ESPAÑOL – MIXTECO

 

A

 


a  prep 1.  (hacia) X: chí; M: chi; C: che$; EJ: chí

2.  X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠, no̠; EJ: nu̠

3.  X: ndaá; M: ndaá; C: nda̠a; A: ndaa̠;        P: ndaá; EJ: nda'á

4. X: yuú; M: yuú; C: yu̠u; A: yuu̠; EJ: yu'ú

a propósito  adv  EJ: chiñu

abajo  adv 1.  X: ni̠nu̠; C: ninu̠$; A: ni̠no̠; EJ: ni̠n

2. X: ti̠xin; M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin; EJ: ti̠xin

3. (al fondo) X: kaá; M: kaá; A: ka̠a̠, kaa̠;     EJ: ka'á
4. (con referencia al río) X: vàá; C: va̠á

abandonado

quedar abandonado  X: ndo̠o ndaá

sentir abandonado  1a. X: kuchíñá ini;       M: kuchíñá ini
1b. X: nduchí
ñá

abandonar  vt 1.  X: sindikóó ndaá

2.   X: sindôo ndaá

abdomen  m  X: ti̠xin; M: txi; A: txin; EJ: txin

abeja  f  1. X: tíñu̠ñú; M: tíñu̠ñǔ; A: tíño̠ño̠;         EJ: tíñu̠ñú
2. X: ñuñú; M: ñu
̠ñǔ; C: ñúñu; A: ño̠ño̠

abeja carpintera  f  X: timii$

tipo de abeja negra y chica  X: ndiuchi

abierto  adj  X: no existe; C: nu$

estar abierto  ve  X: kununá; M: kunuñá;        EJ: kununá

ablandar  1a. vt  X: xavitâ; M: savitá
1b. vt  X: kixaa vitâ; M: no existe

1c. vi  X: kuvitá; M: kuvitá; C: kuvitá;           EJ: kuvitá

1d. vi  X: nduvitâ

1e. vt  EJ: ndasa vitá

abogado m (ocupa pronombre) X: ndíchi;             M: ndíchí; EJ: ndíchi

fiscal  (ocupa pronombre)  EJ: ndíchi xa̠á ña vee chíñu

ser abogado  X: kundichi; M: kundichi;              C: kundichi; A: kundichi̠; EJ: kundichi      

abogar  ve  X: kundichi; M: kundichi; C: kundichi$; A: kundichi̠; P: kundichi; EJ: kundichi

abonar  vt  1a. vt  xaxu̠xa̠n
1b. vt  X: kixaa xu
̠xa̠n; M: no existe
1c. vi 
X: kuxǔxan; EJ: kuxǔxan
1d. vi  X: nduxǔxan

abono  m  (estiéricol) 1. X: ví; A: siví kiti̠;      EJ: sí'vi
2. (natural) C: xa
̠an
3. (tierra muy fértil al borde de un río) X: xu
̠xa̠n; EJ: xu̠xn                                                      3. (tierra muy fértil donde estaban encerrados los animales) X: xǎ'an; M: xa̠'á; A: s'án; EJ: xǎ'an 4. EJ: bóno

aborrecer  vt  X: kundasí nu̠ú...kuni; M: kundasí núu …kuni; EJ: kundasí nu̠ú … kuni

abrazar  vt  X: kunumi ndaa; M: kunumi ndiaa;      C: kunu ndiaa; EJ: kunumi ndiaa

abrir  1a. vt  X: kuná; M: kuñá; A: kuná; EJ: kuná

1b. vt  X: ndikuná; M: ndakuiñá; C: ndakuná; A: nakona; EJ: ndakuná
1c. vi  X: ku
̠ná; M: kunuñá; EJ: kunu̠ná
1d. (espacio) vi  X: nu
̠ná; M: nu̠ñǎ; A: nu̠na̠;   EJ: nu̠ná

1e. vi  EJ: ndanu̠ná

2. (por ej.: tierra, piel, flor) vi  X: ndu̠va̠; M: ndu̠va̠; C: ndu̠va̠; A: nduva; EJ: ndu̠v

3a. vt  X: ndindika
3b. vi  X: ndi
̠ndi̠ka̠; C: nandika

abrir los ojos  1. X: no existe; C: kotoni$
2. (por primera vez) X: ndikuná nu
̠ú;     EJ: ndakuná nu̠

absorber  vt  X: koo; M: koo; C: koo; A: koo;    EJ: ko'o

abstenarse  vi   1. X: kaní ini; M: kaniní; EJ: ka'ní ini
2. vi  X: ka
̠nu̠ ini; M: ka̠nu̠ ini; EJ: ka̠'n ini

abuela  f  1. X: nána chée; M: nána chee; C: nana chee; EJ: nána chêé, nána xá'nu
2. X: xi
̠tán; M: i̠xtǎn; C: xi̠tǎn; A: xi̠ta̠n; P: ixtán
3. (indica falta de respeto in Xochapa) X: e;     C: péé

abuelo  m  X: táta chée; M: táta chee; C: táta chee;      EJ: táta chêé, táta xá'nu
2. X: táta xi
̠í; M: xi̠ǐ; A: xi̠i̠

abundarse  vi  1a. X: kukua̠á; M: kukuáa
1b. X: ndukua
̠á; M: ndukuaǎ

2a. X: kukuíí; M: no existe
2b. X: ndukuíí

aburrirse  ve  X: kuxúxán; M: kuxúxan; EJ: kuxúxan

acaba de  adv  1. X: sa̠kán; M: sa̠kǎn; A: sakán;   EJ: sa̠kán
2. X: sa
̠kán kuití

acabar  X: no existe; C: kuiti$

acabarse vi  (lluvia) X: ndikui̠ta; C: ndakuita;      EJ: ndakui̠ta

acarrear  vt  1a. X: kuikó; M: vikó; C: viko;         A: kuikó; EJ: vikó

1b. X: no existe; M: ndavikó; C: ndaviko;      EJ: ndavikó

hacer acarrear  X: no existe; M: savíkó;      C: saviko; EJ: sávikó

accidente, por  adj  EJ: sana

acedar  1a. vt  xa iyá; M: sa iyá
1b. vt  X: kixaa iyá;
M: no existe
1c. vt  X: sikuîyá; EJ: sáku i
̠yá
1d. vi  X: kui
̠yá; M: xi̠ya̠; A: kuiya; EJ: ku i̠yá
1e.
vi  X: ndu i
̠yá; C: ndu iyá

aceite  m  X: ceíte; A: sété; EJ: séte

acepillar  vt  1.X: kuxín; M: kuxí; EJ: kuxí
2. X: tuxí

aceptar  vt  1. X: kandíxá; M: kandíxa; C: kandíxa; A: kandíxa; EJ: kandíxa
2. X: ndikuiin; C: ndakuiin; A: ndakuiin;         EJ: ndakuiin

acerca  prep  M: xa̠ǎ; C: xa̠a, A: xa̠a̠; EJ: xa̠'á

acercarse  vi  1. X: tindaa; C: tandiaa$; A: tondaa
2.
X: kuyati; M: kuyachin; C: kuyachin$;       EJ: kuyachin

aclararse  vi  1a. (líquidos) X: kukuíi; M: kukuíi
1b. X: ndukuíi; C: ndukuíi

2a. (cielo) X: ku̠ná; M: kunuñá
2b.  X: ndikuná; M: ndakuiñá; C: ndakuná;          A: nakona; EJ: ndakuná

3. (implica que más temprano había nubes)           X: ndandií; A: nandii

acné  

barros de acné  m  EJ: yo̠k

aconsejar  vt 1. X: ndikani; EJ: ndakani
2. X: no existe; A: taxi...si
̠ni̠
3. (casi siempre para hacer algo malo) X: chika̠a̠ ... yuú; M: chikaa yuú$
4. (de hacer algo malo) X: chu
un; M: chuun;   A: chuu; EJ: chu'un

acordarse  v prnl  1. X: kuñuu ini; M: kuñuu;       A: koon ini; EJ: kuñu'u ini
2. X: ndika
án ini; M: ndakáán ini; C: ndakaan ini; A: ndakáán ini, nakaán; EJ: ndaka'án ini

acornear  vt  X: kachii; M: kachii; C: kachii ndiki$; A: kachii; P: kakii; EJ: kachi'i

acostarse  vi  1a. (suj. sing.) X: kundúú;              M: kundúǔ; C: kandúu; A: kandúu;              EJ: kundu'ú, kandú'u
1b.
(suj. pl.) X: ndikundoo
2. vi  (arcaísmo)  X: ka
̠va̠; M: kava; C: kava;   EJ: kava

acostarse boca abajo  1a. (suj. sing.)           X: kundúú ndee; M: kandúu̠ ndiee;           A: kanduu̠ ndee; EJ: kandú'u ndiee
1b. X: kundoo ndee; M: kundee ndiéé

acostarse boca arriba  1a. (suj. sing.)           X: kundúú nduva; M: kandúu̠ nduva;     A: kanduu̠ ndiva; EJ: kandú'u nduva
1b. (suj. pl.) X: kundoo nduva; M: kundee nduva; EJ: kundee nduva

acostumbrado  

ser acostumbrado  vi  X: no existe; M: yúná'a; A: a

acostumbrarse  vi  X: ka̠an; M: kaan; C: kaan;      A: kaan; EJ: ka̠an

hacer acostumbrar  X: sikâan; M: sakáa̠n;      EJ: sáka̠an

acreditar  vt  X: chinúú va̠a...tu̠un; M: chinuu vaa… tuun

acta  f  X: ata; M: ata; C: ata; EJ: ata

acueducto  f  (zanja) C: tundoo$; EJ: túndoó

acuerdo  m

estar de acuerdo  1. X: iin yuú kuu; M: iin yuú kuu; EJ: iin yu'ú kuu
2. X: koo tu
̠un$; M: no existe; EJ: no existe

      3. X: koo yuú; M: koo yuú; A: koo yuu̠; EJ: koo yu'ú
4. X: xi
̠n ini; A: nino ini; EJ: xi̠n ini

      5. X: kitá'án; M: kutá'án; EJ: kitá'án

llegar a un acuerdo  1a. X: xanani; M: sanání; A: kasa nani; EJ: sána̠ni
1b. X: kixaa nani; M: no existe

      2. X: ka'nda xa̠'á; M: kandia xaa$;       EJ: ka'ndia xa̠'á
3. X: no existe; M: sandaku$; EJ: sándǎku

ponerse de acuerdo  1. X: chitáán tu̠un; M: chitaan tuun$; EJ: chitá'án tu̠'un
2. X: iin yu
ú kuu; M: iin yuú kuu; EJ: iin yu'ú kuu
3. X: ka
̠a̠n táán; M: ka̠a̠n; C: ka̠taan; EJ: ka̠'n tá'án

quedar de acuerdo  X: ndo̠o; M: ndo̠ǒ;        A: ndo̠o; EJ: ndo̠o
X: kindo̠o; M: kindoo; A: kindoo;         EJ: kindo̠o

acusado  

ser acusado  vi  C: viso$

acusar  (falsamente; a la persona) X: chika̠a̠...kua̠chi

acusar  vt  1. X: kakin kua̠chi; C: kakin kuachi;         EJ: kakin kua̠chi
2.
X: nditúún...xa̠á
3. X: no existe; A: sakuiso kua̠chi; EJ: sákuiso kua̠chi
4.
X: xikó; M: xikó; C: xi̠kó; A: si̠kó; EJ: xǐko vatiá
5.
(falsamente) X: xikó vatá
6. (ante las autoridades) X: taxi...kua
̠chi; A: taxi kua̠chi                                                          7. (ante las autoridades) EJ: ndukú … kuchi
8.
(con malo motivo) X: no existe; M: kavixi;        C: kavixi$

achatado  adj  (pies) X: mbá; M: la̠mba̠

adelantarse  v prnl  1a. X: kunúú; M: kunuu;        A: kanoo; EJ: kunúú
1b. X: ndikunúú; C: ndakunuu; EJ: ndakunúú

adelantar algo  vt  X: no existe; M: koo tuun$

adelgazar  vi  1a. (algo plano) X: xayáxín;            M: sayáxín
1b. vt
 X: kixaa yáxín; M: no existe
1c. vi 
X: kuyáxín; M: kuyáxín

1d. vi  X: nduyáxín
2a. vt  xalakuan; M: salakuán; EJ: no existe
2b. vt  kixaa lakuan;
M: no existe
2c.
vi  X: kulakuan; M: kulakuan
2d.
vi  X: ndulakuan
3a. vt (huesudo) X: xaleke;
M: saleke
3b. vt  X: kixaa leke; M: no existe
3c. vi  X: kuleke; M: kuleke; C: kuleke

3d. vi  X: nduleke
4a. vt  X: xanîí

4b. vt  kixaa nîí; M: no existe

4c. vi  X: kunîí; M: no existe; C: kuníi
4d. vi  X: ndunîí

5a. vi  X: kukuée; M: kukuée; C: kukuée;       EJ: ndukué'e

5b. vi  X: ndukuée; M: ndukuée; EJ: ndukué'e

además  conj  1. X: síín; M: síín; P: siin; EJ: síín
2. X: no existe; A:
ñii kía
̠
3. X: va
̠a chi

adentro  adv, prep  X: ini; M: ini; A: ini; EJ: ini

estar adentro  ve 1a. (suj. sing.) X: ku̠ndi̠ka̠a̠; M: kundikaa̠; A: kunakaa̠; EJ: kundikaa̠
1b. (suj. pl.) X: kuñu
u; M: kuñuu;         A: kuñóo; EJ: kuñu'u

adivinación  f  X: no existe; C: nuñu$

adivinar  X: no existe; C: taxi nuñú$

adivino  m  X: ndákú; M: ndáku; C: nuñu$;         EJ: ndáku

admiración  part  C: nu$

admirarse  1. X: ndika̠nda̠ ini; M: ndaka̠nda̠ ini;    C: ndakanda ini; A: nakanda̠ ini; EJ: ndaka̠nd ini                                                                2. EJ: kundi'i ini

adobe  m  X: ndo̠o; M: ndoo̠; C: ndo̠o; A: ndoo̠; EJ: ndo̠'o

adorar  vt  X: kañúú; M: kañúú; A: kañóó;        EJ: kañú'ú

adornar  vt  1a. X: xakutú; sakutú; EJ: sákutú, sándakutú
1b. X: kixaa kutú; M: no existe
1c. X: ndasa kutú; M: ndasa kútú

adorno  m  X: sàví

afamar  vt  X: chinúú va̠a...tu̠un; M: chinuu vaa… tuun$; EJ: chinúú va̠'a … t'un

afilado  adj  C: ndiko$

afilar  vt  X: ndikuún; C: ndakuu; A: nakakin;    EJ: ndakuún

afirmar  vt  1. X: ndikuiin...xa̠á; A: ndakuiin … x'; EJ: ndakuiin … x'á
2. X: no existe; C:
kasa kuáchi

afligirse  vi  X: tana; EJ: tana

aflojar  1a. vt  X: sitáya; M: satáyá; EJ: sátaya
1b. vi  X: taya; M: taya; A: taya; EJ: taya

aforar  vt  X: no existe; C: kasa toto

afuera  adv  X: è; M: ke̠e; C: ke̠e; A: ke̠e;      EJ: kě'e

agacharse  vi  1. X: kuita ndee
1b. X: ndikui
̠ta ndee; M: kandiee$

agarradera  f  1. (como de cántaro, taza) X: so̠o;       M: soo̠; C: soo̠, A: so̠o; EJ: so̠'o
2. (como de sartén) X: xa
̠á; M: xa̠ǎ; C: xa̠a;    A: xa̠a̠; EJ: xa̠'á

agarrar  vt  1. X: kiin; M: kiin; C: kiin; A: kiin; EJ: ki'in
1b. X: ndiki
in; M; ndakiin; C: ndakiin;          A: nakiin; EJ: ndaki'in
2. X: tiin; M: tiin; C: tiin; A: tiin; EJ: tiin

3. (para servir a alguien) X: kachi
i; M: kachii;      A: kachii; P: kakii$; EJ: kachi'i
4. (sin permiso) X: ke
é; M: keé; A: kee;       EJ: ke'é
5. (con reata) X: sikuíku
̠n; M: savíku̠n;            C: savikun$; EJ: sávi̠kn
6. (un puño) X: tinini

agárralo  vt  X: uún; EJ: u'ún

hacer agarrar  X: sitîin; EJ: sáti̠in, chitin

agradable adj

ponerse agradable  X: nduma̠

agradecerse  vi  X: nditaan ini; EJ: ta̠'an ini

agriar  1a. vt  X: xa iyá; M: sa iyá
1b. vt  X: kixaa iyá; M: no existe
1c. X: sikuîyá; EJ: sáku i
̠yá
1d. vi  X: kui̠yá; M: xi̠ya̠; A: kuiya; EJ: ku i̠yá
1e.
vi  X: ndu i̠yá; C: ndu iyá

agrio  adj  X: iyá; M: iyá; C: iyá; A: yiyá; EJ: iyá

agruras  

tener agruras  X: kana ñuú ini; M: kana ñuu ini; A: kana ñoo̠

agua  f  1. X: tìkuǐi; M: tiákui̠í; A: takui̠i; EJ: ti̠kuǐi
2. (hablando con un niño)  X: píi;
EJ: píi

agua con cal  X: ti̠kǎka; EJ: ti̠kuǐi kaka

agua fresca  C: tia vixi$

agua lodosa  (de un río que apenas bajó fuertemente del cerro) X: ta̠ñǔú;          M: tiañuu$

aguacate  m  1. (la fruta) X: tìchí; M: ti̠chí; A: ti̠chí;     EJ: tǐchi
2. (el árbol) C: tutichi$; EJ: tún tǐchi

aguado  adj  1. (por ej.: atole, frijoles, caldo)        X: kuíi; M: kuíí; C: kui̠í; A: kuíí; EJ: kuíí

2. X: kuila; M: no existe
3. X: uxá; M: vixá; A: visá; EJ: vixá

muy aguado  X: kuíi lai; M: no existe

aguantar  1a. vt  X: xandeé ini; M: sandieé ini;    EJ: sándieé ini
1b. vt  X: kixaa ndeé ini; M: no existe; C: no existe
1c. vt  (poder) X: kundeé; M: kundie
̠e; A: kundee; EJ: kundieé
1d.
vt  (soportar) X: xa̠a̠ ndeé ini; EJ: xa̠' ndeé ini
2. vi  (abstenerse) X: ka
̠nu̠ ini; M: ka̠nu̠ ini;    EJ: ka̠'n ini

aguar  1a. vt  X: vt  xakuíi; M: sakuíí
1b. vt  X: kixaa kuíí; M: no existe

1c. vt  X: ndasa kuíi; M: no existe; EJ: ndasa kuíí
2a. vt  X: xakui
la; M: no existe
2b. vt  X:
kixaa kuila; M: no existe
2c. vi  X: kukui
la; M: no existe
2d. vi  X: ndukui
la
3a. vt  X: xa uxá; M: savi
̠
3b. vt  X: kixaa uxá; M: no existe

3b. vi  X: ku uxá; M: kuvixá
3c. vi  X: ndu uxá

4a. vt  X: xala
lá; M: sala
4b. vt  X: kixaa lalá; M: no existe
4c. vt  X: ndasa la
4d. vi  X: kula
lá; M: kula
4e.
vi  X: ndula

aguardiente  m  X: ndìxì; M: ndixi; EJ: ndixi

aguardiente de caña  X: no existe; C: ndixi ndoo$

aguate  s  X: túmí; M: tu̠mi; C: tu̠mi; EJ: túmí

agudo  adv, adj  X: ya̠ch; M: ya̠ch; EJ: ya̠ch

águila  f  1. X: ta̠sún; M: tasu$; EJ: ta̠sún
2. (arcaísmo)  P: titiá
a

aguja  f  X: tíku; M: tíku; C: tíkú; A: túkú; EJ: tíku

agujerar  vt  X: kaan; M: kaan; C: kaan; A: kaan; EJ: kaan

agujero  m  X: ya̠vi̠; A: yavi̠; EJ: ya̠v

ahijado  m, f  X: se̠e ñu̠u; A: sa̠ya ño̠o; EJ: se̠'e ñ'u

ahogar  1. vt  P: xa
2. v pron (en agua o en humo) X: ka̠a̠n ndaa;   M: ka̠a̠n ndiaa

ahora  adv  1. X: vitin; M: vichin; C: vichin; A: vitin; P: vitin$; EJ: vichin
2. X: tu; M: tu; C: tun$; EJ: tu

ahorcajarse  vt  X: kosó; M: ko̠so̠; C: kóso; A: koso; EJ: kuyosó

ahorcar  1. vt  X: kuaná; M: kua̠ñá
2. vt  X: sikó
ní ndaa
2. vi  X: su
̠ku̠n ndaa

ahorita  adv  X: tikáán; M: taka̠an; A: takáan;     EJ: taka'a

ahorita mismo  X: no existe; A: nda̠ vitin ndea

ahuecar la mano  vt  1a. X: xati̠ko̠ó; C: kasa tikoo$
  1b. X: kixaa ti
̠ko̠ó; M: no existe

ahumado  adj  X: no existe; C: ñuma

ahumar  1a. vt  X: xa i̠ma̠; M: sa i̠ma̠
1b. vt  X: kixaa i
̠ma̠; M: no existe
1c. vt  X: ndasa i
̠ma̠; M: no existe
1d. vi  X: ku i
̠ma̠; M: ku íma̠
1e. vi  X: ndu i
̠ma̠

aire  m  X: ta̠chí; M: ta̠chǐ; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí; EJ: ta̠chí

mal aire  X: níma̠; M: níma̠; C: níma̠; A: níma̠; P: níma̠; EJ: ánima̠

ajo  m  X: ti̠kùmì, ti̠kùmì ajo; A: tikomi; EJ: ti̠kumi nd

ajustar  vt  (igualar) X: no existe; C: kata tuva

ala  f  X: ndi̠xín; M: ndixi̠n; A: ndi̠xi̠n; EJ: ndi̠xín

alabar  vt  1a. X: xakánú; M: sakánu; A: kasa káno
1b. X: kixaa ká
nú; M: no existe
1c. X: ndasa ká
nú; M: ndasa kánu; EJ: ndasa ká'nu
1d. X: siká
nú; M: sakánu; EJ: sáká'nu

Alacatlatzala  X: Láka; M: no existe; A: Toki̠in

alacrán  m  X: tisǒma; C: tísu̠ma̠; A: tisíma;      EJ: ti̠sǒ'm

alache  s  X: iva tiyôó; A: yiva tayoo

alborotar  1a. vt  X: xandeé; M: sandieé                1b. vt  EJ: ndundieé
2. vi  X: ndi
̠kui̠so̠

hacer alborotar  X: sikákú...kua̠chi;           EJ: sándǎku kuchi

alcanzar  vi  1a. (extenderse, como una comida)            X: kukuíí; M: no existe
1b.
X: ndukuíí; EJ: ndukui'í
2a. (ampliarse) X: kuyóko; M: kuyókó            2b. X: nduyóko; EJ: nduyóko
3. (caber) X: nani; EJ: nani

hacer alcanzar  vt  X: xayóko; M: sayóko; EJ: sáyóko

alcohol  m  X: ndìxì; M: ndixi; EJ: ndixi

Alcozauca  X: Tàkuáàn; C: Tiakuáán

alegre  adj  X: sìí ini; EJ: sǐi ini

alejar  1a. vt  X: sikutáa; C: sakútia̠a; EJ: sákutia̠'a
1b. vi  (hacerse a un lado) X: kuta
̠a; M: kua̠tiáa̠;    A: kutaá; EJ: kutia̠'a
2a. vi  X: kuxíká; M: kuxíka

