi̠nu
kastílá; A: mi̠no kastila; EJ: minu
2. X: no existe; C: ndiayu$
yerno m X: kàsá; M: ka̠sá; A: ka̠sá; EJ: kǎsa
yugo m X: yúku; M: yúku; A: 3yókó; EJ: yúku
yunta m C: yúkú
Z - z
zacate m X: ndióꞌo; C: ndayoꞌo$; A: ndáyoꞌo; EJ: ndáyo̠ꞌo
tipo de zacate rasposo X: no existe; C: kuayo
zafarse vi (para abajo) X: kinúú; M: kunuu; P: kinuu ndaa$; EJ: kinúu ndiaa
zanate m X: sàà ndáá; M: sa̠a ka̠xtíyo; C: saa ka̠xtíyo; EJ: ti̠kuíndi
zancudo m X: ndikuiín; M: ndiyáá; A: tikui̠in; EJ: malí
zanja f
1. X: chi̠chi; M: chichi̠; A: chi̠chi; EJ: chi̠chi
2. C: tundoo$; EJ: túndoó
zapote m
zapote negro X: ndokó; M: ndo̠kó; C: ndokó; EJ: ndokó
zarigüeya f X: xa̠ko; M: xako̠; A: xáko; EJ: xa̠ko
zarzamora f X: no existe; M: nañǔ; C: nañǔ; EJ: nañú
Zitlaltepec X: Ikú Kìmì; M: Ikú Ki̠mi; C: Yukú Ki̠mi; P: Kukimi$
zopilote m X: mbelo; A: tioko chée; EJ: lanko
zorrillo m X: tìꞌín; M: liru$, xarinka$; EJ: lírú
zorro m X: i̠kuìì; M: yukui̠i; C: yu̠kuii; A: ño̠kuíí; P: xikuii$; EJ: yu̠kuii
Zoyatlán X: Tañuú
zumbar vi X: ni̠ꞌi; M: niꞌi̠; C: ndiniꞌi$; A: ni̠ꞌi; EJ: ni̠ꞌi