2b. vi  X: nduxíká; M: nduxíka

alfiler  m  

afiler de gancho  X: kàà chikii; M: ka̠a tiku$; P: kàà káncho

algodón  m  X: kachí; M: kachǐ; A: ka̠chi̠; EJ: ka̠chi

alguien  (de ustedes) X: ndá ndóo̠

algunos  adj  X: sava; M: sava; A: sava; P: sava; EJ: sava

alisar  1. vt  X: xakaní; M: sakaní
1.
vt  X: kixaa kaní; M: no existe
1. vt  X: ndasa kaní

2. vt  X: kuxín; M: kuxí; EJ: kuxí

allá  (a la vista) X: kaá; M: ka̠a; A: kaa̠; P: kaá;   EJ: káa
2. (fuera de la vista) X: ikán; M: ikán; A: kán; EJ: ikán
3. (cerca del oyente)  X: ña
̠á; M: ña̠ǎ; A: xa̠a̠n;       EJ: ña̠

hasta allá  adv  X: no existe; C: kuiti$

alma  vi  X: ya̠va̠a

Almolonga  X: Molonga

almorzar  vi  X: kasi ini; M: kasi̠ni; A: kasi;        EJ: kasǐni

Alpoyecancingo  X: va̠

alrededor                                                       mirar a su alrededor vi  EJ: ndakutoni

altar  m  (de los brujos) X: vee ta̠i̠

alto  adj  1. (sing.) X: kâní; M: kánǐ; A: káni̠;        P: kâní; EJ: kâní
2. X: súkun; M: súkún; C: súkún; A: síkón;    EJ: súkun

alumbrado  adj

estar alumbrado  1a. X: ndi̠ye̠e̠; M: ndayee̠; A: nayee; EJ: ndaye̠'e̠
1b.
X: ndi̠ye̠e̠ ndaa

alumbrar  vt  X: sindiyée̠; M: sandayee; EJ: sándaye̠e̠

alzar  vt  X: ndanii; M: ndonii; A: ndanii;          EJ: ndani'i

amabilidad  f  C: vatia$

amado  adj  X: ma̠ní; M: ma̠ni̠; A: mani, ma̠ni;    EJ: ma̠ní

 

amamantar  vt  X: sichíchín; C: sachichín;           EJ: sáchichín

amanecer  vi  1. X: tu̠vi; M: tu̠vi; A: ti̠vi; EJ: tu̠vi
2. X: no existe; M: kuyaa

amar  vt  1. X: ku̠ni̠...kuni
2. X: ku
̠vi̠ ini...kuni; M: M: kuvi̠ ini...kuni;     A: kivi ini; EJ: ku̠'v ini … kuni

amargar  1a. vt  X: xa u̠va̠; C: kasa uva$
1b. vt  X: kixaa u
̠va̠; M: no existe
1c. vi  X: ku u
̠va̠; M: ku uva̠
1d. vi  X: ndu u
̠va̠
2a. (estíptico) vi  X: kuyatu; M: no existe               2b. vi  X: nduyatu

amargo  adj  X: u̠va̠; M: i̠va̠; A: yo̠va̠; EJ: u̠v

amarguísimo  adj  X: kǎva, u̠va̠ kǎva; M: ka̠va̠

amarillecer  1a. vt  xakuáan; M: sakuáán
1b. vt  X: kixaa kuáan; M: no existe
1c. vt  X: ndasa kuáan; M: ndasa kuáán
1d. vi  X: kukuáan; M: kukuáán; C: kukua
̠án

amarillo  adj  1. X: kuáan; M: kuáán; C: kua̠án;            A: kuáán; EJ: kuáan
2. (color café ligero) X:
a; M: yáa; C: yaá; A: yáá; EJ: yá'a

amarillo claro o fuerte  X: kuáan ita

hacer amarillo  1a. X: xakuáan; M: sakuáán
1b. X: kixaa kuáan; M: no existe            1c. X: ndasa kuáan; M: ndasa kuáán

amarrado  adj

estar amarrado  X: kununi; M: kununi̠;      A: kunoni̠; EJ: kunu'ni

amarrar  1. vt  X: katún; M: katún, chikatún;        A: katón; EJ: katún
1b. vi  X:
vi  ka
̠tún; M: no existe; C: no existe; A: no existe
2. vi  X: no existe; M: ku
ni; C: kuni; A: koni

ambos  adj  X: no existe; A: ndio̠vi̠

amigo, amiga  m, f  1. (pl.) X: na̠xíni̠án
2. X: (hombre a hombre; vocativo) X: ñani;    M: ñani; C: ñani; A: ñani; P: yani; EJ: ñani

amole  1. X: na̠má ikú, na̠má kává; C: nama yúku

amontonar  1. vt  X: chindoo koo; M: chindee koo; C: chindee koo$; A: chindoo tivi; EJ: chindee koo
2. vt  X: kani koo; M: kani ko
̠o̠
3. (unas pocas cosas) vt  X: no existe; M: koyo koo
4a.
(en un montón) vt  X: sindáá koo; M: sandaa koo; EJ: sándaa koo
4b. vi  X: ndaa koo; C: ndaa ta
an$
5.
vt  X: no existe; C: ndata$
6.
(muchísimos, como moscas) vi  X: ka̠tin;    M: ka̠ti̠; EJ: ka̠ti

ampliar  1. (ensanchar) vt  X: xandíka̠
1b.
vt  X: kixaa ndíka̠; M: no existe
1c.
vt  X: ndasa ndíka̠
2a. (rendir mucho) vi  X: kuyóko; M: kuyókó

2b. vi  X: nduyóko; EJ: nduyóko

ampolla  f  1. X: chi̠ki̠i̠; C: ñuñu; A: yi̠í; EJ: chiki̠i̠

ampolla de agua  X: no existe; C: ñuñu tiakuii

ampollarse  vi  X: no existe; C: chikee, tike̠e̠

amputado  adj  X: lu̠ndu̠; M: lu̠ndu̠; EJ: lu̠nd

amputar  vt  1a. X: xalu̠ndu̠; M: salu̠ndu̠
1b. X:
kixaa lu̠ndu̠; M: no existe
1c. X: kulu
̠ndu̠; M: kulundu̠
1d. X: ndulu
̠ndu̠

amuleto  m  X: no existe; C: chembe$

anaranjado  adj  X: kuáa kuáan; M: kuaa kuaan$; EJ: kuá'a kuáan

anciano, anciana  m,f  X: xìkuàá; A: xi̠kua̠a̠;      EJ: xi̠ku'á

anchar  1. (ensanchar) vt  X: xandíka̠
1b.
vt  X: kixaa ndíka̠; M: no existe
1c.
vt  X: ndasa ndíka̠; EJ: ndasa ndíka̠
2a.
(algo con abetura) vt  X: xakóó; M: sakóó
2b. vt  X: kixaa kó
ó; M: no existe
2c. X: ndasa kóó; M: ndasa kóó; EJ ndasa kó'ó 2d. vi  X: kukóó; M: kukóó
2e. vi  X: ndukó
ó; M: ndukóó; EJ: ndukó'ó
3a. (pies, mesas y terreno) vt  X: xalá
mbá;             M: salámbá
3b. vi  X: kulá
mbá; M: kulamba̠
3c. vi  X: ndulá
mbá; M: ndulambá

ancho  adj  1. (extenso) X: ndíka̠; M: ndíka̠;          A: ndíka̠; EJ: ndíka̠
2. (
algo con abetura) X: ó; M: kóó; EJ: kó'ó
3. (pies, mesas y terreno) X:
mbá; M: la̠mba̠

ponerse ancho  1a. X: kukóó; M: kukóó
1b. X: ndukóó; EJ: ndukó'ó
2a. X: kulá
mbá; M: kulamba̠
2b. X: ndulá
mbá

andar  vi  1. X: kaka; M: kaka; A: kaka; EJ: kaka
2. X: kaka xá
á; M: kaka xáá

andar dondequiera  vi  X: kunini;              M: kununi; A: kunini; EJ: kuni'ni

andar ladeado  vi  X: kaka xîín; C: kaka xiin

andar para divertirse  X: no existe; M: kaka sii̠; A: kaka sii̠

andar tomado del brazo  vi  X: no existe; C: kaxe̠e

hacer andar  X: sikáká; M: sakáka; C: sakaka; A: sakaka; EJ: sakaka nuu

andrajoso  adj  X: la; M: lálá; A: lálá; EJ: lá'la

ponerse andrajoso  1a. X: kulála; M: kula̠la̠
1b. X: ndulá
la; EJ: ndulá'la

anestesia general, dar  vt  X: sinâá ini; EJ: sánaá ini

anestesia local, dar  vt  EJ: sáxi̠xin

ángel  m  X: ángel; C: ángli

angosto  adj  X: lutu; M: lutu; EJ: lutu

ponerse angosto  1a. X: kulutu; M: kulutu
1b. X: ndulutu; EJ: ndulutu
2a. X:
kukútú; M: kukútu
2b. X: ndukútú

hacer angosto  1a. X: xalutu; M: xalutu
1b. X: kixaa lutu; M: no existe

angustia  

sentir angustia  1a. X: kuchíñá ini;            M: kuchíñá; EJ: kuchí'ña ini
1b. X: nduchí
ñá

anillo  m  X: é; M: xeé; C: xee; A: see̠; EJ: xe'é

animal  m  X: kití; M: kití; C: kití; A: kiti̠; EJ: kití

animal domesticado  X: sa̠na̠; M: sa̠na̠;       A: sa̠na̠, ti̠tata; EJ: sa̠n, kití vee

animal silvestre  X: kití ñǔu; A: ti̠yukú;     EJ: kití yukú

animar  vt  1a. X: xa̠a̠ ndeé ini; EJ: xa̠' ndeé ini
1b. vt  X: xa
̠a̠...ndeé
2a. vt  (convencer) X: sixínu̠; EJ: sáxi̠n … ini
2b. vi  X: xi
̠nu̠ ini; EJ: xi̠n ini
3. vt  (de hacer algo malo) X: chu
un; M: chuun;     A: chuu; EJ: chu'un
4. vt  (de hacer algo malo) X: saká...xi
̠ní;       EJ: saká … xní
5. vt  X: sinduvá
a; M: sanduvaa$; A: sanduva̠a
6. vi  X: ndusìí ini

7. vi  X: no existe; A: noo ini

anoche  adv  X: ñǔu ndìvèé; EJ: ñǔu ndve'é

anochecer  vi  X: kuñǔu; EJ: kuñǔu

ansiedad  

tener ansiedad  X: sindíi

ansioso  adj

estar ansioso  X: kundi̠i ini; M: kundii ini; C: kundini; A: kundii̠ ini; EJ: kundi̠'i ini

hacer sentir ansioso  X: sindíí...ini;            C: sandii...ini$; EJ: sándi̠'i … ini

ante  prep  (delante) X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠;       A: no̠o̠; EJ: nu̠

anteantier  adv  X: ka̠ñuu; M: ka̠ñuu; EJ: ka̠ñuu

anteayer  adv  X: kiuun; M: kuñuu; C: kuñuu$;     A: kiuun, kion; EJ: kuñuu̠

antedicho  adj  C: ni$

antepasado  m  X: xi̠í síkuá; M: xíkuá; C: xíkuá; A: síkuá

antes  adv  1. X: xinaá; A: xinaa; EJ: xina'á
2. X: 1ya
̠chi̠; M: ya̠chi̠n; A: ya̠ti̠; EJ: ya̠ch

antes de que esperaba  adv  X: 2ya̠chi̠;        M: ya̠chi̠; A: yachi

antier  adv  X: kiuun; M: kuñuu; C: kuñuu$;        A: kiuun, kion; EJ: kuñuu̠

antojarse  X: i̠ ini; EJ: xíi ini

anunciar  vi  X: ka̠a̠n; M: ka̠a̠n; C: ka̠a̠n; A: ka̠a̠n; EJ: ka̠'n

anzuelo  m  X: no existe; P: kàà chikií

año  m  X: kui̠ya̠; M: kui̠ya̠; A: kui̠ya̠; EJ: kui̠y

año pasado  ava; M: ava; EJ: ava

dos años pasados X: ava kán; M: ava kán;    C: ava kán; EJ: ava kán

apagar  1a. vt  X: ndava; M: ndava; C: ndava;            A: ndava; EJ: nda'va
1b.
vi  X: nda̠va̠

apalear  vt  X: kachii; M: kachii; A: kachii;       EJ: kachi'i

aparecerse  vi  1a. X: tu̠vi; M: tu̠vi; EJ: tu̠vi
1b.
(verse) X: kutuvi; M: kutuvi; A: tivi;        EJ: kutuvi
1c.
X: ndituvi; M: ndatuvi; EJ: ndatu̠vi
2.
(algo perdido) X: ndeta
3.
(llegar; suj. pl.) X: no existe; C: kikoyo; A: kikoyo
4. X: no existe; A: naxinó

hacer aparecer  X: sitûvi; C: satuvi$;         EJ: sátu̠vi

aparejar  vt  X: no existe; C: kata tuva

apartar  1. vt  X: kasi; M: kasi; A: kasi; EJ: kasi
2. vi  X: kee síín; C: kee síi                               3. vi  EJ: kuxiyo                                            4. vt  EJ: sákuxiyo

aparte  adj

estar aparte  X: kee síín; C: kee síi$

vivir aparte  X: koo síín

apedrear  vt  X: kakin; M: kakin; A: kakin;           EJ: kakin

apenas  adv  1. X: sa̠kán; M: sa̠kǎn; A: sakán;       EJ: sa̠kán
2. X: sa
̠kán kuití

apetito  

tener apetito  (otra vez; depués de estar enfermo) 1a. X: kuya̠sín yuú
1b. X: nduya̠sín yuú

apilar  vt  (obj. sing.) X: chinúú; M: chinúú;         A: chinoo; EJ: chinúú

aplanar  vt  X: tuxí

aplastar  1a. vt  X: sichômá; M: sachí'ma̠;           EJ: sáchô'má
1b. vi  X: cho
̠má; M: chi̠ma̠; A: chimá;          P: ndikomba$; EJ: cho̠'má
2. vt  X: kua
̠xin; X: kua̠xin; EJ: kua̠xin
3. vt  (de gente y animales) X: kundi
i;           M: kundii
4a. vi  X: kulá
mbá; M: kulamba̠
4b. vi  X: ndulá
mbá

aplaudir  vi  X: katí ndaá; M: katu ndaá;              A: kani...ndaá; P: katún ndaá; EJ: kani nda

apoyarse  vi  X: ta̠vi̠ ndaa; C: katavi ndiaa$; EJ: kani ndiaa

apreciar  vt  M: xama̠

aprender  vt  1. X: kutu̠va; M: kutuva; EJ: kutuva
2. X: sikuá
á; C: sakuaa; A: sakuaa; EJ: sákuáa

aprender de  X: sikuáá...ndaá

apretado  adj  1. (bien unido) X: kútú; M: kútu; C: kutu; EJ: no existe
2.
(firme) X: tuun; EJ: túún
3. X: ni
̠i; C: nii$

apretar  1a. X: xakútú; M: no existe; EJ: no existe
1b. vt  X: kixaa kútú; M: no existe; EJ: no existe
1c.
vt  X: ndasa kútú; EJ: no existe
1d. vi  X: kukútú; M: kukútu; EJ: no existe
1e. vi  X: ndukútú;
EJ: no existe
2a. vt  X: xatuun; C: kasa tuun$
2b.
vt  X: kixaa tuun; M: no existe
2c. vt  X: ndasa tuun; EJ: ndasa tuun
2d. vi  X: kutuun; M: kutuun; C: tuun;           EJ: kutuun

2e. vi  X: ndutuun; EJ: ndutuun
3. vt  X: no existe; M: saní
i
4a. vt  C: kuaxin$
4b. vt  C: ndakuaxi$

apretar los músculos  EJ: ndasa ndǎku

hacer apretado  X: no existe; M: saníi

aprovechar  vt

aprovechar de otro  M: sandaá

apuñalar  vt  X: kani; M: kani; C: kani; A: kani;   EJ: kani

apurado  adv  X: ndinuni loo

apurar  1. vt  X: sindíi; EJ: sandi̠i
2. vi  X: kunu
̠mí; M: kunúmi
3. vi  X: ndikundéé; C: ndakundiee; A: ndukú ndeé; EJ: ndakundieé

apuro  adj  X: xaan

aquel  adj  (a la vista) X: kaá; M: ka̠a; A: kaa̠;       P: kaá; EJ: káa
2. (fuera de la vista) X: ikán; M: ikán; A: kán; EJ: ikán
3. (cerca del oyente)  X: ña
̠á; M: ña̠ǎ; A: xa̠a̠n;       EJ: ña̠

aquí  adv  X: ó; M: yóo; C: yóo̠, A: yóo;         P: yóó; EJ: yóo

arado  m  X: ya̠tá; M: ya̠tǎ; A: ya̠ta̠; EJ: ya̠ta

araña  f  X: ti̠ndóó; C: tíxíndúva̠; A: ti̠ndóó;         EJ: ti̠ndôó

arar  vt  X: taví; M: taví; C: taví; A: tavi ñoo̠;  EJ: taví ñu

árbol  m  X: itún; M: itún; C: yutun$; A: yito̠n;     EJ: itún

árbol de pino  X: tùxá; M: tu̠xá; C: tu̠xá;     A: tônxá; EJ: tǔxa

árbol frutal  X: itún kui̠i; M: itún kuíi̠;       C: yutun tata$; EJ: itún kití vi̠x

tipo de árbol  1. (de familia de encino)       X: ndi̠í; EJ: ndi̠
2. X: tiu
̠ún
3. X: tun tiata$

arbustos secos  m  EJ: li̠nk

arcilla  f  EJ: ñuú kixín

arco  m  (para flechas)

arco con flecha  X: ku̠xi̠n; M: koxi$; C: koxi̠;   EJ: ku̠x

arco de flores  EJ: tǒso  

arco iris  m  X: tìlànchí; M: chila̠nkí; C: chila̠nkí; A: kuankú; P: 2lanchí; EJ: chi̠klndí, chi̠lndí

arder  vi  1. X: ka̠un; M: kau̠n; A: ka̠on; EJ: kaun
2. X: no existe; A: kasin

hacer arder  vt  X: sikâun; M: sakáu̠n;      EJ: sákaun

ardilla  f  X: ndikuáñú; M: ndikuáñu; A: ndikuáñó;      EJ: ndikuáñú

arena  f  X: yòtí; M: yu̠tí; C: yu̠tí; A: yo̠ti; EJ: yu̠tí

arete  m  X: ndi̠la; M: kasoo̠; A: siki so̠o;            EJ: si̠k s'o

armadillo  m  X: ya̠kuín; M: ya̠kuín; C: yakuín;    A: ndiakuin; EJ: yakuín

arodillarse  vi  X: kusítí; M: kusítí; C: kusítí;       EJ: kusítí

arollar  vt  X: tuví; A: tivi; EJ: tuví, suví

arrancar  vt  X: tuun; M: tuun; A: toon; P: tuun; EJ: tuun

arrastrar  vt  X: kuñuu ndai; M: kañuu; C: kañúu

arreglar  1a. vt  X: xandúví; M: sandúvi; A: kasa ndi̠vi̠; EJ: sánduvií
1b. vt  X:
kixaa ndúví; M: no existe
2a. vt  X: xasúví; M: sasúví; EJ: kasuvi

2b. vt  X: kixaa súví; M: no existe
3a.
vt  1a. X: xavií; M: savii
̠
3b.
vt  X: kixaa vií; M: no existe
3c. vt  X: ndasa vií; M: ndasa vii
̠; EJ: ndasa vií
3d. vi  X: kuvií; M: kuvíi, C: kuvii
̠
3e. vi  X: nduvií

4a. vt  X: sindá
a; M: sandaa$; A: sandaa;     EJ: sándaa
4b.
vi  X: ndaa; M: ndaa; C: ndaa; A: ndaa; EJ: ndaa
5a. vt  X: xava
̠a
5b. vt  X: ndasa va
̠a; EJ: ndasa va̠'a
6a.
vt  (cuenta o problema) X: xanani; M: sanání;    A: kasa nani
6b. vt  X: kixaa nani; M: no existe
6c.
vi  X: kunani; M: kunani
7.
vi  (ponerse de acuerdo) X: ka
̠a̠n táán;       M: ka̠a̠n; C: ka̠taan; EJ: ka̠n táán

arrepentirse  v prnl  1a. X: ndikó ko̠o ini; A: ndikó koo ini; EJ: ndikó koo ini
1b. C: nandiko ini

arriba  adv  1. X: ni̠nu; A: ni̠no; EJ: ni̠nu
2. (con referencia al río) X: v
ǎsó; C: vásó; EJ: vǎsó

arrimar  vi  X: no existe; C: katiatia

arrodillarse  vi  X: kusítí; M: kusítí, C: kusítí;       A: kuxítí; EJ: kusítí

arruga  f  1. X: ti̠i; EJ: ti̠i
2. X: xiin

arrugado  adj  1. X: ti̠i; EJ: ti̠i
2. X: xiin

arrugar  1a. (por ej.: ropa, papel) vt  X: xati̠i;        M: sati̠i; EJ: sáti̠i
1b. vt  X: kixaa ti
̠i; M: no existe
1c. vt  X: ndasa ti
̠i
1d. vi  X: kuti
̠i; M: kutíi̠
1e. vi  X: nduti
̠i
2a. vi  (por ej.: piel, fruta) X: kuxiin
2b. vi  X: nduxiin

asar  vt  X: no existe; C: ndayatan

asar  1. vt  (calentar) X: tavi; A: tavi; EJ: tavi
2. vi  X: yatan; C: yatan; A: yatan; EJ: yatan     3. vt  X: siyátán; EJ: sáyatan

ascáride  f  X: tindakú; C: tindaku$; A: tinda̠

asco  

tener asco  X: kukini ini; M: kukini ini$;   EJ: kukini ini

asegurador  m  X: kàà chikií; M: kaa tiku$; P: kàà káncho

asentarse  vi  X: xiko̠o

aserrín  s  A: tikivá yito̠n

asesinar  X: kaní...ndìì; M: kani...ndi̠i̠;                   C: kani...ndi̠i̠; A: kani ndi̠i$; EJ: kaní ndi̠i̠

así  adv  1. X: saá; M: saá; A: saá; EJ: saá
2. X: so
va; C: suva$; A: sia; EJ: suva

asiento  m  X: ta̠i̠; M: tiayu̠; C: tiayu̠; A: tayi̠

ásma  EJ: kuiñu na̠

asomar  vi  1a. X: sikéé su̠kún; M: sakee sukun$;        EJ: sakee su̠kún
1b. X: kee su
̠kún
2. X: kata nii nu̠ú; M: kata nii nuu̠

asombrarse  v prnl  1.  X: ndika̠nda̠ ini;               M: ndaka̠nda̠ ini; C: ndakanda ini; A: nakanda̠ ini; EJ: ndaka̠nd ini                                            2. EJ: kundi'i ini

áspero  adj  X: 1kue̠e̠; M: kue̠e̠; C: kue̠e̠; A: kue̠e̠

asustar  1a. vt  X: xa ívi
1b. vt  X: kixaa í
vi; M: no existe
1c. vt  X: ndasa í
vi; M: ndasa yu̠
1d. vt  X: si
vi; M: sayu̠ví; C: sayu̠ví; A: sayívi; EJ: sáyǔu
1e. vi  X: ku í
vi; M: yu̠ví; C: yu̠ví; yi̠ví, kuyivi; EJ: yǔvi
2a. vt  X: xa i
̠yo; M: sa i̠yo̠; EJ: sá i̠yo
2b. vt  X: kixaa i
̠yo; M: no existe
3a. vt  X: no existe; C: sayu
̠ú; EJ: sáyǔu
3b  vi  X: no existe; C: yu
u$; EJ: yǔ'u

atacar  vt  X: kasi; M: kasi; EJ: kasi

ataque                                                                       sufrir un ataque epiléptico  EJ: kuvi í

ataúd  m  X: xa̠tún; M: xatǔn; A: xaton; EJ: xa̠tún

atender  vt  X: koto; M: koto; C: koto; A: koto;    EJ: koto

atención
con mucha atención
 X: kua̠a̠n ini; M: kua̠a̠n   ini; EJ: kua̠n ini

      poner atención  1a. X: taa so̠o; M: tiaa soo̠; EJ: tiaa so̠o                                                       1b. EJ: ndutaan

aterciopelado  adj  X: túmí; C: túmí; EJ: túmí

atestiguar  vt  X: ndikuiin...xa̠á; A: ndakuiin ... xa̠; EJ: ndakuiin … x

Atlamajalcingo del Monte  X: Cho̠ta; M: Chotia$; A: Chu̠ta

atole  m  X: tùtà; M: tutia̠; C: tutia$; A: tuta;       EJ: tutia, tiutia

atole blanco  X: tùtà yaa; A: tuta yaa

atole dulce  X: tùtà vi̠xi̠; A: tuta vi̠sa̠; EJ: tutia vi̠x

atole xoco  1. X: tùtà kâyá; A: tuta yiyá

tipo de atole  (no es bebida, sino comida)    X: tami; A: tami

atorar  vi  X: ti̠in; M: ti̠ǐn; A: ti̠in; EJ: ti̠in

atragantarse  vi  X: kaa; M: no existe; P: kaa;     EJ: kaa

atrapar  vt

estar atrapado X: kaku̠un; M: kakuun;       A: kako̠on; EJ: kaku̠un, ndaku̠un

atrás de  adv  X: sa̠tá; M: sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A: sa̠ta̠

atrevido  adj  1. X: kǒó ini; M: no existe
2. X: kǒo níma
̠; M: ko̠o̠ níma̠

Atzompa  X: Xi̠ní Kuáa

aumentar  vi  1a. X: xandeé; M: sandieé; EJ: sándieé
1b.  X: kixaa ndeé; M: no existe
1c.  X: kundeé; kundie
̠e; A: kundee; EJ: kundieé
1d.  X: ndundeé
2.  X: kaa; M: kaa
3a. X: xakua
̠á 
3b. X: kukua
̠á; M: kukuáa; EJ: kukua̠
3c.  X: ndukua
̠á; M: ndukuaǎ; EJ: ndukua̠

aún  conj  X: nani; EJ: náni

aún así  1. X: saá ni
2. X: vavaa kuiti

aunque  conj  X: va̠a ni; A: va̠ni; EJ: va̠a ni

aunque sea  1. X: á nda̠; EJ: á nda̠
2. X: va
̠a rá; M: va rá; EJ: va̠a ni

autoridad  f  1. (cuando lleva pronombre) X: chiñu; M: chiñu; C: chiñu; A: chiño; EJ: chiñu            2. (cuando lleva pronombre) EJ: kánu
3. (casi siempre lleva pronombre) X: xìkuàá;    A: xi̠kua̠a̠; EJ: xi̠ku
4. (derecho) X: ichí; M: ichí; A: yichi
̠
5. (derecho) X: ndaí; M: ndia
̠yú; EJ: ndiáyu
6. (poder) X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee
̠; A: ndee̠; EJ: ndieé

avaricia  f

actuar con avaricia  vp  1a. kuxíndá,                 M: kuxindia; C: kuxindia; EJ: kuxíndiá
1b. X:
nduxíndá; EJ: nduxíndiá

aventar  vt  1a.  X: sindikává; M: sandákáva;         C: sandakava$; A: sanakava
1b.
X: sikâva; M: no existe
2. X: sikáná; M: sakána; C: sakána; A: sakana; EJ: sákana

avergonzar  1a. vt  sikáán...nuu; M: sakáán...núǔ; A: sikaan no̠o̠, sakukaan...no̠o̠; EJ: sakaan … nu̠
1b. vi  X: kuka
an nu̠ú; M: kukaan nu̠u̠;           A: kukaan no̠o̠; EJ: kukaan n

avión  m  X: itún ndáchí; M: túndáchí;                 C: tundachi$; A: mbion$; EJ: túndáchí

avisar  vt  X: nditúún; C: ndatuun$; A: ndatóón;        P: ndatuun; EJ: ndatúun
2. X: no existe; M:
chikaa soo̠
3. X: no existe; M: koo tu
un$

avispa  f  X: tǐsun; EJ: tisûn

axila  f  X: tixèè; M: tixixee̠; A: se̠e̠; EJ: ti̠x

ayate  m  X: yáti; C: yátí; A: yati; EJ: yáti

ayer  adv  X: kuni; M: kuni; A: koni; EJ: kuni

ayocote  1. nduchí nduu; nduchí nduu
2. (ejote) ndìchì nduu

ayudar  vt  X: chindeé; M: chindieé; C: chindieé;   A: chindeé; EJ: chindieé
2. (atender) X: koto; M: koto; C: koto; A: koto; EJ: koto

ayunar  1. X: koo suun; M: koo su̠u̠n; A: koo soon$; P: koo suun; EJ: koo suun
2. X: kuxi su
un

en ayunas  X: ndita

ayuntarse  vt  X: kasa; M: sa; C: kasa, A: kasa;     P: kisa; EJ: kasa

Ayutla  X: Tatioo$

azadón  m  X: kàà lámbá nu̠ú; C: kaa kii$; EJ: ka̠a̠ palá n

azotar  vt  X: sikîvi; M: sakívi̠; EJ: sáki̠'vi

azúcar  m  X: súka; EJ: súka

azul  adj  (morado) 1. X: ndíí; M: ndíí; C: ndíi, A: ndíí; P: ndíí; EJ: no existe                                                       

      2. M: kuîí; C: kuí; EJ: kuîí

azul cielo  adj  X: kuîí ndiví; C: kuí yaa

azul marino  X: ndíí tu̠ún

ponerse azul  1a. X: kundíí; M: nundíí; C: kundíi
1b. X: ndundí
í; M: ndundíí

azulejo ocotero  C: xili kuii$, xili ndiaa$

 

azuzar vt  X: 3chuun; M: chuun; A: chuu;          EJ: chu'un

 

 


B  -  b

 


baba  f  X: yeé

baboso  adj  X: kaní; M: kaní; C: kaní; EJ: kaní

ponerse baboso  1a.  X: kukaní; M: kukaní;      EJ: kukaní
1b. X: ndukaní; M: ndukaní; C: ndukaní; EJ: ndukaní

hacer baboso  1a. X: xakaní; M: sakaní;     EJ: sákaní
1b. X: kixaa kaní; M: no existe

bailar  vi  X: tixáá; M: taxaa; C: taxáá; A: kata xa̠a̠; EJ: taxá

bajar  vt  X: no existe; M: konii$; C: konii$;      EJ: konii

bajar  1a. vt  X: sinúú; M: sanuu$; A: sanoo$;     EJ: sánuu
1b.
vi  X: nuu; C: nuu; A: noo; P: nuu; EJ: nuu
2.
v prnl  X: nde
̠e
3.
v prnl  (de tierra inclinada) X: xi̠nu̠; EJ: xi̠n

bajar un poco  vi (el sol)  nda̠tún

bajo  adj  (no profundo) X: yáxín; M: yáxín;         C: yáxín, A: yásín; P: yáxín; EJ: yáxín

muy bajito  X: yǎá

balazo  m  X: kàà; M: ka̠a; C: ka̠a; A: ka̠a; EJ: ka̠a̠

balde

en balde  adj  X: ya̠ma̠uun

bambolear  vi  X: kaka xîín; C: kaka xiin

banco  m

banco pequeño  C: tiayu̠ kaá

bandeja  f  X: xikóó; M: xikóó; A: tikoko;         EJ: xi̠ko

bañar  1a. vt  X: sikúchí; M: sakúchi; A: sakuchu$;      EJ: sákuchi
1b. v prnl  X: kuchi; M: kuchi; C: kuchi;          A: kuchu; EJ: kuchi
2a.
vt  X: sikáá; M: sakáá; C: sakaa; EJ: sákaa
2b.
v prnl  X: kaa; M: kaa; C: kaa; A: no existe; EJ: kaa

barato  adj  X: núú; EJ: nǔu

barba  f   X: ixí yuú; M: ixí yuú; A: súu̠; EJ: ixí yuú, ixí xǎ

barbacoa  f

de barbacoa  adj  X: xítu̠n; EJ: xítu̠n

hacer barbacoa  1a. X: xaxítu̠n; M: saxítu̠n;       EJ: sáxítu̠n
1b. X:
kixaa xítu̠n; M: no existe

barbechar  vt  (arar) X: taví; M: taví; C: taví;      A: taví; EJ: taví

barbilla  f   X: xàà; M: xa̠a; EJ: xǎ

barda  f  X: na̠ma̠; M: no existe; C: na̠ma̠; A: nama̠; EJ: no existe

barra  f

barra urdimbre del telar  X: no existe;        C: túsa̠a; EJ: tu̠sá

barranca  f  X: i̠vi̠; M: yu̠vi̠; C: yuvǐ; A: yivi̠; P: i̠vi̠; EJ: yu̠v

Barranca Lejos  C: Yuvi Káni$

barrer  vt  1a. X: tiví; M: tiví; C: tiví; A: tiví;     EJ: tiví
1b. X: no existe; C: ndati̠vi

barro  m  1. EJ: ñuú kixín
2. (lodo) X:
nda̠i̠; M: ndia̠yu̠; C: ndiáyu; A: nda̠yi̠; EJ: ndia̠y

barros  m  (de acné) 1. X: tioko̠; EJ: yo̠k

base  f
poner la base o cimiento  vt  X: no existe;       C: kakin xaa

bastante  adj  (demasiado) 1. X: chíñá; M: chíña;   C: chaan$; A: chíña; P: chaan$
2.
adv  (demasiado) X: kini; M: kini; C: kini;    A: kini; EJ: kini                                             3. adj, adv  (mucho) X: kua̠á; M: kuaǎ; C: kua̠a;    A: kua̠; EJ: ku

basura  f  1. X: í; M: mi̠í; A: mi̠í; EJ: mǐi
2. X: ta
̠ka̠; M: ta̠ka̠; C: ta̠ka̠; EJ: ta̠k
3. (polvo) X: y
ǎká; M: yáka; C: yǎka; EJ: yáká              

      4. EJ: kuayu

basura ligera  X: xe̠e̠; EJ: xe̠

batir  vt  (dar vuelta) X: kavá nuu; M: kava nuu; EJ: kava nuu
2.
X: ñuu; M: ñuu; A: ñoo; EJ: ñuu
X: no existe; C: katun$

bautizado  

niño que no ha sido bautizado  EJ: ti̠mí

bautizar  1a. vt  X: sikúchí; M: sakúchi;                A: sakuchu$; EJ: sákuchi
1b. v prnl
 X: kuchi; M: kuchi; C: kuchi;          A: kuchu                                                            2. vt  EJ: sákundiutiá

bebé  m  X: lǎa; M: laá; C: laa$
2. X: lěe; M: le
̠é; EJ: lěe  
3. X: tikuá
a
4.
X: no existe; M: mimi

beber  vt  X: koo; M: koo; C: koo; A: koo;       EJ: koo
dar de beber  vt  X: sikó
ó; M: sakóó; A: sakoo;      EJ: sákoo

begonia  f   X: ita tixǎyá; EJ: ita tixǎyá

bejuco  m  1.  X: yoó; M: yoó; C: yoó; A: yoo̠
2. (por ej.: de calabaza o de uva) X:
te̠e̠; M: te̠e̠;     A: te̠e̠; EJ: te̠e̠

bellota  f  X: chi̠nki̠; M: chi̠nki̠; C: mbeche$; A: chi̠nki̠

bendecir  vt  1a. X: xayi̠í; M: sayi̠ǐ; C: sayii$;      EJ: sá i̠í, sáku i̠
1b.  X: kixaa yi
̠í; M: no existe
1c.  X: ndasa yi
̠í; EJ: ndasa i̠

berro  A: yiva su̠tu̠

besar  vt  1. X: chutú; M: no existe; A: chito
2. X: kaxí yu
ú; M: kaxi yuu; EJ: kaxí yuú 
3. X: no existe; C: koo...yuu

bíceps  m  X: leko; M: leko; A: leson, yiso, yison; EJ: leso

bien  adv  1. X: va̠a; M: vaa̠; C: va̠a; A: va̠a;    EJ: va̠a
2. (con orden) 1. X:
vií; C: vii̠; EJ: vií
3.
X: luvi; M: nduvi; C: nduvi$, A: livi;         EJ: nduvi

estar bien  X: no existe; M: no existe;                C: kunduváa

bifurcación  s  (horcón) X: si̠i̠n; C: si̠i̠n; A: tisíi̠n;       EJ: si̠i̠n

bigote  X: ixí yuú; M: ixí yuú; A: súu̠; EJ: ixí yu

bilis  f  X: ndutá ka̠va̠; M: ndu̠tia káva̠; A: nduta̠ ka̠va̠; EJ: ndutiá ka̠v

bisabuelo  m  X: táta chée; M: táta chee; C: táta chee; P: xi̠í síkuá; EJ: táta chêé, táta xánu

blanco  adj  X: yaa; M: yaa; C: yaa, A: yaa; EJ: yaa

blancuzco  adj  (gris) X: kúxín; M: kúxi; C: kuxi;        EJ: kúxi

blandar  vt  (la tierra antes de sembrar) X: ndikani

blando  adj  X: vitâ; M: vitá; C: vitá; A: vitá;      EJ: vitá

hacer blando  1a. X: xavitâ; M: savitá
1b. X: kixaa vitâ; M: no existe

ponerse blando  1a. X: kuvitâ; M: kuvitá;     C: kuvitá; EJ: kuvitá
1b. X: nduvitâ

blusa  f  X: kotô; M: kotó; C: kotó, koto; A: kotó; EJ: kotô, kotóo

boca  f  X: yuú; M: yuú; C: yu̠u, yu̠; A: yuu̠;     EJ: yu

boca abajo  X: ndee; EJ: ndiee

boca arriba  X: nduva; EJ: nduva

estar boca abajo  1. X: kata ndee; M: kutaní ndiee̠
2. (suj. sing.) X: kundú
ú ndee;             M: kandúu̠ ndiee; A: kanduu̠ ndee;      EJ: kandúu ndiee

estar boca arriba  1. (suj. sing.) X:  kundúú nduva; M: kandúu̠ nduva; A: kanduu̠ ndiva; EJ: kandúu nduva

poner boca abajo   X: chindúú ndee;         EJ: chindúu ndiee
X: kata ndee; M: no existe
M: chinu$
X: no existe; M: chinu ndiee
̠; EJ: chinúú ndiee

poner boca arriba  X: chindúú nduva;        EJ: chindúu nduva

bofa  f  (pulmón) X: ka̠chí; C: nañu̠; EJ: na̠

boje  s  (tipo de arbusto)  C: tuta̠vi

bola  f  X: kondo; M: kondo; C: kondo; A: kondo; EJ: kondo
X: 1ndu
̠ú; M: ndu̠ǔ; A: ndii
X: mbo
la; M: mbola

bolita  f  (para el cabello) X: si̠ki̠; M: si̠ki̠;   A: siki̠; EJ: si̠k

hacer bola  1a. X: xatíndúú; C: kasa tinduu$
1b. X: kixaa tíndúú; M: no existe

poner en una bola  X: sindáá koo; M: sandaa koo; EJ: sándaa koo

bolsa  f  1. (red) X: ñu̠nú; M: inǔ; C: inǔ; A: ñono̠; EJ: ñunú
2. (de ropa) X: itin; M: itin; A: yitin

      3. (normal)  EJ: leka

bolsa de 36 litros  C: túndoo

bolsa que usan en las milpas  X: léka;        M: léká; C: léká; A: leka; EJ: leka

bondadoso  adj  X: nú ini; M: kánu ini; C: kanu ini$; A: kano ini$; EJ: kánu ini

bonito  adj  1. X: latún; M: ndatun, latun; A: laton
2. X: luvi; M: nduvi; C: nduvi$; A: livi;         EJ: nduvi

hacer bonito  1a. X: xalatún; M: no existe
1b.
X: kixaa latun; M: no existe
2a. X: xaluvi; M: sandúví

2b. X: kixaa luvi; M: no existe
2c. X: ndasa luvi; M: ndasa nduvi;        EJ: ndasa nduvi

ponerse bonito  1a. X: kulatún; M: no existe
1b. X: ndulatún

2a. X: kuluvi; M: kunduvi
2b. X: nduluvi; M: ndunduvi;               EJ: ndunduvi

bordar  vt  X: ki̠ku; M: ki̠ku̠; C: ki̠ku; A: ku̠ku;    EJ: ki̠ku

borde  m  X: ñú; M: xáñu; A: sáño; P: xáñú;         EJ: xáñu

borracho  adj  X: í; M: xíí; P: xíí; EJ: xíi

borrador  m  EJ: ña̠m        

borrar  vt  X: ndikata; M: ndakatia; C: ndakatia;           A: nakata; EJ: ndakatia;

borrar con la mano  X: ndiyákun ndaá;      M: ndayakun ndaá$; EJ: ndayǎkun nda

borrego  m  X: levo; M: ndikachi, lela$, levo;      A: ndikachi; EJ: ndikachi

bostezar  vi  X: sivá; M: se̠vá; A: se̠va̠; EJ: ndikaa̠ yu'ú

botar  1x. vt  X: sikandétá; EJ: sakandita
2.
vi  X: kandeta; M: kandita; C: kandita;        A: kandeta; EJ: kandita

botón  m  X: butóni; M: iki; A: botó; EJ: ikí

brasa  f  X: ñu̠u̠ yěé

bravo  adj  X: 1kue̠e̠; M: kue̠e̠; C: kue̠e̠; A: kue̠e̠; EJ: kue̠e̠

hacer bravo  1a. X: xakue̠e̠
1b. X: kixaa kue
̠e̠; M: no existe

ponerse bravo  X: kukue̠e̠; M: kukue̠e̠
X: ndukue
̠e̠; C: ndukuee; EJ: ndukue̠

brazada  f  1. (medida) X: ndaá; M: ndaá; C: nda̠a, A: ndaa̠; P: ndaá; EJ: ndaá
2.
(lo que uno puede cargar en los dos brazos)         X: numi; C: numi; A: nomi; EJ: numi 

media brazada  X: sava ndaá

brillante  adj  X: e̠; M: yée̠; A: yée; P: yée̠;     EJ: yée̠

brillar  vi  1a. X: ndi̠ye̠e̠; M: ndayee; A: nayee;          EJ: ndaye̠e̠
1b. (una área más o menos grande) X: ndi
̠ye̠e̠ ndaa; EJ: ndaye̠e̠ ndaa
1c. v prnl  X: kuyé
e̠; M: no existe
1d. v prnl  X: nduyé
e̠

brincar  1a. vt  X: sikandétá; EJ: sakandita
1b. vi  (en el mismo lugar o de un lugar al otro) X: kandeta; M: kandita; C: kandita; A: kandeta; EJ: kandita
2. vi  (animales; para evitar algo que no quieren) X: kandiso; C: kandiso
3. vi  (de un lugar a otro) X: ndava; M: ndava;        C: ndava; A: ndava; EJ: ndava
4. vi  X: no existe; M: kaka lenko$; EJ: kaka lénkó, kaka línkó

bromeado  adj  X: sìkì; EJ: si̠k

bromear  vi  1. X: ka̠a̠n sìkì; M: ka̠a̠n siki; EJ: ka̠a̠n sk
2. X: kusiki; M: kusiki; EJ: kusiki

bromista  adj  1. ta̠chí; M: ta̠chǐ; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí

bronquios   EJ: tu̠chi txin n

brotar  vi  1. (por ej.: plantas, dientes, chicatanas; suj. pl.) X: kana; EJ: kana
2. (de la tierra o en las ramas) X: nana; EJ: nana
3. X: ndu
̠ta̠; C: ndu̠tia̠; EJ: ndu̠ti

brujear  vt  1a. X: xasáka; C: kasa saka$
1b. X: kixaa sáka; M: no existe

brujería  f  X: sáka; C: saka$; EJ: sáka
2. X:
yu
̠ka̠án; EJ: ykǎán
3. X: no existe; C: ñatuva

brujo, a  m, f   1. X: tási; M: no existe; C: sáki
2. (siempre se usa con pronombre) X: tu
̠va;    EJ: tu̠va

brusco  adj  X: kǒo níma̠; M: ko̠o̠ níma̠

Buena Vista  X: no existe; P: Ivi Ndichi Koó

bueno  adj  1. X: va̠a; M: vaa̠; C: va̠a; A: va̠a;    EJ: va̠a
2. (de carácter) X: táí; M: tiáyú; C: tiáa; A: téé; EJ: tiáyú
3. (está bien, sí) X: uun; A: oon; EJ: uun

buho  m  X: tìmí; M: timǐ; C: timiyu$; EJ: timí

bule  m  X: tiàà; M: tia̠a; C: tiaa tee$; A: tia̠a;   EJ: tia̠a

bule grande con hoyo chico  C: tikoko

bullir  vi  X: no existe; C: kandati$

burbuja   X: chi̠ñu̠; M: ñu̠ñu̠; C: ñuñu; A: chi̠ki̠ño̠; P: chu̠ñu̠; EJ: ñu̠ñu̠

burlar  vt  1. X: kua̠ku̠ ndaa; M: kua̠ku̠ ndiaa;       A: kuaku̠ ndaa; EJ: kua̠k ndiaa
2. X: kusiki ndaa; M: kusiki ndiaa                   
3. EJ: sátan

buscar  vt  1a. X: ndukú; M: ndukú; C: ndukú; A: ndukú; EJ: ndukú
1b.
(algo perdido) X: ndindukú; C: ndanduku$;     EJ: ndandukú
1c. X: no existe; C: kundukú

buscar huellas  X: kanda...xa̠á; M: kandia...xaa; EJ: kandia...xa̠

buscar justicia  EJ: ndukú kua̠chi


C  -  c

 


caballo  m  X: kuái̠; M: kuáyu̠; C: kuáyu̠; A: kuáyí; EJ: kuáyu̠

cabello  m  X: ixí; M: ixí; A: yisi̠; EJ: ixí

cabello de elote  1. (seco) X: yata; M: yatia̠;      A: yata; EJ: xǎtia
2. (fresco)  X: yata xi
̠ní ndixín

caber  vi  X: nani; A: kunani̠; EJ: nani

cabeza  f  X: xi̠ní; M: xi̠nǐ; C: xi̠ni̠; A: si̠ni̠; EJ: xi̠ní

Cabeza del Llano  C: Xíni Yosó

cabrillas                                                                piedra para hacer cabrillas  f   EJ: yu̠ú tíndúú

cacahuate  m  X: si̠va̠ ñùú; EJ: si̠va̠ ñuú

cacalosúchil  X: ita nùní

cacaya  f  1. (fruta de maguey) X: lombi; M: no existe; A: yivi yi̠ti̠
2. (flor de maguey) X: ta
̠ i̠tún; EJ: ita vi̠tú

cachetada  f   X: xa̠ndá; M: xa̠ndiǎ; A: xa̠nda̠;    EJ: xa̠ndiá

cada  adj  1. X: ndii saá; C: ndisa$; A: ndii saa; EJ: ndii saá, ndisaá
2.
X: tá; C: tan$; A: tá; EJ: tá
3. X: no existe; C: taku$; EJ: taku

cada uno  X: iin iin; M: iin iin; A: ñii ñii; EJ: iin iin

cadena  f

hacer cadena  X: kiní; M: no existe

cadera  f  1. X: si̠in; C: si̠in; A: sa̠nda; EJ: sa̠nda
2.  C: xitia$
3. A: yiki
̠ kaa̠

caerse  vi  1. (no de alto) X: nduva; M: nduva;     A: ndiva; EJ: nduva
2. (de alto; suj. sing.) X: ndikava; M: ndakava; C: ndakava, kanda
̠kava; A: nakava; EJ: ndakava
3. (de alto; suj. pl.) X: ko
̠yo; M: ko̠yo; A: ko̠yo; EJ: ko̠yo

caer bien  1. X: kixa̠a̠ ini; M: no existe
2. X: nduma̠

caer en desgracia  X: ndikava tindóó;         C: kandakava tundoo; EJ: ndakava tundóó

caerse las babas  1a. X: kuya̠sín yuú
1b. X: nduya̠sín yuú

dejar caer  vt  1a. (obj. sing.) X: sindikává; M: sandákáva; C: sandakava$;              A: sanakava; EJ: sándakava
1b. (obj. pl.) X:
sikôyo; M: sakóyo;       A: sakoyo; EJ: sáko
̠yo
2.
(tumbar; obj. sing.) X: sikâva; M: no existe
3. X: sindúvá; EJ: sánduva
4.
X: sañá; M: sañá; C: sañá; A: sañá;    EJ: sañá
5. X: 1kata; M: katia; C: katia; A: kata; EJ: katia

 café ligero  adj  (el color) X: a; M: yáa; C: yaá;      A: yáá; EJ: yáa

cajón  m  (de madera) X: xa̠tún; M: xatǔn; A: xaton; EJ: xa̠tún

cajonear con la yunta  vt  X: sindîvi...si̠ndi̠kí;             A: sandivi; EJ: sándi̠vi...si̠ndi̠
2. vi
 X: ndi̠vi; A: ndi̠vi; EJ: ndi̠vi

cal  f   X: kàkà; M: kaka; C: kaka; A: kaka;         EJ: kaka

calabaza  f  X: ikín; M: ikín; A: yiki̠n; EJ: ikín

calabaza en que ponen las tortillas  X: te̠é;  C: tiee$; A: ta̠y; EJ: tie̠

flor de calabaza  X: vàyà; M: va̠ya

tipo de calabaza  1. (tamalayota) X: kiâmí; M: ikín ñami
2. (ndikiña) X: kíñú; M: ikín ñú; C: ikiñu$
3.
(sompo) P: tinuu

calambrearse  vi  X: xitá; EJ: ndaxǐta

calcular  vt  1. X: kiin...kuénta; M: kiin kuéntá;        EJ: kiin kuénda
2.
 X: tavá...kuénta; EJ: tavá...kuénda

caldo  m  1. X: ndaí; M: ndiayǔ; C: ndiayu$;        A: ndayi̠; EJ: ndiayú
2. X:
kánto; C: kando$

caldo de res  X: ndaí si̠ndi̠kí; C: ndiayǔ síndíkǐ; EJ: ndiayú xa̠t

calentar  1a. vt  X: sisâá; A: sasaa̠; EJ: sasa̠
1b. v prnl  X: ndisa̠á; C: ndasaa$; A: nasaa̠;     EJ: ndasa̠
1c. v prnl  X: sa
̠á; M: sa̠ǎ; A: saa̠; EJ: sa̠
2a. vt  (asar) X: tavi; A: tavi; EJ: tavi
2b.
vt  (tortilla) X: no existe; C: ndatavi$
3a. vt  (en el comal o fuego) X: siyátán; EJ: sáyatan
3b. v prnl  (en el comal o fuego) X: yatan;       C: yatan; A: yatan; EJ: yatan
4a. v prnl  X: ku i
ní; M: ku iní; C: ku i
4b. v prnl  X: ndu i

5.  v prnl  X: no existe; M: kuvi...i

calentura  f  X: kaní; M: kaní; A: kani̠; EJ: kaní

dar calentura  X: no existe; C: kasa ka

tener calentura  vi  1a. X: tu̠vi
1b.
X: ndi̠tu̠vi; EJ: ndatu̠vi

caliente  adj  X: iní; M: iní; C: iní; A: ñi̠ní, ñiñí; EJ: i
2. (se usa con alimentos) X: yókó 

ponerse caliente  1a. X: ku iní; M: ku iní;  C: ku i
1b. X: ndu i
ní; EJ: ndu i
2. X: no existe; M: kuvi...i

ponerse calientito  X: nduvi̠xi̠n; C: nduvixin; EJ: nduvi̠xn

callado  adj  1. X: táxín; M: táxi̠n; C: táxn;          A: tasi̠ín, tasi̠in; EJ: táxin                                 2. EJ: uun ini                                                  3. tikǎtún skún

callarse  vi  X: kutáxín yuú; M: kutáxi̠n yuú;      EJ: kutáxin yu

calle  s  X: kái; M: cállé; EJ: ichí

calma  adj  (de uso vulgar) M: váyú

calmado  adj  1. (paciente) X: nú ini; M: kánu ini; C: kanu ini$; A: kano ini$; EJ: kánu ini
2. X: táxín; M: táxi
̠n; C: táxi̠n; A: tasi̠in;        EJ: táxin

estar calmado  X: kutáxín; M: kutáxi̠n;              C: kutáxi̠n; EJ: kutáxin

calmar  v prnl  X: kindaa; M: kindiaa; C: kindiaa$; A: kindaa; EJ: kindiaa

calmar  1a. vt  X: sindîko ini; A: sandiko ...ini
1b.
v prnl  X: ndi̠ko ini
2. vt  (curar) X: sinduvá
a; M: sanduvaa;                A: sanduva̠a; EJ: sánduva̠a
3a. vt (lluvia, viento, gente) X: siyáa
̠; C: sayaa$;     A: sayaa; EJ: sáya̠a̠
3b. v prnl  X: 3ya
̠a̠

calor  

siente calor  X: iní xíi; M: iní xíi̠; A: ñi̠ní xíi̠; EJ: iní xíni

tener calor 1. (muy fuerte) X: kuvi...kaní;   M: kuvi...kaní; C: kuvi...kani$
2. (muy fuerte) X: no existe; M: kuvi...i

tiempo de calor  X: imí; M: imí; C: ñumí$; A: ño̠mí; EJ: ñumí

calumnia  f   X: kua̠chi síkí; C: kua̠chi síki

calzón  m  X: xàtù; M: xatu; A: xati; EJ: xatu

cama  f  X: xi̠to; M: ixto̠; C: xi̠to; A: xi̠to; P: ixto; EJ: xi̠to

cambiar  1a. vt  (por ej.: ropa, casa) X: sama;       M: sama; A: sama; EJ: sama
1b. vi  (intercambiar) X: sa
̠ma; EJ: sa̠ma
1c. vi  (de lugar) X: ndisama; A: nasama;       EJ: ndasama
2a. vt  (intercambiar) X: nama; M: nama;        C: nama
2b. vi  (
de lugar) X: na
̠ma
2c. vt  (por ej.: ropa, casa) X: ndinama;          M: ndanama
3. vi  (de forma) X: nduu; M: nduu; A: nduu;   EJ: nduu

cambiar de idea  X: ndikó ko̠o ini; A: ndikó koo ini; EJ: ndikó koo ini

caminar  vi  X: kaka; M: kaka; A: kaka; EJ: kaka

hacer caminar  X: sikáká; M: sakáka;         C: sakaka; A: sakaka; EJ: sákaka

camino  m  X: ichí; M: ichí; A: yichi̠; P: íchi;      EJ: ichí

camisa  f   X: kotô; M: kotó; C: kotó, koto; A: kotó; EJ: kotô, kotóo

camote  m  X: ñami; M: ñami; C: ñami$; A: ñami

campana  f  X: kàà; M: ka̠a; C: ka̠a; A: ka̠a; EJ: ka̠a̠

campánula  X: ita ko̠ó

campo  m  X: ikú; M: ikú; C: yukú; A: yu̠ku̠; kuu̠;     P: ikú; EJ: yukú

cana  f  X: vi̠xin; M: vi̠xǐ; C: vi̠xǐ; EJ: no existe

canción  f  X: yaa; M: yaa̠; C: yaa; A: yaa; EJ: yaa

cangrejo  m  X: chǐrrí; M: tio̠li̠; A: ti̠yo̠ó; P: choló;    EJ: cho̠lí

cansarse  v prnl  1. (enfadarse) X: no existe;        M: kuchaan ini$                                             2.  (enfadarse) X: kundasí; M: kundasí; EJ: kundasí                                                                                                 
3.  (enfadarse) X: kuxúxán; M: kuxúxan; EJ: kuxúxan                      
3.  (físicamente) X: kunaá; M: kuña
ǎ; C: kunaa̠;      A: kunaa; EJ: kunaá
4. (físicamente) X: kutu
̠u̠n; M: kutu̠u̠n

cantar  vi  1a. X: kata; M: kata; C: kata; A: kata;   EJ: kata
1b. X: no existe; M: ndakata, C: ndakata;       EJ: ndakata
2. (pájaro) X:
nda
̠i̠; M: ndayu̠; C: nda̠yu̠;        A: nda̠yi̠; EJ: nda̠y

hacer cantar  X: sikátá; C: sakata; EJ: sákata

cántaro  m  X: yoo; A: yoo; EJ: yoo

canto  m  X: yaa; M: yaa̠; C: yaa; A: yaa; EJ: yaa

cantor  m  X: kantóri; M: kantórí; C: kandori$

caña  f  1. X: ndo̠ó; M: ndo̠ǒ; C: ndo̠o̠; A: ndo̠o̠;   EJ: ndo̠
2. A: tamá

caña colorada  X: ndo̠ó kuáa

caña de azúcar  X: ndo̠ó va̠a

caña dura  X: ndo̠ó téé

sección de la caña  X: ti̠va̠vi̠; A: tivaa tama, tivaka tama va̠a ndo̠o̠; EJ: va̠v nd

capón  adj  X: kapô; M: kápo; EJ: kapô

estar capón  X: kukapô; M: kukápó

hacer capón  1a. X: xakapô; M: sakápó
1b. X: kixaa kapô; M: no existe

caprichudo  

ser caprichudo  X: soo

capullo  m  X: no existe; C: ndichémbé$, ndilembe$, chembe

cara  f  X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠; EJ: nu̠

caracol  m  EJ: ti̠kó

carácter  m

tener mal carácter   X: xatìnà; M: sati̠na;    A: kasa ina

carbón  m  X: tika̠i̠; M: tu̠ǔn; C: tika̠yu̠; EJ: tu̠ún

cárcel  f  X: vee kàà; C: veka̠a̠, A: vee ka̠a;        EJ: veka̠a̠

cardar  vt  X: no existe; C: kana$

cardenalito  m  X: sàà kuáa; EJ: saa kuáa

carear  vi  X: ka̠a̠n nu̠ú táán; EJ: ka̠n nú táán
2. X: no existe;
C: ka̠a̠n ndaa nuu

carga  s  (lo que uno puede cargar en los dos brazos) X: numi; C: numi; A: nomi; EJ: numi

carga de leña  s  (llevado en la espalda) X: si̠so; M: siso̠; A: si̠so; EJ: si̠so

cargar  vt  1a. (en la espalda) X: sikuísó;              C: sakuiso$; EJ: sákuiso
1b. (en la espalda) X:
kuiso; M: kuiso, C: viso;        A: kuiso; EJ: kuiso
2a. (en el hombro o la espalda) X: kundiso;     M: kundiso; EJ: kundiso
2b.
(en la espalda) X: ndikundiso
3.
(sobre el hombro) X: kusókó; M: kasóko̠;     C: kaso̠ko̠; EJ: soko̠
4.
(en los brazos) X: kunumi ndaa; M: kunumi ndiaa; C: kunu ndiaa, ndaa$; EJ: kunumi ndiaa
5.
(en los hombros) X: no existe; A: ndakindoo̠
6. (en la mano) X: kuni
i; M: kunii; C: kunii, kaníi; A: kunii; EJ: kunii                                7. (debajo del brazo) EJ: xěe

cargar colgado  vt  X: kunini

cargo  m  X: chiñu; M: chiñu; C: chiñu; A: chiño; EJ: chiñu

caries, tener   X: kití yáxí; EJ: kití yáxí

cariño  m

hacer cariños  vi  X: no existe; C: katu ndiaa

carne  f  X: kùñù; M: ku̠ñu; C: ku̠ñu; A: ko̠ñu;     EJ: ku̠ñu

carne sin hueso  ku̠ñu niña

caro  adj  X: yavi; M: yavi; C: yavi; A: yávi;     EJ: yavi

carpintero (pájaro) 1. X: chiríta; M: chirita; EJ: saa ndiyúú
2. X: no existe; C: ndikaan$

carrizo  m  X: tio̠ó; M: tiyoǒ; EJ: tio̠o

tipo de carrizo duro, otate  X: tuñii$;         EJ: tuñu̠

carta  f  X: tùtù; M: tutu; C: tutu; A: tutu; P: tutú; EJ: tutu

cartílago  m  X: tùchi; M: tutu; C: tutu; A: tutu;     P: tutú; EJ: lakí vitá

casa  f  X: vee; M: vee; C: vee; A: vee; EJ: vee; EJ: ve'e

casamentero  m  (casi siempre lleva pronombre)   X: xìkuàá; A: xi̠kua̠a̠; EJ: xi̠kua̠

casar  1a. vt  X: sitindáǎ; M: satandaa$
1b. v prnl  X: tinda
̠á; C: tandaa; A: tondaa̠;   EJ: tanda̠a

cascada  f   X: namí; M: namǐ ; C: nami$; EJ: namí

cáscara  f   1. (delagado, como de nixtamal) X: lapa; M: no existe
2. (como de plátano, tomatillo, o naranja)        X: so
̠ó; M: so̠ǒ; A: soo; EJ: so̠
3. (como de calabaza, huevo y tortuga) X: te
̠é;        C: tiee$; A: ta̠ya̠; EJ: tie̠é
4. (de papa, manzana) X: xe
̠e̠
5. (de maíz o frijol martajado y crudo) X: xi
̠ín;        EJ: xi̠ín

casi  adv  X: si̠loo; M: saloo; EJ: saloo

caso  m

hacer caso  1. X: chika̠a̠ so̠o; M: no existe;       A: chikaa̠ so̠o
2a. X: xasúví; M: sasúví; EJ: kusuvi
2b. X: kixaa súví; M: no existe

3a. X: ki
in...kuénta; M: kiin kuéntá; EJ: kiin kuénda
3b. ndiki
in...kuenta
4. X: kuni so
̠o; M: kuni soo̠; C: kuni soo; A: koni so̠o; EJ: kuni so̠o

no hacer caso  vt  1a. X: xaso̠o
1b. X:
kixaa so̠o; M: no existe
2. X: kǒó ndáá

caspa  f   EJ: luchi

castigar  vt  1a. X: xanduva̠a; M: sandíváa
1b. vt  X: kixaa nduva
̠a; M: no existe
2. vt  X: sitíxú
vi̠; M: satixuvi$; C: satixuvi$;  A: saxovi; EJ: sátixú'vi̠                                                  3. vt  EJ: sándoo … ini

castrado  adj  X: kapô; M: kápo; EJ: kapô

castrar  vt  1a. X: xakapô; M: sakápó; EJ: sánduu … kapô
1b. X: kixaa kapô

catarro  m  X: sàì; M: sayu; A: sa̠yi; P: sai; EJ: sa̠y

cauteloso  adj

ponerse cauteloso  X: ku i̠yo; M: ku i̠yo̠
X: ndu i
̠yo; EJ: ndu i̠yo

cavar  vt  X: kaan; M: kaan; C: kaan; A: kaan;     EJ: kaan

cazador  adj  X: ndùsú; C: ndusu$; EJ: no existe

cazahuate  s  X: chǒmá; M: tuchima$;                C: tuchima$; A: ton ti̠má; P: cho

cazamoscas rojizo  s  X: sàà kuáa; EJ: saa kuáa

cazar  vt  X: kiní; M: kiní; C: kiní; A: kiní; EJ: kiní

que tiene suerte para cazar  X: ún; EJ: no existe

cazuela  f

cazuela grande  A: ti̠xaan; EJ: ti̠xa̠a̠n

cebolla  f  1. (termino general) X: ti̠kùmì; A: tikomi;   EJ: ti̠kumi
2. X: ti
̠kùmì va̠a; EJ: ti̠kumi yaa

cebolleta  f   EJ: ti̠kumi í

cecina  X: kùñù nina; M: no existe

cedazo  m  1. (de tela) X: itin; M: itin; A: yitin
2. X: seráso; C: kaa xíxin tu
̠tia$

ceder  v  C: kitanu

cegar  vt  1a. X: xakuáa; M: sakuaa; EJ: sándukuáa
1b. vt  X: kixaa kuáa; M: no existe

1c. v prnl  X: kukuáa; M: kukuáa
1d. v prnl  X: ndukuáa; EJ: ndukuáa
2.
vt  X: sikunaá; M: sakuñaa$

ceja  f  X: si̠kuá; M: xi̠kuǎ; C: sikuá; A: yisi si̠ki̠ nduchu̠ no̠o̠; EJ: ixí xíkua

celar  vi  C: xakuin

celebrar  vt  1a. X: xakánú; M: sakánu; A: kasano; EJ: sákánu
1b. X:
kixaa kánú; M: no existe
1c. X: ndasa ká
nú; M: ndasa kánu; EJ: ndasa kánu

celoso  adj  1. X: kuíñu; M: kuíñú; C: kuíñú;        A: kuíñó; EJ: kuíñu                                            2. EJ: sava ini

hacer celoso  X: xakuíñu; M: sakuíñu;        A: kasa kuíni̠
1b. X: kixaa kuíñu; M: no existe

ponerse celoso  X: ndukuíñu

cenar  vi  X: kuxi xíní; M: kuxíni; EJ: kuxíni

ceniza  f   X: ya̠á; M: ya̠ǎ; C: ya̠a̠; A: ya̠a̠; EJ: ya̠

centro  m  1. X: ini; M: ini; A: ini; EJ: ini
2. (mercado) X: ya
̠vi; M: yavi̠, yávi; A: ya̠vi; EJ: ya̠vi

cepillo  m

cepillo del pelo  C: ya̠kun; EJ: yaku̠n

cera  f  X: i̠má; M: imǎ; C: ñuma$; A: ñi̠ma̠;       EJ: ñu̠má

cerca  adv  1. (de lugar) X: yati; M: yachin;          C: yachin$; A: yatin; EJ: yachin
2.
(de tiempo) X: nu
̠mí; M: númǐ; EJ: nômí

cerebro  m  1. X: mbeke xi̠ní; M: ixán xi̠nǐ;          A: meke si̠ni; EJ: ndiki xi̠ní
2. (se usa de broma) M: ximeke$

cerner  vt  X: sixîxin; M: saxixin$; A: saxixin;     EJ: sáxi̠xin

cerrado  adj

estar cerrado  X: kundasi; M: kundasi;              EJ: kundasi

cerrar  1. vt  X: ndikasi; M: ndakasi, C: ndakasi$; A: nakasi; EJ: ndakasi
2. ve  X: ndasi; M: ndasi; C: ndasi; A: ndasi;   EJ: ndasi

cerrar bien  X: ndikasi kútú; A: nakasi kutu

cerrar los ojos  X: ndikuani̠; M: ndakuani$

cerro  m  1. X: ikú; M: ikú; C: yukú; A: yu̠ku̠; kuu̠; P: ikú; EJ: yukú
2.  X: xi
̠kí; M: xi̠kǐ; A: xi̠ki̠

Cerro de la Estrella  X: Ikú Kìmì; M: Ikú Ki̠mi; C: Yukú Ki̠mi; P: Kukimi$

Cerro de las Garzas  X: no existe; C: yuku Sami$

cerrito  s  kondo

cerumen  m  X: i̠ma̠ so̠o; M: i̠ma̠ soo; A: ñi̠ma̠ so̠o; EJ: ñu̠má so

cervato  m  (cachorro del venado) X: ndíní; EJ: no existe

cesar  vi  (momentariamente) X: xikui̠i̠n; M: kukui̠i̠n; A: kukuiin; EJ: kukui̠i̠n

cesto  m  X: tìká; M: tu̠ká; C: tu̠ká; A: chikivá;    EJ: to̠ká

cicatriz  f  X: ya̠nda̠; EJ: ya̠nda

ciego  adj  X: kuáa; M: kuáá, kua̠á; C: kua̠a;         A: kuáá; EJ: kuáa

dejar ciego  1a. X: xakuáa; M: sakuaa
1b. X: kixaa kuáa; M: no existe
2. X: sikunaá; M: sakuñaa$

ponerse ciego  1a. X: kukuáa; M: kukuáa
1b.  X: ndukuáa

cielo  m  X: ndiví; M: ndiví; C: ndiví; A: ñoyívi; EJ: ndiví

ciénaga  f  X: ndo̠yo; C: ndo̠yo; A: ndo̠yo̠;        EJ: ndo̠yo

cierto  adv  1. X: suvi; C: su$; A: sivi; EJ: suvi
2. X: ndinuu ini; A: ndinó
o ini (?), ñii toon;    EJ: ndinuu ini

¡no es cierto!  EJ: maa

cigarro  m  X: xánú; M: xánu; A: kui̠ño̠; P: xánú;        EJ: xánu

cilíndrico  adj  X: tíndúú; EJ: tíndúú

cincel  m  X: ta̠ka̠; EJ: ta̠k

cinco  adj  X: u̠u̠n; M: u̠u̠n; C: u̠u̠n; A: o̠o̠n;       EJ: u̠n

cinta  f  C: tiu̠vi

cintura  f  X: tokó; A: toko̠; EJ: tokó

cintura de blusa o de pantalón  s  koso

cinturón  m  X: no existe; M: ta̠ni; C: ta̠ni; EJ: ta̠ni

ciñedor  m  X: páñu tokó; C: páñú to̠ko$

circular  vi  X: ka̠va̠ nuu; M: ka̠va̠

circulo  m

hacer círculo  X: no existe; C: kasa tiuvi

ciruela  f  X: ti̠kǎva; M: tika̠vǎ; A: ti̠ka̠vá; EJ: ti̠kǎva

cirugía, hacer  vt  X: ndatá; M: ndatá; C: ndatá;    A: ndatá; EJ: nda̠tá

ciudad  f  X: ñùù va̠a

Ciudad de México  ñuu Ko

claramente  adv  1. (modo de hablar) X: káxín;    M: káxi; EJ: káxi
2. X:
é; M: tiee; P: téé; EJ: tié

claro  1. adj  (líquidos) X: kuíi; M: kuíí; C: kui̠í;   A: kuíí; EJ: kuíí
2. adv (modo de hablar) X: káxín; M: káxi; EJ: káxi
3. adv X:
é; M: tiee; P: téé; EJ: tié

ponerse claro  (líquidos) 1a. X: kukuíi;      M: kukuíi
1b. X: ndukuíi; C: ndukuíi

clase  f  X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠; EJ: nu̠

clausurar  vi  X: ndee; EJ: ndee

clavícula  f  EJ: lakí ménde

clavo  m  (de hierro)  X: kalávo; M: clávó, kalávó; EJ: ndu̠y ka̠a̠ válí

clavo  m  (especia)  X: kalávo; M: clávó, kalávó;   EJ: kalávo

Coatzoquitengo  X: Kúsívi̠; A: Kusivi̠

cobija  f  X: tìkàchí; A: tikachí; EJ: tika̠chí

cobrar  vt  X: kiin; M: kiin; C: kiin; A: kiin;     EJ: kiin

cobre  m  X: kàà kuáa; C: kaa xuun kuaa; EJ: ka̠a̠ kuáa

cocer  1a. vt  X: sichîyó; sachíyǒ; C: sachíyo̠;             A: sachiyo; EJ: sáchi̠yó
1b. vt  X: no existe; C: sachíiyó
1c. vi  X: chi̠yó; M: chi̠yǒ; C: chǐyo̠; A: chi̠yo̠; EJ: chiyó
1d.
vi  X: no existe; M: ndachiyǒ; C: ndachi̠yo̠
2a.
vt  X: no existe; M: sachóǒ; C: sachoo$;           A: sachoo̠
2b. vi  X: no existe; M: cho
̠ǒ; A: cho̠o̠
3. vt  X: no existe; C: nduxaa$
4a. vt  (hervir) X: sikuíso
̠; A: sakuiso̠;            EJ: sákui̠s
4b. vi
(hervir) X: kui̠so̠; M: kui̠so̠; A: kui̠so̠;    EJ: kui̠s

cocido  adj

medio cocido  X: íí; M: yíí; A: yíí; P: íí; EJ: íí

ponerse medio cocido X: kuyíí; M: kuyíí

cococha (reg.) s  X: lúku

Cocuilotlatzala  s  X: Ti̠ku̠tu̠

cochino  m  X: ki̠ni̠; M: ki̠ni̠; C: kini̠, A: kini̠;      EJ: kîn

Cochoapa  X: Sindéé; M: Sundiee$

codo  1. m  (de brazo) X: ko̠ndo̠ ndaá; M: ko̠ndo̠ ndaá; A: lanchí; EJ: ko̠nd nda
2. adj  X: ndeé ini
3. adj  X:
ndá; M: xíndia̠; A: sínda̠;           EJ: xíndiá

ponerse codo  X: kuxíndá; M: kuxindia$;   C: kuxindia$; EJ: kuxíndiá
X: nduxí
ndá; EJ: nduxíndiá

codorniz  f  X: ya̠ka̠ ñùú; C: saa ndiyúú$; EJ: ka̠ñǔ'u

Coicoyán de las Flores  X: Kiaa; M: Kiyaa; EJ: Ki̠yaa

cojear  vi  1. X: kaka lenko; M: kaka tánú; EJ: kaka tánu, kaka línkó
2. X: no existe; A: kani
í; P: kanii$                 3: EJ: kaka kú'vi̠ (implica que uno cojea por causa de un dolor de la pierna)

cojo  adj  A: ta̠kuee̠ xa̠a̠

cola  f  1. (fila) X: i̠ku̠n; M: i̠ku̠n; A: yiko̠n;         EJ: yu̠kn
2. (de animal) X: ndo
̠má; M: su̠mǎ ; C: suma$, A: si̠ma̠
3. (de animal) X: ndo
ó; EJ: ndo

colar  1a. vt  X: sixîxin; M: saxixin$; A: saxixin; EJ: sáxi̠xin
1b. vi  X: xi̠xin; M: xi̠xǐn; A: xi̠xin; EJ: xi̠xin

colgado  adj  X: no existe; C: táti

colgar  1a. vt  X: sitikáá
1b. vt  X: tikaa; M: takaa; A: takaa; EJ: takaa
1c. vt  X: katikàà; M: takaa; C: katakaa;         EJ: katakaa       
1d.
vi  X: kutikàà; M: kutakaa; C: kutakaa;      EJ: kutakaa
2a.
vt  X: kata
nu; M: katanu; P: katanu
2b.
vi  X: kutanu; M: no existe; EJ: kutanu
3.
vt  (algo que se columpia u oscila)              X: chitanu; M: no existe; EJ: chitanu
4a.
vt  X: no existe; M: tanii; C: kata nii;        EJ: tanii
4b.
vi ?  X: no existe; C: kutanii
5. vi  X: no existe; A: takandaa

colibrí  m  X: ndioo; M: ndioo; C: ndioo;           A: ndioo; EJ: ndioo

cólicos, tener  vi  EJ: ta̠vi

colinchi  adj  X: so̠

colindancia  X: xáñú; M: xáñu; A: sáño;          P: xáñú; EJ: xáñu

collar  m  1. X: si̠kí su̠kún; EJ: si̠ki̠ su̠kún
2. (
si está bien entendido que es para el cuello) X: si
̠ki̠; M: si̠ki̠; A: siki̠; EJ: si̠k

colmena  f  X: yo̠ko̠; A: yoko̠; EJ: yo̠k

colocar  vt  X: kakin; M: kakin; A: kakin; EJ: kakin

color  m  X: ta̠ku̠; EJ: no existe

colorado  adj  X: kuáa; M: kuáa; C: kua̠a;          A: kuáá; EJ: kuáa

columna vertebral  X: leke sa̠tá; A: leke sa̠ta̠;       EJ: lakí sa̠tá

columpiar  1. vi  X: kucháá; M: no existe
2. vi  X: no existe; A: kuiko; P: kuiko$; EJ: vikó
3. vt  X: no existe; M: sakotiá
á

comal  m  X: xi̠yó; M: xi̠yǒ; A: xi̠yo̠; EJ: xi̠yó

comején  m  X: tìkìxín; M: tikixǐn; A: tikisin;      EJ: ti̠kixin

comenzar  vt, v aux  X: kixáá; M: xaa; C: kixaa$; A: kixáá; P: kixaa$; EJ: kixaá

comer  1. vt  (se usa para alimentos que no se comen con tortillas) X: kaxí; M: kaxǐ; C: kaxi; A: kaxi; EJ: kaxí
2.
vt  (algo con tortillas) X: kuxi; M: kuxi; C: kuxi; A: kuxu; EJ: kuxi
3.
vt  X: ndikuxi; C: ndakuxi
4. vt  (la comida) X: kuxá
ñú; M: kuxáñu;                C: kuxanu; EJ: kuxáñu
5.
vt  (animales; pastar) X: no existe; A: kixaan

comer muy rápido  X: kama yuú; M: kama ní yuú

dar de comer  vt  1. (algo con tortillas)        X: sikúxí; M: sakúxi; A: sakuxu;          EJ: sákuxi
2. (algo que uno no come con tortilla)     X: sikáxí; M: no existe; C: sakaxi;        EJ: sákaxí

comezón  f

causar comezón   X: sikátá; M: sakátá; EJ: sákatá

tener comezón  X: katá; M: katá; C: katá;         A: katá; P: kata$; EJ: katá

comida  f  1. X: ndaí; M: ndiayǔ; C: ndiayu$;       A: ndayi̠; EJ: ndiayú
2. C: xa
ñu$

comienzo m
comienzo del río  X: xi̠ní i̠ta

comité  m
comité de la iglesia
 X: na̠vee ñu̠u

cómo  adv  1. X: nda̠chu; M: ndi̠chun; C: nichu$; A: ndachún; P: nachun$; EJ: na̠chun, nchiñu
2. X: 2ndi
̠sàà; A: ndasaá; P: ndasaa; EJ: na̠sa, nxa
3. X: ndá kù
và; M: ndiá kuva; EJ: ndáa kǔva                                                            4. X: no existe; M: ndixaa; C: nixaa; P: chikaá

como  1. adv  X: nda̠chu; M: ndi̠chun; C: nichu$; A: ndachún; P: nachun$; EJ: na̠chun, nchiñu
2.
adv  X: ndá kù
và; M: ndiá kuva; EJ: ndáa kǔva
3. adv  X: no existe; C: nicha$
4. adv  (de comparación) X:
án; M: táán;     C: ta̠an, A: táán; EJ: tá
5.
conj  (de comparación) X: tá...saá; EJ: tá...saá

algo como  conj  X: no existe; C: ndatáan

comoquiera adj  X: ndi̠kùù

compadre  m  X: kumbári; M: kumbári̠; C: mbaa$; A: kombári; EJ: mbáa

compañero  m  1. X: án; M: táán; C: ta̠an;       A: táán; EJ: táán
2. (de hombre; vocativo) X: ñani;
M: ñani;      C: ñani; A: ñani; P: yani; EJ: ñani

compañero de juego  X: no existe; M: kítáán

compartir  vi  X: no existe; C: nii ndiaa$

compasión  

tener compasión  X: kundávi ini...kuni;     M: kundávi ini...kuni; A: kukivi ini;    EJ: kundávi ini...kuni

completamente  adv  1. X: ya̠a̠; EJ: ya̠a̠
2. X: va
̠a; M: vaa̠; C: va̠a; A: va̠a; EJ: va̠a
3. X:

completar  1a. vt  X: sixînu; M: saxinu$; EJ: sáxi̠nu
1b. vi  X: xi
̠nu; M: xi̠nu; A: xi̠no; EJ: xi̠nu
2. vi  C: tia
̠ndia̠

completo  adj  X: iin káchi; M: iin káchí; A: ñii kachí; EJ: iin káchi

complicado  adj  EJ: yánká

complicar  vt  1a. X: xakini; M: sakíni; EJ: sákíni
1b. X: kixaa kini; M: no existe

componer  1a. vt  X: xava̠a
1b. vt  X: ndasa va
̠a
1c. vi  X: nduva
̠a; C: nduvaa; A: nduva̠a;     EJ: nduva̠a
1d. vt  X: sinduvá
a; M: sanduvaa; A: sanduva̠a;    EJ: sánduva̠a
2a. vt  X: sindá
a; M: sandaa$; A: sandaa;     EJ: sándaa
2b. vi  X: nda
a; M: ndaa; C: ndaa; A: ndaa; EJ: ndaa

comprar  vt  1. X: satá; M: satǎ; C: sata; A: sata
2. X:
kiin; M: kiin; C: kiin; A: kiin; EJ: kiin   3. EJ: kuiin

 

con  prep  1. X: ín; M: xíín; C: xíin, A: xíín;            P: xíín; EJ: in
2. conj  (y) 1. X: tin; M: chin$; A: tín; EJ: chin

con qué?  pron  1a. X: unkú; A: yukú;        

P: yuku$; EJ: no existe
1b. X: unkúa̠; A: yukía̠; EJ: inkúa̠

concebir  vi  X: ke̠e se̠e; M: ke̠ě see; EJ: ke̠e se̠e

conejo  m  X: leko; M: leko; A: leson; EJ: leso

confesar  vt  X: na̠ma̠; M: na̠ma̠; C: na̠ma̠;         A: na̠ma̠; EJ: na̠ma̠                                                                                                                                                         hacer confesar  X: sináma̠; M: sanama$;                                               EJ: sána̠ma̠

confrontar  vt  1. X: ka̠a̠n nu̠ú táán; EJ: ka̠n nú táán
2. X: no existe; C: ka̠a̠n ndaa nuu

confundido  adj  C: sana$

estar confundido  X: saka ini; EJ: sa̠k
2. X:
ti̠ví ini

conocer  vt  X: kuni; M: kuni; C: kuni; A: koni;    EJ: kuni, kuni̠
2. vt  X: tu
̠va; M: tuva̠; A: ti̠va; EJ: no existe

conocer bien, conocer su carácter               X: kuni...ini

consagrado  adj

estar consagrado  X: kuyi̠í; M: kuyíi̠; A: kuyi̠i̠;   EJ: ku i̠

consagrar  vt  1a.  X: xayi̠í; M: sayi̠ǐ; C: sayii$;    EJ: sá i̠
1b.  X: kixaa yi
̠í; M: no existe
1c.  X: ndasa yi
̠í

conservar  vt  1a. X: xayóko; M: sayóko; EJ: sáyóko
1b. X: kixaa yóko; M: no existe

considerar  vi  X: no existe; C: kaka nduku xini

consolar  vt  X: sindîko ini; A: sandiko...ini

consomé (reg.)  s  X: ikin; M: ikin
2. M: ndú
u̠; EJ: ndu̠u̠

constantamente  adv  X: ndinuu; EJ: ndinuu

construir  vt  X: sikua̠a; M: sakuaa$; C: savaa̠$;         EJ: sáva̠a

contagiar  1. vt  X: sikuíku̠n; M: savíku̠n;             C: savikun; EJ: sávi̠kn
1b. vi  X: kui
̠ku̠n; vi̠ku̠n; A: kui̠ko̠n; EJ: vi̠kn

contagioso  adj  X: xíkun; EJ: xíkun

contar  vt  1. (números) X: kavi; M: kavi; C: kavi;      A: kavi; EJ: kavi
2. (relatos) X: nditú
ún; C: ndatuun$;              A: ndatóón; P: ndatuun; EJ: ndatúun

contemplar  vt  EJ: ndakani ini         

 

contener  vt  X: no existe; A: koon

contestar  vi  X: ndikuiin; C: ndakuiin; A: ndakuiin; EJ: ndakuiin

contento  adj

estar contento  X: kusìí ini; M: kusiǐ ini;     A: kusii ini; EJ: kusǐi ini

ponerse contento  X: no existe; C: ndakuaku$

contradecir  vi  X: no existe; C: ka̠a̠n ndaa

controlarse  vt  1. X: kanda ini; EJ: kandia ini
2. X: no existe; A: nasita xí
ín yó                     3. EJ: köo ya

convencer  vt  1. vt  X: sixínu̠; EJ: sáxi̠n…ini
2. vt  X: kixa
̠a̠ ini
3. vt  (de hacer algo malo o que sale difícil para otro) X: chu
un; M: chuun; A: chuu; EJ: chuun
4.
vt  (de hacer algo malo) X: saká…xi̠ní;      EJ: saká…xní
5. vt  (de hacer algo malo) X: taa si
̠í
6. vi  X: xi
̠nu̠ ini; EJ: xi̠n ini

bueno para convencer  adj  X: la̠ndo̠;          M: la̠ndo̠; EJ: la̠nd

convertir  vt  X: no existe; A: sanduu; EJ: sánduu

convivir  vi  X: kitáán; M: kutáán; EJ: kitáán

cooperar  vt  (reunir fondos)  X: kakin; M: kakin;   A: kakin; EJ: kakin

copete  m  X: xúkú; C: xiku$; EJ: xíku

copiar  vt  X: koto ndaa; M: koto ndiaa; EJ: koto ndiaa

coquetear  vi  1. X: kukuée; M: no existe;            C: kukuée
2. X: kúra
̠sa; M: no existe

coquito común  m  X: lúku

corazón  m  X: níma̠; M: níma̠; C: níma̠; A: níma̠;         P: níma̠; EJ: ánima̠
      con todo el corazón  adj  1. X: ndinuu ini;      

      EJ: ndinuu ini                                              2. X: no existe; A: ñii toon

correcaminos  m  X: kuíyó; P: kuiyó; EJ: ndikuíyó

correcto  adj  X: ndǎku; M: nda̠kú; A: nda̠kú;      EJ: ndǎku

corregir  vt  1. X: ka̠a̠n; M: ka̠a̠n; C: ka̠a̠n;          A: ka̠a̠n; P: ka̠a̠n; EJ: ka̠n
2.
X: no existe; A: nasita

correoso  adj  X: xi̠i; M: xiǐ; C: xi̠i; EJ: xi̠i

ponerse correoso  1a. X: kuxi̠i; M: kuxíi; C: kuxi̠i
1b. X: nduxi
̠i

correr  vi  vi  X: kunu; M: kunu; C: kunu; A: kono; EJ: kunu

corre bien  X: xa̠á ní (rí)

corretear  vt  X: taxín; M: taxi$; C: taxí; A: taxin, kataxi; EJ: taxín

cortar  1a. vt  X: kanda; M: kandia; C: kandia;            A: kanda; EJ: kandia
1b. vi  X: ta
̠nda̠; M: tia̠ndia̠; C: tia̠ndia̠;         A: ta̠nda̠; EJ: tia̠ndia̠
2. vt  (las puntas de las ramas de una planta para que retoñe más) X: kandosó; M: kindóso
̠;               C: kindoso$
3. vt  (algo largo) X: ka
̠nu̠; M: ka̠nu̠; C: ka̠nu̠;       A: ka̠no̠; EJ: ka̠nu̠
4. vt (fruta del árbol) X: kindaa; EJ: kindiaa
5a. vt  X: xalu
̠ndu̠; M: salu̠ndu̠
5b.
vt  X: kixaa lu̠ndu̠; M: no existe

cortar en pedazos  X: kanda válí; M: kandia válí; C: kandia kuachi$; EJ: kandia kuáchi

corteza  f   X: nda̠kua̠; M: nda̠kua̠, ya̠ká; C: ndakuǎ, ndia̠ka̠, yakua$; EJ: nda̠ku

corto  adj  1. X: kuíti; M: kuítí; C: kuítí; A: kuítí; EJ: kuíti
2. (no cortado) X: lundú; M: lu
̠ndu̠; EJ: lu̠nd
3. (porque es cortado) X: lu
̠ndu̠; M: lu̠ndu̠; EJ: lu̠nd

hacer corto  1a. X: xalu̠ndu̠; M: salu̠ndu̠
1b. X: kixaa lu
̠ndu̠; M: no existe

ponerse corto  1a. X: kulu̠ndu̠; M: kulundu̠
1b. X: ndulu
̠ndu̠

cosa  f  X: ña̠a; M: ñaa̠; C: ña̠a; A: ña̠a; P: ña̠a; EJ: ña̠a

cosechar  vt  X: sikéé; M: sakéé; A: sakee;           EJ: sákee

coser  vt  X: ki̠ku; M: ki̠ku̠; C: ki̠ku; A: ku̠ku;      EJ: ki̠ku

cosquillas  f

hacer cosquillas  vt  X: chikíli; M: chikele$; P: chikele$; EJ: chikéle

tener cosquillas  (por ej.: cuando un insecto anda en uno) X: kasi; M: kasi; C: kasi; EJ: kasi

costa  f  X: ndíví

costal  m  1. X: kóxta; C: kosta$; A: kóstá
2. A: tinda̠a̠

costal de ixtle  X: kóxta nda̠á; C: kósta íti nda̠a$

costar  vi  1a. X: kundaa ya̠vi
1b. X: ndaa ya
̠vi; EJ: ndaa ya̠vi

costilla  X: leke kándíká; M: leke kíndíka̠, kíndíka̠; C: kíndíka̠; A: leke kandika̠; EJ: lakí ndíka

costoso  adj  X: yavi; M: yavi; C: yavi; A: yávi; EJ: yavi

ponerse costoso  X: kuyavi; M: kuyavi;      C: kuyavi

costumbre  

ser la costumbre  X: saá ini; A: saá ini;       EJ: saá koo

cotorra verde  f  X: sîví; EJ: no existe

coyote  m  X: ndivái; M: ndiva̠yú; C: ndivayu$;   A: ndiva̠yí; EJ: ndi̠váyu

crearse  vi  X: xǐnu

crecer  vi  1. X: kuanu; M: kuanu; C: kuanu;      A: kuano; EJ: kuanu
2a. (
suj. sing.) X: kukánú; M: kuká
2b. (
suj. sing.) X: ndukánú; C: ndukánu
2c. (
suj. pl.) X: kunánú; M: kunánu̠
2d. (
suj. pl.) X: ndunánú; C: ndunánu
3.  X: kuchée; M: kuchéé; C: kuchée
̠
4. (cabello) X: nuu; C: nuu; A: noo; EJ: nuu

hacer crecer  1. X: sikuánú; M: sakuánu;   A: sakuano; EJ: sákuanu
2. (cabello, barba) X: sináná

creer  vt  1. X: kandíxá; M: kandíxa; C: kandíxa;   A: kandíxa; EJ: kandíxa
2. X: no existe; M: no existe; A: kixa
̠a̠ ini          3. EJ: ndutaan

crees  vi  (se usa para regañar) X: kukaán; M: káán; EJ: káán

cremallera  f  EJ: línkí kítáán samá

criar  vt  1. X: sikuánú; M: sakuánu; A: sakuano;       EJ: sákuanu
2.  vt  X: sikuína
̠; M: sakuinia; C: sakuina;     EJ: sákui̠n
3. vi  (pollitos, cucarachas, moscas) X: ta
̠ví;   M: ta̠ví; C: ta̠vi̠; A: ta̠vi̠; EJ: ta̠vi

criatura  f  X: lǎa; M: laá; C: laa$

cribar  vt  1. (maíz o frijol; con viento o con la mano) X: nditivi; C: ndativi; A: nativi;           EJ: ndativi
2. X: sixîxin; M: saxinu; EJ: sáxi
̠xin

criticar  vi  X: ka̠a̠n ví; C: kaan kivi$

crudo  adj  X: íí; M: yíí; A: yíí; P: íí; EJ: íí

ponerse crudo  1a. X: kuyíí; M: kuyíí
1b. X: nduyí
í

crujiente  adj  X: ndasun; EJ: ndasun

crujir  vi  C: kayu

cruzar  vt

cruzar las manos  (para saludar a los padrinos)  X: kunumi ndaa; C: kunumi ndaa$; A: kunomi ndaa$

cuál  adj  1. X: ndá; M: ndia$; C: ndiá; A: ndá;     EJ: ndáa
2. C: niñaa, niña
a$

cualquier  adj  1. X: ndá; M: ndia$; C: ndiá, ndie$;       A: ndá; EJ: ndáa
2.  (pero malo) X: ndi
̠kùù

cuándo  adv  X: ¿maa?; C: ama$; A: ama; P: ama$;     EJ: ama

cuando  conj  1. X: tá; M: té, chi té; C: tan$, ten;  A: tá; EJ: tá
2.
conj  X: tu; M: tu; C: tun$; EJ: tu
3.
adv  X: nu
̠ú
4.
adv  X: tu̠va
5. adv  X: no existe; A:
an
6.
adv  X: no existe; C: ñani

cuánto  adv  X: ndi̠sàà; C: nisaa$, nixaa; A: 2ndasaá; P: ndasaa; EJ: na̠sa, nxa

cuánto cuesta  X: ndi̠sàà ya̠vi; A: ndasaá yávi

en cuanto a  X: no existe; C: nuu$

cuarta  f   1. (la medida del dedo pulgar al dedo en medio) X: kuárta; EJ: tóo kánu
2. (látigo) M: yoo kandi; C: yoma$

cuate  s  (elotito) X: sàtà; EJ: sa̠ví

cuatro  adj  X: ku̠mí; M: ku̠mi̠; C: ku̠mi; A: ko̠mi̠; EJ: ko̠mí

Cuautipan  X: Tikí Tái; P: Tiki Tai

Cuba Libre  X: I̠vi̠ Ya̠ka̠

cubierto  adj

estar cubierto  (embarrado) X: kuchi;         M: kuchi; C: kuchi; A: kuchi; EJ: kuchi

cubrir  vt  1a. X: ndikasi; M: ndakasi; C: ndakasi;         A: nakasi; EJ: ndakasi
1b. X: kundasi; EJ: ndasi

cubrir con mezcla  X: ndikaí; M: ndakayu̠

cucaracha  f  1. (el tipo chico) X: tike
2.
 (el tipo grande) X: titeé; M: ti̠tie̠é; EJ: ti̠tie̠é

cuchillo  m  EJ: yu̠ch

cuello  m  X: su̠kún; M: su̠kǔn; A: si̠ko̠n; EJ: su̠kún

cuenta  f

darse cuenta  vt  X: ndikoto; M: ndakoto;    A: nakoto

cuerda  m  X: yoó; M: yoó; C: yoó; A: yoo̠;       EJ: yoó

cuerno  m  X: ndikín; M: ndikí; EJ: ndikín

cuero  m  X: iín; M: ñiǐ; A: ñii̠; P: iín; EJ: iín

cuerpo  m  X: ikí kùñù; M: ikí ku̠ñu; C: ikí ku̠ñu; A: yiki ko̠ñu; EJ: ikí ku̠ñú
2. X: ñií; M: ñi
ǐ; A: ñii̠; EJ: iín

cuervo  m  X: tikaka; EJ: tikǎka

cuesta abajo  1. X: nde̠e
2. X: no existe; C: ni
ni$

cueva  f   1. X: kavá; M: kavǎ; A: kava̠; EJ: kavá
2. X: ya
̠vi̠; A: yavi̠; EJ: ya̠v

cuidado  conj  X: koto ka; M: koto; A: koto;        EJ: koto

ten cuidado  X: kuénta koo; M: kuéndá koo;   EJ: kuénda

cuidadosamente  adv  X: vií; C: vii̠; EJ: vií

cuidadoso  adj  1. X: vií ini
2. X: yi
̠í ini

ponerse cuidadoso  X: kuyi̠í; M: kuyíi̠;       A: kuyi̠i̠; EJ: ku i̠

cuidar  vt  1a. X: xakuénta; M: sakuéndá; EJ: sákuénda
1b. X: kixaa kuénta; M: no existe
2. X: kundaa; M: kundiaa; C: kundiaa;              ­­­A: kundaa; EJ: kundiaa

3. X: no existe; M: ki
in...kuenta
4. X: no existe; C: kuenda$

culebra  f  X: ko̠ó; M: ko̠ǒ; C: ko̠o; A: ko̠o̠; EJ: ko̠

tipo de culebra  X: ko̠ó tu̠ún

cultivar  vt  X: sindîvi...si̠ndi̠kí; A: sandivi;                 EJ: sándi̠'vi … sndkí

cumbre  f  X: xi̠kí; M: xi̠kǐ; A: xi̠ki̠

cumplir  1a. vt  X: xasúví; M: sasúví; EJ: kusuvi
1b. vt  X: kixaa súví; M: no existe

2a. vt  X: xandúví; M: sandúvi; A: kasa ndi̠vi̠; EJ: sánduvií
2b. vt  X: kixaa ndúví; M: no existe
3a. vt  X: sixînu; M: saxinu$; EJ: sáxi
̠nu
3b. v prnl  X: xi
̠nu; M: xi̠nu; A: xi̠no; EJ: xi̠nu

cumplir el deseo  X: xi̠nu yuú

cuñada  f  1. X: xànù; M: xa̠nu; C: xa̠nu; A: xa̠no; EJ: xanu
2. X:
nána lo
o; M: síloo; C: síloo$;              EJ: nána loo

cuñado  m  X: kàsá; M: ka̠sá; A: ka̠sá; EJ: kǎsa
2. X: táta lo
o; M: ivá loo; C: ivá loo;           EJ: táta loo

cura  m  X: su̠tu̠; M: su̠tu̠; A: su̠tu̠: EJ: su̠t

curandero  m  X: tu̠va; EJ: tu̠va

curar  1a. vt  X: sindáa; M: sandaa$; A: sandaa;         EJ: sándaa
1b.
v prnl  X: ndaa; M: ndaa; C: ndaa;          A: ndaa; EJ: ndaa
2a. vt  X: sinduváa; M: sanduvaa; A: sanduva̠a;    EJ: sánduva̠a
3a. vt  
X: xatátán; M: satatǎn; C: kasa tátán;    A: kasa ta̠ta̠n; EJ: sátátán
3b. vt  X: kixaa...tátán; M: no existe
3c. v prnl  X: kutátán; M: kutátán; A: kuta
̠ta̠n


Ch  -  ch

 


chambuscar  vt  X: no existe; C: koko nduu

chaponar  vt  (antes de sembrar) 1a. X: xandoo;   M: xandoo, sandoo; EJ: sándoo
1b. X:
kixaa ndoo; M: no existe
1c. X: no existe; A: ndasa ndoo

chapulín  m  X: tìkà; M: ti̠ka; A: ti̠ka; EJ: tika

chapulín verde  (tipo muy grande)  X: tìkà lalá; C: xiva̠kǒ
2. (tipo chico) X: tìkà pa

chayote  m  X: nañá; M: nañǎ; C: nañǎ; A: naña; EJ: nañá

chicatana  f  X: si̠ndo̠

chicle  m  X: kùtú; M: ku̠tú; A: ku̠tú; EJ: ku̠tú

chico  adj  1. (sing.) X: loo; M: loo; C: loo;        A: loo; EJ: loo
2. (se usa con lo
o para indicar chiquito) X: a; M: paǎ; A: paa; EJ: a
3. (pl.) X: válí; M: válí; C: válí; A: válí; (unos cuantos), A: kuálí (muchos); EJ: válí
4. (pl.; se usa solamente con gente) X: valí;     M: kuáchí; C: kua
̠chi; A: válí; EJ: válí, kuáchi;

ponerse chico  1a. X: kuloo; M: kuloo; C: kuloo
1b. X: ndulo
o

chicharrón  m  X: chiróni; M: charoni$, tiee takini$; A: tikason kini̠

chiflar  vi  X: tutu; A: tutu; EJ: tutú
2. (muy recio)  X: kisívi
̠; M: sikisíví; A: kusivi; P: sisivi̠; EJ: sikisívi

chilacayote  m  X: tinduyú; A: ti̠nduyu; EJ: ti̠nduyú

Chilapa  X: I̠ta Ya̠á

chilate  m  X: ndaí si̠ndi̠kí; C: ndiayǔ síndíkǐ;       EJ: ndiayú xa̠t

chile  m  X: yaá; M: yaá; C: yaá, A: yaa̠; EJ: ya

chile amarillo  A: yaa̠ kuáán

chile guajilllo  X: yaá va̠a; A: yaa̠ kuáá

chile jalapeño  A: yaa̠ kuii̠

chile rojo  A: yaa̠ kuáá

chile serrano  A: yaa̠ kuii̠

chile verde  A: yaa̠ kuii̠

planta de chile  EJ: ki̠ya

chillar  vt  1a. X: nda̠i̠ó; M: nda̠yu̠ koo; EJ: nda̠yu̠ koo
1b. X: nda
̠i̠; M: ndayu̠; C: nda̠yu̠; A: nda̠yi̠;  EJ: nda̠y
2.
C: kayu

Chilpancingo  X: Sindia̠á; M: Sindiyaa$

Chimaltepec  X: Kûxa

chimeco  adj  X: kuíin; M: kuíín; A: kuíín; EJ: kuíín

hacer chimeco  1a. X: kukui̠i̠n; M: kukui̠i̠n;
1b. X: ndukui
̠i̠n

ponerse chimeco  1a. X: xakui̠i̠n; M: sakuíín
1b. X: kixaa kui̠i̠n; M: no existe
1c. X: ndasa kui
̠i̠n; M: ndasa kui̠i̠n

chinche de jardín  f  X: tiàá

chintete  s  (tipo de lagartija) X: na̠ña̠; M: no existe; EJ: sakíín

chipiles  s  iva ya̠xín

chisme  m  M: tuun vixi; A: to̠on vi̠si̠

chismear  vi  X: ka̠a̠n vatá; M: ka̠a̠n vatiá; EJ: ka̠a̠n vatiá
2. X: no existe; M: no existe; C: kavixi
3.
X: nditú
ún vatá; C: ndatuun vatia$; EJ: ndatúun vatiá

chismoso  adj  X: vatá; M: vatiá; C: vatia$; A: vatá, vata; P: va̠ta; EJ: vatiá

chispa  f  C: tindíkin; EJ: ñuu ndíkin

chispar  vi  1. X: no existe; C: kee nuu;                2. X: no existe; C: kandata$
3. X: no existe; C: kee tindikin                        4.  EJ: tavá ñu
u válí

chistoso  adj  1. ta̠chí; M: ta̠chǐ; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí; EJ: no existe
2. X: no existe; A: si
̠i̠

chivo  m  X: tixǔú; M: tixúǔ; A: tisúu; EJ: ti̠xǔu

chocante  adj  X: chi̠tun; M: chi̠tu̠n

es un poco chocante  X: i̠chi̠ ini; M: no existe; A: yichí ini

ponerse chocante  X: kuchi̠tu̠n

chocolate  m  X: si̠va̠; EJ: si̠va̠ va̠a

chotacabras  m  X: o̠ko̠ki̠ví; M: ko̠ko̠ví; C: ko̠ko̠ví, kuasoo$; EJ: kkví

chueco  adj  X: yakuá; M: yakuá; C: ndiakua$;     EJ: yakuá

hacer chueco  1a. xayakuá
1b.
X: kixaa yakuá; M: no existe
1c. X: ndasa yakuá

chupar  vt  A: tivi; EJ: tivi

chuparrosa  f  X: ndioo; M: ndioo; C: ndioo; A: ndioo; EJ: ndioo

 


D  -  d

 


danza  f  X: yaa; M: yaa̠; C: yaa; A: yaa; EJ: yaa

dañar  vt  A: kivi̠

daño  m

hacer daño  1. X: sikúvi̠
2. X: no existe; M:
ndaa ini

dar  1. vt  X: taxi; C: taxi; A: taxi; EJ: taxi
2. vt  X: xa
̠a̠; EJ: xa̠a̠
3.
v prnl  (producir cosecha) X: kana; M: kana;       C: nana$; A: kana; EJ: kana
4.
v prnl  (producir) X: kuun; M: kuun; A: koon;    EJ: kuun

dar a luz  X: sikákú; M: sakáku; C: sakaku$; EJ: sákaku

dar pena  X: kukaan nu̠ú; M: kukaan nu̠u̠; A: kukaan no̠o̠; EJ: kukaan nu̠ú

de  prep  X: xa̠á; M: xa̠ǎ; C: xa̠a, A: xa̠a̠; EJ: xa̠

debajo  adv  

debajo de  1. X: kaá; M: kaá; A: ka̠a̠;      EJ: kaá
2. X: ni
̠nu̠; C: ninu̠$; A: ni̠no̠; EJ: ni̠nu̠
3. X: ti
̠xin; M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin;     EJ: ti̠xin

deber  vt  1. (dinero) X: kuníká; M: kuníká; A: kunika$; EJ: kuníka
2. X: no existe; C: ndiakua$                            3. (debe hacer) EJ: nduta
an

débil  adj  X: vitâ; M: vitá; C: vitá; A: vitá; EJ: vitá

hacer débil 1a. vt  X: xavitâ; M: savitá; EJ: sávitá
1b. vt  X: kixaa vitâ; M: no existe

ponerse débil  1a. X: kuvitâ; M: kuvitá;      C: kuvitá; EJ: kuvitá
1b. X: nduvitâ

decaerse  v prnl  1a.  X: kuta̠ma̠; M: kutáma̠;      EJ: kuta̠m
1b. X: nduta
̠ma̠

hacer decaer  X: xata̠ma̠; M: sata̠ma̠

decaído   adj

estar decaído  X: ndikava ini

muy decaído  X: ta̠ma̠; EJ: ta̠m

decidir  1. X: chika̠a̠ ini; M: chikaa ini; A: chikaa̠ ini;    EJ: chika̠a̠ ini
2. X:
kanda...xa̠á; M: kandia...xaa;              EJ: kandia...xa̠

decir  vt  1. X: kachi; M: kachi; A: kachi; EJ: kachi
2. X:
ka
̠a̠n; M: ka̠a̠n; C: ka̠a̠n; A: ka̠a̠n;        EJ: ka̠a̠n

declamar  vi  X: ka̠a̠n ndosó; M: ka̠a̠n ndoso;       A: kaa̠n ndoso; EJ: ka̠a̠n ndosó

dedo  m  1. (de la mano) X: ndùkù ndaá; A: no̠o̠ ndaa̠; EJ: ndu̠k nda
2. (del pie) X: ndùkù xa
̠á; A: no̠o̠ xa̠a̠; EJ: ndu̠k x

defecar  vi  1a. X: tatá; M: tiatiá; C: tiatiá; A: tatá; EJ: tiatiá
1b. X: tatá sì
ví                                              2. EJ: sánuu ti̠xin

defectuoso  

ser defectuoso  1a. X: kuchiña
1b. X: nduchiña

defender  1a. vt  X: ndikiin...tu̠un
1b. X: ndiki
in...mii...
2. X: ku
̠u̠n...ndeé; M: ku̠u̠n...ndieé; EJ: ku̠u̠n...ndieé  

definir palabras  C: sandúkáxi tu̠un

dejar  1a. vt  X: sindôo; M: sandóo; EJ: sándo̠o
1b. vi  X: ndo
̠o; M: ndo̠ǒ; A: ndo̠o; EJ: ndo̠o
2a. vt.   X: sindikóó; M: sandakoo;                 A: sandakoo$; EJ: sándakoo
2b. vi  X: no existe; C: ndakoo$; A: ndakoo$; EJ: ndakoo

delantal  m  X: mantíli; M: mandíli̠

delante de  prep  X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠; EJ: nu̠

delgado  adj  1. X: kuée; M: kue̠e̠; C: kue̠e;        A: kuéé; EJ: kuée
2. X: lakuan; M: lakí; C: laki$; EJ: lakí
3. X: nîí; M: ní
ǐ; C: níi; A: níi̠; P: nií
4. X: yáxín; M: yáxín; C: yáxín, A: yásín;        P: yáxín; EJ: yáxín
5. X: no existe; C: kuíin; EJ: kuîín

hacer delgado  1a. X: xalakuan; M: salakuán; EJ: no existe
1b. X: kixaa lakuan; M: no existe
2a. X: xanîí; M: saníi
̠
2b. X: kixaa nîí; M: no existe

3a. X: xayáxín; M: sayáxín
3b. X: kixaa yáxín; M: no existe

ponerse delgado  1a. X: kukuée; M: kukuée; C: kukuée; EJ: kukuée
1b. X: ndukué
e; M: ndukuée;             EJ: ndukuée
2a. X:
kulakuan; M: kulakuan
2b. X: ndulakuan
3a. X: kunîí; M: no existe; C: kuníi

3b. X: ndunîí
4a. X: kuyáxín; M: kuyáxín

4b. X: nduyáxín

delgado y facil de quebrar  adj  X: lùkù;     A: luku

delicado  adj  X: i̠í; M: yi̠ǐ, i̠ǐ; A: yi̠i̠; EJ: i̠

ponerse delicado  X: kuyi̠í; M: kuyíi̠; A: kuyi̠i̠;   EJ: ku i̠

delicioso  adj  X: ya̠sín; M: ya̠si̠n; C: ya̠xin;         A: ya̠si̠n; EJ: yasín

hacer delicioso  X: xaya̠sín; M: no existe

ponerse delicioso  X: kuya̠sín; M: kuyási̠n
1b. X: nduya
̠sín

delirar  vi  X: ka̠a̠n sáná; C: ka̠a̠n sana$

delito  m  X: kua̠chi; M: kuachi̠; C: kua̠chi;          A: kua̠chi; EJ: kua̠chi

demasiado  adj  X: no existe; C: ni ka; EJ: kuénda, ndi̠va

demonio  m  X: kití nǎa; M: kití ñǎa; C: kiti naa$, tiñaa$, nañaa$; P: timiaa$; EJ: kití nǎ'a

nombre de un demonio y el lugar donde hacen sacrificios  X: ñùù sìsò

denso  adj  1. X: o̠; M: kóo̠; EJ: kóo̠

2. EJ: kúkun

ponerse denso  1a. X: kukóo̠; M: kukóo̠
1b. X: ndukó
o̠

dentro de  adv, prep  X: ini; M: ini; A: ini; EJ: ini
2. prep  X: ti
̠xin; M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin;       EJ: ti̠xin

depender  vi  X: kundaa ini; M: kundiaa; EJ: no existe

derecho  m  1. (autoridad) X: ichí; M: ichí; A: yichi̠; P: íchi
2. (autoridad) X: no existe; A: nda̠yi; EJ: ndiáyu
3. adj  (lado) X: kuá
á; M: kuáá; A: kuáá;        P: kuáá; EJ: kuáá
4. adj  (recto) X: nd
ǎku; M: nda̠kú; A: nda̠kú; EJ: ndǎku

ponerse derecho  1a. X: kundǎku;              M: nunda̠
1b. X: ndund
ǎku

tener derecho  X: kuu mií...ichí

derrarmar  vi  1. X: to̠o; EJ: to̠o
2. X: kui
̠ta̠; M: kui̠tia̠; A: kui̠ta̠; EJ: kui̠tia̠

derretir  1a. vt  X: sindútá; EJ: sándutia
1b.
vi  X: nduta; C: ndu
̠tia̠; EJ: ndutia

derrumbar  1. vt  X: kani; M: kani; C: kani; A: kani; EJ: kani
2. vi  C: ta
̠ni; EJ: tni                                                                 3. vi  X: ndiku̠un
4. vi  X: ndiku
̠un sítí
5. vi  X: no existe; M: kunuu; P: kinuu ndaa$;        EJ: kinúu ndiaa                                                                   6. vi  EJ: kinúu síti

derrumbe  s  X: no existe; C: sitii$

desabrido  adj  1. X: ya̠x; M: axa
2.
X: katí; M: katí; C: katí; A: katí; P: katí;      EJ: katí

desacompletar  v prnl  X: ndundaa

desamarrar  vt  X: ndaxín; M: ndaxí; C: ndaxín;           A: ndaxín; EJ: ndaxín

desanimado  adj

estar desanimado  X: ndikava ini

desanimar  vt  X: sindíkó ini

desaparecer  vi  X: ndañúú; M: ndoñúú;                 C: ndoñuu$; A: ndañóó; EJ: ndañúú

desarrollado  adj  

bien desarrollado  X: numá; C: numa$

desarrollar  vi  (gente, animales, milpa) X: kuxáá; M: kuxaa; A: kuxa; EJ: kuxáá

desarrollar desnutrido  1a. X: kutáa;          M: kutiaa$; EJ: kutiáa
1b. X: ndutá
a

hacer desarrollar desnutrido  1a. X: xatáa; M: no existe
1b. X: kixaa táa; M: no existe

desatar  vt  X: ndaxín; M: ndaxí; C: ndaxín;         A: ndaxín; EJ: ndaxín

desayunarse  v prnl  X: kasi ini; C: kasi̠ni, kasi ini;         A: kasi; EJ: kasǐni

desbaratar  vi  X: kani; M: kani; C: kani, ta̠ni; A: kani

descansar  vi  1. X: ndikundeé; C: ndakindiée;      A: nakindee̠; P: ndikindee; EJ: ndakindieé
2. X: no existe; C: ndixiko$

descascarar  vt  (frijoles secos, leña) X: no existe; A: ndiva

descendiente  m  X: se̠e síkuá; M: xíkuá; A: sa̠ya ñani síkuá; EJ: se̠e ñani

descomponer  1a. vt  X: sitîví; M: sativi$; EJ: sátǐvi
1b. vi  X: ti
̠ví; M: ti̠ví; C: ti̠ví; A: ti̠ví; EJ: tǐvi
1c. vi  X: nditiví; C: ndati
̠ví; EJ: ndatǐvi

descontar  vt  X: kindaa; M: kindiaa; C: kindiaa$; A: kindaa; EJ: kindiaa

desconocida, persona  s  EJ: túku

descriar  vt  1a. xatáa; M: no existe
1b. X:
kixaa táa; M: no existe

descubierto  adj

estar descubierto  X: kutuvi; M: kutuvi;       A: 3tivi; EJ: kutuvi

descubrir  vt  X: kuná; M: kuñá; A: kuná; EJ: kuná

descuidado  adj  1. X: kuáñú; C: kuáñu; EJ: no existe
2. ndi
̠kùù

descuidado en el traje  vi  X: no existe;        C: kachiña

descuidosamente  adv  X: kuáñú; C: kuáñu

desde  adv  1. X: nda̠; M: ndiá; C: ndiá; A: nda̠;    EJ: nda̠
2. X: tu
̠va
3. (mientras) X:
nani; EJ: nani

desear  vt  1a. X: kuya̠sín yuú
1b.
X: nduya̠sín yuú
2. A: yichi ini

desencajar  vi  1. X: keta; M: kita; A: keta; EJ: kita
2.
X: ya
̠a; M: ya̠a; C: yaa; A: ya̠a; EJ: ya̠a

desenredarse  vi  X: ndikaa̠; M: ndaka̠a̠; EJ: ndaka̠a̠

desenrollar  vt  X: ndikani; C: ndakani; EJ: ndakani

deseo  

sin deseo  adv  X: a; EJ: no existe

tiene deseo  X: i̠ ini; EJ: i ini

desértico  adj  X: yúyú; M: yúú; A: yúyú; EJ: yúú

desfilar  vi  X: kanduu; M: kenduu̠

desgranar  vt  X: sikôyo; M: sakóyo; A: sakoyo;    EJ: sáko̠yo

deshacer  vt  (ropa) X: ndikani; C: ndakani; EJ: ndakani

desierto  m  X: yúyú; M: yúú; A: yúyú; EJ: yúú

lugar desérito  s  X: ikú yúyú; M: ikú yúú; EJ: yukú yúú

quedarse desierto  X: nduyúyú; M: no existe

deslave, pasar un  vi  EJ: kinúu síti

deslocar  vi  1. X: keta; M: kita; A: keta; EJ: kita
2.
X: ya
̠a; M: ya̠a; C: yaa; A: ya̠a; EJ: ya̠a

desmayarse  v prnl  X: kuvi ndiûu; M: no existe
2.
X: kuvi tóó; M: kuvi tóó
3.
X: no existe; M: kuvi yí
í; EJ: kuvi íí

desnudo  adj  X: chálá; M: chala; C: yala$; P: chálá;     EJ: cha̠lá

desnutrido  adj  X: a; EJ: tiáa

desarrollar desnutrido  1a. X: kutáa;          M: kutiaa$; EJ: kutiáa
1b. X: ndutá
a

estar desnutrido  1a. X: kuxivâko; M: no existe
1b. X: nduxiv
ǎko

desobedecer  vt  1a. X: xaso̠o
1b. X: kixaa so
̠o; M: no existe; EJ: kixaa so̠o
2. X: ya
̠a nu̠ú
3. X: no existe; A: kasa toon

desobediente  adj  X: so̠o; M: soo̠; C: soo̠; A: so̠o; EJ: so̠o

desordenado  adj  (cabello) X: ta̠ka̠; M: ta̠ka̠;        C: ta̠ka̠; EJ: ta̠k

despacio  adj  1. X: kuée; M: kuée; C: kuéé;          A: kuéé; EJ: kuée
2. X: ya
̠a̠; C: ya̠a̠

desparramar  vi  X: no existe; C: kandati

despedazar  1a. vt  X: sikuáchí; C: sakuachi;        A: sakuachi; EJ: sákuachi
1b. vi  X: kuachi; M: kuachi; A: kuachi;          EJ: kuachi

despedir  vt  1. X: ka̠a̠n ndióxi̠; M: kaan ndioxi$; C: ka̠a̠n ndioxi$; EJ: ka̠a̠n ndióxi̠
2a. X: ndaí; ndia
̠yú; C: ndia̠yú; A: nda̠yí;        EJ: ndiǎyú
2b. X: no existe; M: kundia
̠yú; C: kundia̠

despejarse  vi  (el cielo) X: ndikuná; M: ndakuiñá; C: ndakuná; A: nakona; EJ: ndakuná

despertar  1. vt  X: sindikôo; C: sandóto; EJ: sándako̠o
2. vi  X: ndikáxín ini; M: ndukáxin ini;            C: ndukaxin$; A: nakáxín ini; EJ: ndakǎxi ini
3. vi  X: ndoto; C: ndoto

despierto  adj

estar despierto  X: kundito; M: kundito;      EJ: kundito

despintar  vt  M: sánandoo

despreciar  vt  1a. X: xachi̠tun; M: sachi̠tu̠n
1b. vt  X: kixaa chi
̠tun; M: no existe
1c. v prnl  X: kuchi
̠tu̠n; EJ: kuchi̠tn
2. vt  X: no existe; M: kuñú
ú

después  1a. adv  X: 3ndii; EJ: ndii
1b. adv, conj  X: si
̠ndíí; C: sandíí; A: sondii$

destapar  vt  X: kuná; M: kuñá; A: kuná; EJ: kuná

destemplar  vi  X: kui̠yá; M: xi̠ya̠; C: ndu iyá;      A: kuiya; EJ: kui̠yá

desteñirse  vi  EJ: ndando̠o      

destruir  1a. vt  X: kani; M: kani; C: kani; A: kani; EJ: kani
1b. vt  (ropa) X: ndikani; C: ndakani
1c. vi  C: ta
̠ni; EJ: ta̠ni
2a. vi  X: ndi
i xa̠á; A: ndii xa̠a̠; EJ: ndii xa̠á
2b. vt  X: sindí
í xa̠á; A: sandii xa̠a̠; EJ: sándii xa̠
3a. vt  X: sitîví; M: sativi$; EJ: sátǐvi
3b. vi  X: ti
̠ví; M: ti̠ví; C: ti̠ví; A: ti̠ví; EJ: tǐvi

desviarse  vi  X: kunini; M: kununi; A: kunini;   EJ: kununi

detener  vt  1a. X: kasi; M: kasi; A: kasi; EJ: kasi
1b. X: ndasi; M: ndasi; C: ndasi; A: ndasi;      EJ: ndasi

determinar  vt

determinar el precio  X: kanda ya̠vi

detrás de  adv  X: sa̠tá; M: sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A: sa̠ta̠;    EJ: sa̠tá

devolver  1a. vt  X: sindíkó ko̠o; C: sandíkó;        EJ: sándiko
1b.
vi  X: ndikó; M: ndikó; C: ndikó; A: ndikó; EJ: ndikó

día  m  1. X: ki̠ví; M: ki̠vi̠; C: kii$; A: ki̠vi̠; EJ: ki̠ví, k
2. (la parte del día cuando hay luz del sol)       
X: nduví; A: ndiví; EJ: nduví

día santo  X: ki̠ví yi̠í; M: ki̠vi̠ yíi̠; EJ: ki̠ví

día y noche  X: nduví niuu; EJ: nduví ñǔu

en cuatro días  X: iñû; M: iñǔ

en cinco días  X: no existe; M: ikún; A: ikún

hace cuatro días  X: ka̠ñuu; M: ka̠ñuu; P: no existe; EJ: ka̠ñuu

unos días  X: u̠vi̠ ndaá ki̠

diablo   m  X: kití nǎa; M: kití ñǎa; C: kiti naa$, tiñaa$, nañaa$; P: timiaa$; EJ: kití nǎa, ti̠mia

diafragma  m  EJ: ku̠ ndási txin n

diario  adv  X: vitin ta̠a̠n

diarrea  f

causar diarrea  X: sikúún ti̠xin; A: sakoon ini; EJ: sákuun…txin

tener diarrea  X: kuun ti̠xin; A: koon ini;   EJ: kuun ti̠xin

dibujar  1a. vt  X: sináná; M: sanana; A: sanána;          EJ: sánana
1b. X: nana; M: nana; EJ: nana

diente  m  X: nu̠u: M: nu̠u; C: nu̠u; A: no̠o;      EJ: nu̠u

diente canino  X: nu̠u tìnà; EJ: nu̠u tǐna

diente chico y descompuesto  X: nu̠u linkí; C: nuu tika

dientes o puntas  EJ: li̠nkí

diez  adj  X: u̠xi̠; C: u̠xi, A: u̠xu̠; EJ: u̠x

diferente  adj, adv  X: síín; M: síín; P: siin; EJ: síín

difícil  adj  X: ndíchi; M: ndíchí; EJ: ndíchi
2. X: u
̠vi̠; M: u̠vi̠; C: u̠vi, A: yo̠vi̠; EJ: u̠vi̠      3. EJ: yánká

hacer difícil  1a. X: xakini; M: sakíni; EJ: sakini
1b. X: kixaa kini; M: no existe

dificultad  f
con mucha dificultad
 X: tùví ndióxi̠

difunto  m  X: ndìì; M: ndi̠i; C: ndi̠i; A: ndi̠i;        P: ndíí; EJ: ndi̠i̠

dinero  m  X: ún; M: xu̠ún; C: xu̠ún; A: si̠ún; EJ: xǔun

dinero de cobre  X: kàà kuáa; C: kaa xuun kuaa

Dios  m  X: Ndióxi̠; M: Ndióxi̠; C: Ndióxi̠;          A: Ndiós; EJ: Ndióxi̠

directamente  adv  X:

disciplinar  vi  X: ka̠a̠n; M: ka̠a̠n; C: ka̠a̠n;         A: ka̠a̠n; EJ: ka̠a̠n

discurso  m

dar un discurso  X: ka̠a̠n ndosó; M: ka̠a̠n ndoso; A: kaa̠n ndoso; EJ: ka̠a̠n ndosó

discutir  vt  1. X: kani táán; M: kani táán, kataan; C: katáán; A: kani táan
2. X: no existe; M: na
̠á; C: naa; A: naa

disentería  X: tatá...ni̠í; A: kue̠e̠ ni̠i̠; EJ: kue̠ n

tener disentería  vi  1. X: ni̠í ndoo
2. X: tatá...ni
̠í

dislocar  vi  X: keta; M: kita; A: keta; EJ: kita
X: no existe; C: kandata$

disnivelado  adj  X: kua̠to̠

dispersar  1a. vt  X: no existe; C: sandútia̠
1b. v prnl  X: ndu̠ta̠; C: ndu̠tia̠
1c. v prnl  X: no existe; C: ndandu
̠tia̠;            EJ: ndandu̠ti
2. v prnl  X: kui
̠ta̠ yává; M: kui̠tia̠ yává

disponer  vi  X: ka̠a̠n táán; M: ka̠a̠n, kataan;     C: kataan; EJ: ka̠a̠n táán

disputar  vt  1a. X: xandáxá; M: no existe
1b. X:
kixaa ndáxá; M: no existe
2. vt  X: sikání tá
án; C: sakataan$

distinción

hacer distinción de personas  X: no existe; M: kuñúú

distribuir  vt  C: xa̠xa̠; EJ: xa̠x
1b. X: ndixaxá; C: ndaxaxa̠

disuadir  vt  X: no existe; C: kindiaa nuu$

dividir  1a. vt   X: nditaví; M: ndataví; C: ndatavi;      EJ: ndataví
1b.
vi  X: ndita̠ví; M: ndatavǐ

dividir en medio  X: taví sava; EJ: taví sava

divieso  m  X: ta̠a

doblar  vt  EJ: chikánu

doblar la mano  vt  X: xa ikín ndaá; C: kasa íki ndaá

doce  adj  X: u̠xi̠ u̠vi̠; C: uxuvi$; EJ: u̠xv

doctor  m  X: ndotór; EJ: na̠ ta̠tán

documento  m  1. X: ata; M: ata; C: ata; EJ: ata
2. X: tùtù; M: tutu; C: tutu; A: tutu; P: tutú;    EJ: tutu

documento dando permiso llevar animales de un lugar a otro  X: no existe; C: páse

doler  vi  1.  X: ku̠vi̠; M: kuvi̠; A: kivi̠; EJ: ku̠vi̠
2.  (cabeza o vientre) X: kaxí; M: kax
ǐ; C: kaxi;      A: kaxi; EJ: kaxí

doler un poco  X: ku̠vi̠ ya̠a̠

dolor  (de los músculos; por ej.: de la espalda, hombro o brazo)  X: ní; C: kuninu$; EJ:

dolor de hueso  (muy fuerte, hasta que se siente que está despedesándose)  X: no existe; C: kua̠chi ikí

tener dolor  vi  X: no existe; C: kuninu

tener dolor de cabeza  vi  X: no existe;       C: kununi xini$

doloroso  adj  X: u̠vi̠; EJ: u̠vi̠

domesticado  adj  X: sa̠na̠; M: sa̠na̠; A: sa̠na̠;       EJ: sa̠n
2. X: no existe; C: tata

dominar  vt  X: xamáso; C: kasa maso$
X:
kixaa máso; M: no existe

X: ndasa máso

dónde?  adv  1. (precede sustantivos y pronombres) X: a̠
2.
(precede verbos) X: míí; M: ndiá mií; A: mí; P: míí
3. (contracción de míí dónde y ichí camino)     X: míchí; A: míchí; P: michi
4. C: yachi$                                                      5. C: ndia chi$; EJ: ndáa chí

donde  adv  1. X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠, no̠; EJ: nu̠
2. X: no existe; C:
ndiá

dormir  vi  1. X: ku̠su̠n; M: ku̠su̠; C: ku̠su̠n;         A: ku̠su̠n; EJ: ku̠sn
2. (hablando con un niño) X: mími; M: no existe

dormir con los ojos entreabiertos  X: ku̠su̠n leko; M: no existe

dormir profundamente  X: na̠á ini

hacer dormir  vt  X: sikúsu̠n; EJ: sáku̠sn

hacer dormir profundamente  X: sinâá ini;   M: sanaa ini$; EJ: sánaá ini

dos  adj  X: u̠vi̠; C: u̠vi; A: o̠vi̠; EJ: u̠v

dos años pasados  X: ava kán; M: ava kán;  C: ava kán; EJ: ava kán

dos días después de pasado mañana  X: no existe; A: ikún

dos manos llenas  X: tikoo ndaa$; C: tiko ndaa$; P: tikoyo$

de dos en dos  X: tá u̠vi̠ tá u̠vi̠; A: o̠vi̠ o̠vi̠; EJ: tá u̠v tá v

Dos Ríos  C: Tiauvi$

duda

tener duda  X: kaka u̠vi̠ ini; M: no existe;   A: kaka ini; EJ: kaka u̠v ini

dudar  vt  1. X: kaka u̠vi̠ ini; M: no existe; A: kaka ini; EJ: kaka u̠v ini
2.
M: xa u̠vi̠ ini

duende  m  (de animal o de gente) X: sa̠ki̠; M: sa̠ki̠; EJ: soko yuu

dueño  m  X: xi̠ò; M: ixtoo$; A: xitóo; EJ: xi̠tǒo

dulce  1. adj  X: vi̠xi̠; M: vi̠xi̠; C: vi̠xi̠; A: vi̠si̠;    EJ: vi̠x
2.
m  X: ndu̠ú vi̠xi̠; A: tívi̠si̠; EJ: ndu̠ú vx

hacer dulce  1a. vt  X: xavi̠xi̠; M: savi̠xi̠
1b. vt  X: kixaa vi
̠xi̠; M: no existe
1c. vt  X: ndasa vi
̠xi̠; M: ndasa vi̠xi̠

ponerse dulce  1a. vi  X: kuvi̠xi̠; M: kuvixi̠; C: kuvixi
1b. vi  X: nduvi
̠xi̠

duramente  adv  X: é; M: tiéé; C: tiéé; A: téé; EJ: tiéé

durante  prep  X: ti̠xin; M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin;   EJ: ti̠xin

durazno  m  (la fruta) X: nde̠é; M: ndie̠ě; C: ndie̠e̠; A: nda̠ya̠; EJ: ndie̠
(el árbol) C: tun ndie
e$; EJ: tún ndie̠

duro  adj  1. X: é; M: tiéé; C: tiéé; A: téé, táyá; EJ: tié
2. (estricto) X: 1
kue̠e̠; M: kue̠e̠; C: kue̠e̠;        A: kue̠e̠; EJ: kue̠e̠
3. (tieso) X: ndakú; M: ndaku
̠; C: ndaku̠;         A: nda̠ku̠; EJ: ndakú
4. (firme) X: tuun; C: kutuun; EJ: túún

duro y elástico  X: xi̠i; M: xiǐ; C: xi̠i; EJ: xi̠i

hacer duro  1a. X: xa itún
1b. X: kixaa itún; M: no existe

1c: X: ndasa itún; EJ: ndasa itún                                      2. EJ: ndasa tié

hacer duro y elástico  1a. X: xaxi̠i; M: saxiǐ
1b. X: kixaa xi
̠i; M: no existe

ponerse duro  X: kutéé; M: kutiéé; C: kutiée
X: ndutéé

ponerse duro y elástico  1a. X: kuxi̠i;         M: kuxíi; C: kuxi̠i
1b. X: nduxi
̠i

 


E

 


económicamente  adv  X: kuíí; M: kuíí; EJ: kuíí, kuií

echado  

ser echado  vi  X: ke̠e; M: ke̠ě; A: ke̠e;      EJ: ke̠e

echar  vt  1. X: chika̠a̠; M: chikaa; C: chikaa;       A: chikaa̠; EJ: chika̠a̠
2. (formar tortilla, comal) X: katí; M: katu;      P: katún
3a. (meter) X: ko
ni ndaa; M: koni; EJ: koni
3b.
(meter) X: sikóní; M: sakóni, C: sakoni$
4. (echar, vaciar) X: ndiso ndee; A: nandiso; ndiso ndee; EJ: ndiso ndiee
5. (
líquido, sobre algo o alguien) X: sikáá;      M: sakáá; C: sakaa; EJ: sákaa

echar ganas  vi  X: ndikundéé;                   C: ndakundiee; A: ndukú ndeé;            EJ: ndakundieé

edificio  m  X: vee; M: vee; C: vee; A: vee;       EJ: vee

ejote  m  X: ndìchì; M: ndi̠chi; A: ndi̠chi; EJ: ndǐchi

flor de ejote  X: ìì; M: ita ndichi$; P: iya; EJ: ita ndǐchi

él  pron  X: ra̠; M: ra̠; C: ta̠, ra̠; A: ta̠, ra; EJ: tia̠, r

electricidad  f  X: ñu̠u̠; M: ñu̠u̠; C: ñuu; A: ñoo̠

elegante  adj  X: sàví; EJ: sâví

elegido  

ser elegido  X: ta̠nda̠ xa̠á

eligir  vt  1a. X: ndi̠ka̠xin; M: ndakaxin; EJ: ndaka̠xin
1b.
X: no existe; M: kaxin; C: kaxi$; A: kaxin; EJ: ka̠xin

ella  pron  X: yá; M: ñǎ; C: ñǎ; A: ñá; P: ñá; EJ: ñá

ello  pron

ello es  X: kúa̠; M: ké; A: kía; EJ: ke, ké

elote  m  X: ndixín; M: ndixí; C: ndixí; A: ndisi̠;   EJ: ndixí

elotito  m  (muy tiernito, que apenas se está formando) X: isá; M: isá; EJ: isá
1. (lo que crece junto con la buena pero no se desarrolla por completo) X: sàtà; EJ: sa
̠ví

embarazada  adj

estar embarazada  1. X: kuñuu se̠e; M: kuñuu see; A: koon sa̠ya; EJ: kuñuu se̠e
2. X:
ke̠e se̠e; M: ke̠ě see

embargo  

sin embargo  X: saá ni

embarrado  adj

estar embarrado  X: kuchi; M: kuchi;          C: kuchi; A: kuchu; EJ: kuchi

emblanquecerse  vi  1a. X: kuyaa; M: kuyaa; C: kuyaa$
1b. X: nduyaa; M: nduyaa

emborrachar  1. vt  X: sikóó; M: sakóó; A: sakoo;     EJ: sákoo
2.
vi  X: koo; M: koo; C: koo; A: koo;          P: koo$; EJ: koo
3. vi  C: xini

embrocar  vt  1. (obj. sing.) X: chindúú ndee;      EJ: chindúu ndiee
2. X: kata ndee; M: no existe; EJ: chinúú ndiee

embrujado  

ser embrujado  1a. X: kukíví; M: kukí
1b. X: ndukí
ví; EJ: ndukívi
2a. X: kukué
e; M: no existe; EJ: no existe
2b. X: ndukué
e; M: ndukuee$;            EJ: ndukue̠
3.
X: no existe; M: ndu̠chi̠ña

embrujar  vt  1a. X: xatási; M: xatasi$
1b.
X: kixaa tási; M: no existe

empacharse  vi  X: na̠na̠; M: ña̠ña̠; C: na̠na̠

empeñado  adj

estar empeñado  X: no existe; C: kandia$

empeñar  vt  X: kakin ndaa; C: kakin ndiaa; EJ: kakin ndiaa

empezar  vt  1. X: kixáá; M: xaa; C: kixaa$;       A: kixáá; P: kixaa$; EJ: kixaá
2. (meses y años) X: kichiñu; C: kichiñu

empleo  m  X: chiñu; M: chiñu; C: chiñu; A: chiño; EJ: chiñu

empobrecer  1a. vt  X: xandávi; C: kasa ndavi$
1b. vt  X: kixaa ndá
vi; M: no existe
1c. vt  X: ndasa ndá
vi; EJ: ndasa ndávi
1d. v prnl  X: kundá
vi; M: kundáví; C: kunda̠ví;    EJ: kundávi
1e. v prnl  X: ndundá
vi; EJ: ndundávi

empollar  vt  1. (gallina) X: nde̠e chíyo̠
2. (gallina, cucaracha, mosca) X: ta
̠ví; M: ta̠vǐ; C: ta̠vi̠; A: ta̠vi̠; EJ: ta̠ví

empujar  vt  1a. X: chindaá; M: chindaá;            A: chindaá; EJ: chindaá
1b. X: no existe; M: chindá
ni; C: chindani$
2a. (para abajo) X: ka
̠ta̠vi̠; M: katavi̠; A: katavi̠;       EJ: kata̠vi̠
2b. X: ka
̠ta̠vi̠án; C: katavi taan
3. X: no existe; M: tianda
a

en  prep  1. (sobre) X: sa̠tá; M: sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A: sa̠ta̠; EJ: sa̠tá
2. (encima) X: nu
̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠;    EJ: nu̠

encabritarse  vi  X: kandiso; C: kandiso

encaje  m  X: ndikín

encargar  vt  1. (con alguien) X: kata ndaa;          M: tiandiaa
2. X: kundaka; M: kundiaka; C: kundiaka;      EJ: kundiaka

encelar  vt  1a. X: xakuíñu; M: sakuíñu; A: kasa kuíni̠
1b. X: kixaa kuíñu; M: no existe

encender  1. vt  (algo con flama) X: chika̠a̠ ñu̠u̠;   M: chikaa ñu̠u̠; A: chikaa̠ ñoo̠
2. vt  X: no existe; M: no existe; C: chiñu
̠u̠;     P: no existe
3a. vt  X: tuun; M: tuun; C: kutuun$; EJ: tuun
3b.
vi  X: tu
̠u̠n; M: tu̠u̠n; A: to̠o̠n
3c. vt  X: no existe; A: natoon

4. vt  (prender, requemar) X: ndika
mi;           M: ndakami; A: ndikami
5. vt  X: no existe; M: vikun; C: vikun$

encerrado  adj

estar encerrado, estar adentro  X: kuñuu;    M: kuñuu; A: kuñóo; EJ: kuñuu

encerrar  vi  X: kundasi ndaa; M: ndasi ndiáá;           EJ: kundasi ndiaa

encima  adv  1. (arriba) X: ni̠nu; A: ni̠no; EJ: ni̠nu
2. C: toto

encima de  prep  X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠;    A: no̠o̠; EJ: nu̠

estar encima  1a. (suj. sing.) X: kunúú;      M: kunuu; A: kanoo; EJ: kunúú
1b. (suj. pl.) X: kundósó; M: kundosǒ;    A: ku
̠ndóso; EJ: kundóso
1c. (suj. pl.) X: ndikundosó

poner encima  1. (obj. sing.) X: chinúú;     M: chinúú; A: chinoo; EJ: chinúú
2.
(obj. pl.) X: tisó; M: tíso; A: chisó, chindoso
̠; EJ: tisó, chindosó
3. X: no existe; M: kani ndoso
̠; A: kani ndoso̠
4. X: no existe; A: kata ndoso
̠

encino  m  X: tiàtá; C: tun suvi$; EJ: titá

tipo de encino  1. (tiene bellotas grandes)    C: tisuvi$
2. (tiene bellotas chicas) C: tundii$;       EJ: túndi
̠

encinta  adj

estar encinta  1. X: kuñuu se̠e; M: kuñuu see; A: koon sa̠ya; EJ: kuñuu se̠e
2. X:
ke̠e se̠e; M: ke̠ě see

encogerse  v prnl  1a. X: kuloo; M: kuloo; C: kuloo
1b. X: ndulo
o

encontrar  1a. vt  X: ndikitáán; M: ndakitáán;       C: ndakitáán; A: nakitáán; EJ: ndakitáán
1b.
vt  X: nditaan
2a.
vt  X: ni̠í; M: niǐ; C: nii; A: nii; EJ: ni̠í
2b. vt  X: no existe; C: ndaní
i; A: nanii̠;        EJ: ndani̠
3.
vi  (algo perdido) X: ndeta

encorvarse  vi  X: kandeta; M: kandita; C: kandita; A: kandeta

enderezar  v prnl  1a. X: kundǎku; M: nundkú;    EJ: kundǎku
1b.
X: ndundǎku; EJ: ndundǎku                      1c. EJ: ndasa ndǎku

enderezarse  v prnl  1a. X: kundǎku; M: nunda̠kú; EJ: kundǎku
1b. X: ndund
ǎku; EJ: ndundǎku

endulzar  1a. vt  X: xavi̠xi̠; M: savi̠xi̠
1b. vt  X: kixaa vi
̠xi̠; M: no existe
1c. vt  X: ndasa vi
̠xi̠; M: ndasa vi̠xi̠
1d. v prnl  X: kuvi
̠xi̠; M: kuvi̠xi̠; C: kuvixi
1e. v prnl  X: nduvi
̠xi̠; EJ: nduvi̠x

endurecerse  v prnl  1. X: kutéé; M: kutiéé
2. C:
kundúu̠

enegrecer  1a. vt  X: xandáá; M: sandiáá
1b. X:
vt  kixaa ndáá; M: no existe
1c. X: vt  ndasa ndáá; M: ndasa ndiáá
1d. X: vi  kundiáá; M: kundiáá; C: kundiaá
1e. X: vi  ndundáá

enemigo  adj  X: no existe; A: kuini

enfadarse  v prnl  1. X: kundasí; M: kundasí; EJ: kundasí
2. X: no existe; M: kucha
an ini$

enfermar  1a. vt  X: xakue̠e̠; C: kasa kuee$
1b.
vt  X: kixaa...kue̠e̠; M: no existe
2. vt  X: ki
in kue̠e̠; EJ: kiin kue̠e̠
3. v prnl  X: ku
̠vi̠; M: kuvi̠; A: kivi̠; EJ: ku̠vi̠
4. v prnl  C: xixi$

enfermedad  f  X: kue̠e̠; M: kue̠e̠; A: kue̠e̠;        EJ: kue̠e̠

enfrentar  vt  X: no existe; C: ndikun$

enfrente

estar enfrente  X: koto ndaa; M: koto ndiaa

enfriar  vt  1a. sindîko; A: sandiko; E: sándi̠ko
1b.
v prnl  X: ndi̠ko; M: ndiko̠; A: ndi̠ko;       EJ: ndi̠ko
2a. v prnl  X: kuvi̠xin; M: kuvixin
2b. v prnl  X: nduvi
̠xin; C: nduvixin;               A: nduvixi̠n; EJ: nduvi̠xin

engañar  vt  1a. X: xamáña; M: samáñá; EJ: sámáña
1b. X: kixaa máña; M: no existe

2. X: sindá
vi; C: sandavi; A: sandávi;           EJ: sándávi

engañoso  adj  X: síkí

ponerse engañoso  1a. X: kumáña;             M: kumáñá; EJ: kumáña
1b. X: ndumáña

engordar  1a. vt  (a un animal) X: sindáa;             M: sandaa$; A: sandaa; EJ: sándaa
1b.
v prnl  X: ndaa; M: ndaa; C: ndaa;          A: ndaa; EJ: ndaa
2a. vp  X: kundu

2b. vp  X: ndundu
ú; C: ndunduú; EJ: ndunduú

enjulio  m  X: no existe; C: túsa̠a; EJ: tu̠sá

enmohecer  1a. vt  X: sikûxin; EJ: sáku̠xin
1b. v prnl  X: ku
̠xin; M: kuxi̠; C: kuxi; A: ku̠su; EJ: ku̠xin

enmudecer  1a. vt  X: xame; M: sami̠mi̠
1b.
v prnl  X: kumemé; M: kumimi̠
1c. v prnl  X: ndume

enojar  1a. vt  (causar enojo) X: xakue̠e̠; C: kasa kuee$, sakuee$
1b.
vt  X: kixaa kue̠e̠; M: no existe
1c. vi  EJ: ndakue̠e̠

      2a. vt  (causar enojo) X: sisâá; A: sasaa̠;         EJ: sas

hacer enojar  1a. vt  X: sisâá; A: sasaa̠;      EJ: sasa̠
2b. v prnl  X: sa
̠á ini; M: sa̠ǎ ini; A: sa̠a̠ ini

enojoso  adj  X: nda̠xa̠; C: ndáxa

enredado  adj  (como arbusto o cabello no peinado) X: ndi̠ki̠n

enredar  1. vt  M: kava ndúú
2. v prnl  X: ka
̠va̠ nuu; M: ka̠va̠; EJ: ka̠v nuu

enriquecer  1a. vt  X: xakuíká; M: sakuiká; EJ: sákuíka
1b. vt  X: kixaa kuíká; M: no existe
1c. vt  X: ndasa kuíká; M: ndasa kuíka
1d. v prnl  X: kukuíká; M: kukuíka
1e.
v prnl  X: ndukuíká; M: ndukuíka;              A: ndukuíká; EJ: ndukuíka

enrojecer  1a. vt  X: xakuáa; M: sakuáa
1b. vt  X: kixaa kuá
a; M: no existe
1c. vt  X: ndasa kuá
a; M: ndasa kuáa
1d. v prnl  X: kukuá
a; M: kukuáa; C: kukuáa
1e. v prnl  X: ndukuá
a; M: ndukuáa

enrollar  vt  X: no existe; C: ndatúví

ensanchar  1a. vt  X: xakóó; M: sakóó
1b.
vt  X: kixaa kóó; M: no existe
1c. v prnl  X: kukó
ó; M: kukóó
1d. v prnl  X: ndukóó; EJ: ndukóó
2a. vt  X: xandíka
̠; C: kasa ndika$
2b. vt  X: kixaa ndíka
̠; M: no existe
2c. vt  X: ndasa ndíka
̠; EJ: ndasa ndíka
3a. vt  X: xalá
mbá; M: salámbá 
3b. v prnl  X: kulá
mbá; M: kulamba̠
3c. v prnl  X: ndulá
mbá

enseñado

ser enseñado por  X: sikuáá...ndaá

enseñar  vt  X: sináa̠; M: sañáa̠; A: sanáa;         EJ: sána̠a̠

ensomar  vi  X: chǒma; M: chi̠má; C: chu̠má;             A: chimá; EJ: ndachǒma

ensuciar  1a. vt  X: xaya̠kua̠, M: saya̠kua̠; EJ: sáya̠ku
1b.
vt  X: kixaa ya̠kua̠; M: no existe
1c. vt  X: ndasa ya
̠kua̠; EJ: ndasa ya̠ku
1d. v prnl  X: kuya
̠kua̠; M: kuyakua̠;                          EJ: kuya̠ku
1e. v prnl  X: nduya
̠kua̠; A: nduyakua̠;           EJ: nduya̠ku
2a. vt  (hacer mugroso) X: xatee; M: satiéé;    EJ: sákutié
2b. vt  X:
kixaa tee; M: no existe
2c. v prnl  X: kute
e; M: kutiéé
2d. v prnl  X: ndute
e
3a. vt  X: xakuíín; M: sakuíín; EJ: sákuíín
3b. vt  X: kixaa kuíín; M: no existe
3c. vt  X: ndasa kui
̠i̠n; M: ndasa kui̠i̠n
3d.
v prnl  X: kukui̠i̠n; M: kukui̠i̠n
3e.
v prnl  X: ndukui̠i̠n
4a.
vt  X: xakini; M: sakíni
4b.
vt  X: kixaa kini; M: no existe
4c. vt  X: ndasa kini; M: ndasa kini
4d. v prnl  X: kukini; M: kukini; C: kukini
4e. v prnl  X: ndukini

ensuciarse con tizne  X: kutu̠ún;                M: kuchituun$; C: kutu̠u̠n

entenado  m,f  X: se̠e ndávi; EJ: se̠e ndávi

entender  1a. vt  X: kunda̠a̠ ini; M: kundáa ini;     A: kundaa ini; EJ: kunda̠a̠ ini
1b. X: no existe; M: kundani$
2. X: kuni so
̠o; M: kuni soo̠; C: kuni soo; A: koni so̠o; EJ: kuni so̠o
3. M: kutuni ini$
4. (problema) X: ndini
̠í xi̠ní; C: ndaníi xíni;  EJ: ndanií xi̠ní

entendimiento  m  C: xini tuni$

enterar  vt  X: kunda̠a̠ ini; M: kundáa ini; A: kundaa ini; EJ: kunda̠a̠ ini

entero  adj  X: níí; M: níí; C: níí; A: níí; P: níí;    EJ: níí

enterrar  1a. vt  X: sindúxi̠n; M: sandúxin;           A: sanduxun; EJ: sándu̠xn
1b. v prnl  X: ndu
̠xi̠n; M: nduxi̠n; C: ndu̠xi̠n;          A: ndu̠xu̠n; EJ: ndu̠xn
2. vt  (parcialmente) X: tuvi

entonces  conj  1a. X: ta saá; A: ta saá; EJ: ta saá
1b.
M: saá

entrar  vi  1a. X: ke̠e; M: ke̠ě; A: ke̠e; EJ: ke̠e
1b. (permanente; casi siempre con suj. pl.)       X: nde
̠e; EJ: nde̠e
2. (suj. sing.) X: ke
̠ta; M: kita̠; A: ke̠ta; EJ: ki̠ta
3a. X: ki
̠vi; M: ki̠vi; C: ki̠vi; A: ki̠vi; EJ: ki̠vi
3b. X: ndi
̠vi; M: ndi̠vi; A: ndi̠vi; EJ: ndi̠vi

hacer entrar  X: sikîvi;  M: sakívi̠;           EJ: sáki̠vi

entre  prep  1. X: kui̠ín
2. X: tañu; C: tiañu$; A: taño; EJ: tiañu
3. X: no existe; C: iini$

entristecerse  v prnl  1a. X: kundíi ini; M: kundi̠i ini
1b. X: ndundíi
2
a. X: kuchíñá ini; M: kuchíñá ini; EJ: kuchíña ini
2b. X: nduchí
ñá ini
3. X: kusuchí ini; M: kusúchí ini; C: kusuchi ini; A: kuchuchú ini; EJ: kusuchí ini
4.
X: no existe; M: kuchaan ini$

entumirse  vi  X: xi̠xín; M: xi̠xi̠n, A: xi̠xin;          EJ: xi̠xin

envase m

envase de plástico  X: nda̠ka̠; M: ndia̠ka̠;     A: nda̠ka̠; EJ: ndia̠k

envejecer  1a. vt  X: xayatá; M: no existe
1b. vt X:
kixaa yatá; M: no existe
1c. v prnl  X: kuyatá; M: kuyatá; C: kuyatá
1d. v prnl  X: nduyatá; M: nduyatá

2a. vt  X: xachée; M: sachée
2b. vt  X: kixaa chée; M: no existe
2c. vt  X: no existe; M: ndasa chée
2d. v prnl  X: kuchée; M: kuchéé; C: kuchée
̠
2e. v prnl  X: nduchée; C: nduchée
̠
3a. v prnl  (suj. sing.) X: kuká
nú; M: kuká
3b. v prnl  X: nduká
nú; C: ndukánu
4a. v prnl  (suj. pl.) X: kuná
nú; M: kunánu̠     4b. v prnl  X: ndunánú; C: ndunánu

enverdecer  1a. vt  X: xakuíî;
1b. vt  X: kixaa kuíî; M: no existe
1c. vt  X: ndasa kuîí;
1d. v prnl  X: kukuîí; M: kukuíǐ
1e. v prnl  X: ndukuîí; C: ndukuíi
̠

enviar  1. vt  X: tiví; M: tiví; C: tiví                    2. vt  X: no existe; M: chindaá; EJ: chindaá

envidia  f

tener envidia  X: ku̠ní ini; M: kukuíni;        C: kuini̠; EJ: ñu̠ní ini

envidiar  vt  1a. X: xa u̠ní ini
1b. X: kixaa u
̠ní ini; M: no existe

envidioso  adj  X: u̠ní ini; EJ: ñní ini

ponerse envidioso  X: ku̠ní ini; M: kukuíni, C: kuini$; EJ: ñní ini

ser envidioso  M: sakuíni̠

envolver  1a. vt  X: suví; M: suvǐ; A: chitivi, tiví; EJ: suví
1b. v prnl  X: su
̠
2. vt  X: no existe; C: sukun$

enyerbado  adj  X: túmí; C: túmí; EJ: túmí

epazote  m  X: mìnù nduxí; M: mi̠nu; A: mi̠no nduxú; EJ: minu xa̠t

epiléptico                                                                       sufrir un ataque epiléptico  EJ: kuvi í

equivocarse  v prnl  X: sana ini; M: naa̠ ini; A: sana ini; EJ: sana ini

errar  vt  X: no existe; C: sanáá

error  m  X: no existe; A: kíví

eructar  vi  1. X: kee ta̠chí yuú; C: kee tachi yuu$
2. X: kee xi
̠ko̠
3. (de comer mucho) X:
ndaa ini; M: ndaa ini; EJ: ndaa ini

hacer eructar  X: tavá...xi̠ko̠ ini;                EJ: kani…stá lěe ná tni tchí (de un bebé)

erupción  f
erupción en el piel  X: no existe; M: chikii;     EJ: ndu̠x

escalera  f
escalera hecho en los árboles  X: kua̠to̠;          M: kuato$; EJ: kua̠t

escama  m  1. X: ndiuchi; EJ: luchi
2.
C: xee tiaka

escándalo  m

causar escándalo  vt  X: xandeé; M: sandieé; EJ: sándieé

hacer escándalo  vi  X: ndi̠kui̠so̠

escapar  vi  X: ka̠ku; M: kaku̠; C: kakú; A: kaku; EJ: ka̠ku

escarabajo bolero, escarabajo pelotero  X: kití sitúví ñuú

escarbar  vt  X: kata; M: katia; C: katia; A: kata;   EJ: kata
1b. vt  X: no existe; M: ndakatia; C: ndakatia
2. vi  (rascar) X: ke
é
3. vi  (rascar) X: ñuu; C: ñuu$; A: ñoo; EJ: n
̃uu

hacer escarbar  vt  X: no existe; M: no existe; C: sakatia

escarcha  f  X: kaxin; M: kaxin
2. X: no existe; C: yu
̠v; EJ: yu̠v

escasez  f   1. X: sòkò; M: so̠ko; A: so̠ko; EJ: soko
2. X: ta
̠má; EJ: ta̠má

escaso  adj  X: no existe; C: mani$

escatimar  vi  1a. X: kuxíndá; M: kuxindia$;       C: kuxindia$; EJ: kuxíndiá
1b. X: nduxí
ndá; EJ: nduxíndiá

escoba  f  X: ndàkù; M: nduku tí

escoger  vt  1a. X: ndi̠ka̠xin; M: ndakaxin; EJ: ndaka̠xin
1b.
X: no existe; M: kaxin; C: kaxi$; A: kaxin; EJ: ka̠xin

esconderse  v prnl  1. X: tisée; C: seé; A: chiseé;        EJ: ndasěe
2. X: no existe; A: xi
̠koon

escondido  adj  X: sěe; M: se̠é; C: see$, sii$;       A: se̠é; EJ: sěe

escribir  vt  1a. X: taa; M: tiaa; C: tiaa; A: taa;     EJ: tiaa
1b.
X: no existe; M: ndatiaa; C: nditiaa;         EJ: ndatiaa

escuchar  vt  1. X: kuni so̠o; M: kuni soo̠; C: kuni soo; A: koni so̠o; EJ: kuni so̠o
2.
X: taa so̠o; M: tiaa soo̠; EJ: tiaa so̠o

escupir  vi  1. X: kata ndaa sìì; C: katia tiasii$;    EJ: katia̠ sǐi
2. vt  X: ko
ni ndaa (sìì); M: koni, kondiaa tiási̠i

ese  adj  1. (cerca del oyente) X: ña̠á; M: ña̠ǎ;        C: ja̠a̠n; A: xa̠a̠n; EJ: ña̠
2. (a la vista) X: kaá; M: ka
̠a; C: ka̠an; A: kaa̠; P: kaá; EJ: káa

esférico  adj

cosa esférico  X: no existe; A: sa̠na̠

esforzarse  v prnl  X: chindúsú; M: no existe;       C: chindusu

espalda  m  1. (lomo) X: sa̠tá; M: sa̠tǎ; C sa̠ta̠;      A: sa̠ta̠; EJ: sa̠tá
2.  (hombro) X: so
̠ko̠; M: so̠ko̠; C: soko;         A: so̠ko̠; EJ: so̠ko̠

poner sobre la espalda  X: no existe;           C: ndukundiso$

espantapájaros  m  X: to̠to̠ nu̠ú itu

espantar  vt  X: xa ívi; M: xayu̠
1b. vt  X: kixaa í
vi; M: no existe
1c. vt  X: ndasa í
vi; M: ndasa yu̠
1d. vt  X: si
vi; M: sayu̠ví; C: sayu̠ví; A: sayivi
1e. vt  X: no existe; C: sayu
̠ú; EJ: sáyǔu              1f. v prnl  X: ku ívi; M: yu̠ví; C: yu̠ví; A: yi̠ví, kuyivi; EJ: yǔvi
1g.
v prnl  X: no existe; C: ndayu̠ví ini$
2a.
v prnl  X: no existe; C: yuu; EJ: yǔu
2b.
v prnl  X: no existe; C: ndayu̠ú

español  1. m,f  (gente) X: cho̠pi̠; M: cho̠pǐ
2.
adj  X: án; M: sáán; A: sáán; EJ: sáán
3. m  (idioma) X: tu
un sáán; A: to̠on sáán;    EJ: tu̠un sáán

esparcido  

ser esparcido  X: no existe; C: kuninu̠

esparcir  vt  1. X: kata yává; M: katia yává
2.
X: kui̠ta̠ yává; M: kui̠tia̠ yává

especia  f   X: ta̠tán; M: tatǎn; C: ta̠ta̠n; A: ta̠ta̠n

espejo  m  X: yu̠ú tátán; M: yuu tata$; A: yutátá; EJ: yu̠ú tátán

esperado  

sin esperado  X: na̠á ini; M: na̠á ini$

esperar  vt  X: kundatu; M: kundiatu; C: kundiatu; A: kundati; EJ: kundatu

cuando menos lo espera  X: na̠á ini; M: ná ini$

hacer esperar  X: no existe; M: sakuáchi̠;    EJ: sákua̠ch

estar esperando  1. X: koo tu̠va; M: koo tu̠va; A: koo tiva
2. X:
kundoo tu̠va; M: kundee tuva

sin esperar  X: kua̠a̠n ini; M: kua̠a̠n ini;    EJ: kua̠a̠n ini

espesar  1a. vt  X: xanama; M: sana̠ma
1b. vt  X: kixaa na
ma; M: no existe
1c. vt  X:
ndasa nama
1d.
v prnl  X: kunama; M: kunama
1e.
v prnl  X: ndunama

espeso  adj  X: nama; M: na̠ma; A: yova;          EJ: nama

espiar  vt  X: kunaní; M: no existe; C: koto nani$; A: koto nani$

espiga  f  X: yokó; C: yoko; A: yoko̠; EJ: yokó

espina  f  X: iñú; M: iñǔ; A: ñiño̠; EJ: iñú

espinar  vi  X: kui̠so; M: kui̠so̠; EJ: kui̠so

espinilla  f  X: tioko̠; EJ: yo̠k

espinoso  adj  X: iñú; M: iñǔ; A: ñiño̠; EJ: iñú

espíritu  m  1.(de un muerto) X: níma̠; M: níma̠;   C: níma̠; A: níma̠; P: níma̠; EJ: ánima̠
2. (implica un espíritu de un muerto) ta
̠chí;     M: ta̠chǐ; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí; EJ: ta̠chí

esponjar  vi  EJ: ndanañuu

esposa  f  X: i; M: síí; A: síí; EJ: síi

esposo  m  X: ií; M: iǐ; C: iǐ; A: yii̠; P: ií; EJ: ií

espuma  f  X: chi̠ñu̠; M: lo̠lo̠ (de jabón); ñu̠ñu̠ (de refresco o por hervir); C: ñuñu, inu$; A: chi̠ki̠ño̠; P: chu̠ñu̠; EJ: ñu̠

esquina  f  X: tútún; C: tutun$; A: ti̠to̠n; EJ: tu̠tún

esquinar  1a. vt  X: xatútún; C: kasa tutun$
1b.
vt  X: kixaa tútún; M: no existe

estaca  f  1. X: ndùyù; EJ: ndy
2.
(arado) X: ya̠tá; M: ya̠tǎ; A: ya̠ta̠; EJ: ya̠ta
3. (para plantar) A: ya
̠ta̠ ndaa̠

estar  vi  1. (en su propio lugar; suj. sing.) X: ku iin; M: ku iin; EJ: ku iin
1b.
(sentados o acostados en su propio lugar; suj. pl.) X: kundoo; M: kundee; C: kundee;            A: kundoo; EJ: kundee
2. (en un lugar más o menos cerrado; suj. pl.)    X: kundo
ni; M: kundoni
3.
(ser, haber) X: koo; M: koo; A: koo; EJ: koo
4. (
sentado o acostado; suj. sing.) X: kundúú; M: kundúǔ; C: kundúu (sentado), kandúu (acostado); A: kandúu (acostado); EJ: kunduú (sentado), kandúu (acostado)
5. (fuera de la vista o dentro de algo) X: ndikaa
̠; A: nakaa; EJ: ndikaa̠
6. (enfocando en el principio de la existencia)   X: tu̠vi; M: tu̠vi; A: ti̠vi; EJ: tu̠vi
7.
(quedar) X: kindo̠o; M: kindoo; A: kindoo; EJ: kindo̠o

es que  X: kúa̠; M: ké; A: kía; EJ: ké, ke

está  X: káá; M: káá; A: káa; EJ: káá

estar en  1. X: kunúú; M: kunuu; A: kanoo; EJ: kunúú   
2. X: no existe; A: ko
on

este  adj  X: ó; M: yóo; C: yóo̠; A: yóo; P: yóó; EJ: yóo

estéril  adj  X: núma̠; EJ: núma̠

estiéricol  m  X: ví; A: siví kiti̠; EJ: si̊vi

estíptico  adj  X: yatu; M: atǔ; C: atu$, asun; EJ: atu

ponerse estiptico  1a. X: kuyatu; M: no existe
1b. X: nduyatu

estirar  1a. vt  X: sikáa̠; M: no existe
1b.
v prnl (como culebra) X: ka̠a̠; M: no existe
1c. X: sindikáá; M: sandákáa
̠; C: sandakaa̠;     EJ: sándaka̠a̠
1d.
vi  X: ndikaa̠; M: ndaka̠a̠; EJ: ndaka̠a̠
2a. vt  (extender para alcanzar) X: xayóko;     M: sayóko; EJ: sáyóko
2b. vt  X: kixaa yóko; M: no existe
2c. v prnl 
X: kuyóko; M: kuyókó
3. vt  X: xitá; M: xi
̠tá; C: xi̠tá; A: si̠tá; EJ: xi̠tá
4. vi  X: no existe; C: ndandee$

estómago  m  X: ti̠xin; M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin;    EJ: ti̠xin

estornudar  vi  X: kaxán; M: kaxán; A: ka̠xi̠n;      EJ: kaxán

estrangular  vt  1. X: koní...su̠kún; M: no existe
2.
X: kua̠xin; M: kuaxi̠n, kua̠xi̠n su̠kǔn;          EJ: kua̠xin
3. P: xa

estregar dientes  X: ndikaxí nu̠u

estrella  f  X: kìmì; M: tiu̠u̠n; A: ki̠mi; P: ki̠mi̠;     EJ: tiu̠ún, kmi

estricto  adj  X: kue̠e̠; M: kue̠e̠; C: kue̠e̠; A: kue̠e̠; EJ: kue̠e̠

estudiar  vt  1. X: kavi; M: kavi; C: kavi; A: kavi; EJ: kavi
2. X: sikuá
á; C: sakuaa; A: sakuaa; EJ: sákuáa

examinar 1. X: koto káxín; M: kotoni káxí;          C: kakáxí koto; A: koto kaxin; EJ: kotoni káxí                                2. vt  X: koto ndosó; M: koto ndoso̠; A: koto ndoso; EJ: koto ndosó

excavar  vt  X: kata; M: katia; C: katia; A: kata;   EJ: katia

excesivamente  adv  X: no existe; C: kuvi$

excremento  m  X: ví; A: siví kiti̠; EJ: sîvi

excretar  vi  1a. X: tatá; M: tiatiá; C: tiatiá; A: tatá; EJ: tiatiá
1b. X:
tatá sì
ví; C: tiatia kini$                        2. EJ: nuu txin

exigente  

muy exigente  adj  X: é nu̠ú

existir  vi  1a. X: koo; M: koo; A: koo; EJ: koo
1b. X: xiko
̠o

2. (sentado o acostado; suj. sing.) X: kundúú; M: kundúǔ; C: kundúu (sentarse), kandúu (acostarse), kandúu (acostarse); EJ: kunduú (sentado), kandúu (acostado)
3. (fuera de la vista o dentro de algo) X: ndikaa
̠; A: nakaa; EJ: ndikaa̠
4. (
enfocando en el principio de la existencia)  X: tu̠vi; M: tu̠vi; A: ti̠vi; EJ: tu̠vi

explicar  vi  X: no existe; C: ka̠a̠n xavi$

explicar  vi  X: ndikani; C: ndakani$; EJ: ndakani

explotar  1a. vt  X: sikándi̠; M: sakándi̠; EJ: sáka̠ndi̠
1b.
vi  X: ka̠ndi̠; M: kandi̠; A: kandi; EJ: ka̠ndi̠

exprimir  vt  1a. X: koní; M: kuní; C: kuní;         A: koní; EJ: ko
1b. X: no existe; A: nako
ni

extender  vt  X: kakin; M: kakin; A: kakin;         EJ: kakin

extender  vt  1a. X: sindikáá; M: sandákáa̠;             C: sandakaa̠; EJ: sándaka̠a̠
1b.
vi  X: ndikaa̠; M: ndaka̠a̠; EJ: ndaka̠a̠
2a. vt (extender para alcanzar) X: xayóko;      M: sayóko; EJ: sáyóko
2b. vt  X: kixaa yóko; M: no existe
2c. v prnl 
X: kuyóko; M: kuyókó
3. vt  
(algo como falda o rebozo para recibir algo)  X: kata nii; M: tanii; C: kata nii
4. vt  (para ver o examinar) X: no existe;        M: kata
nu; P: katanu
5. v prnl  X: ndika
ni
6a. v prnl  (comida) X: kukuí
í; M: no existe
6b. v prnl  X: ndukuí
í; EJ: ndukui
7. v prnl  X: ndikaka; M: ndakaka; C: ndakaka

extendido  adj  X: mbá; M: la̠mba̠

extenso  adj  X: ndíka̠; M: ndíka̠; A: ndíka̠;          EJ: ndíka̠

extinguir  1a. vt  X: ndava; M: ndava; C: ndava; A: ndava; EJ: ndava
1b. vi  X: nda
̠va̠

extranjero  (persona que no son del pueblo de uno) C: too; EJ: too

extrañar  vi  X: no existe; M: kutáti ini; EJ: kutáti ini

extraño  adv  1a. X: síín; M: síín; P: siin; EJ: síín
1b. (personalidad) X: síín ini; EJ: síín ini

 

 


F  -  f

 


fabricar  X: sikua̠a; M: sakuaa$; A: kasa va̠a;    EJ: sáva̠a

fácilmente  adv  X: túví

falda  f  X: xìyò; M: xi̠yo; C: xi̠yo, A: si̠yó, si̠yo; EJ: xiyo

faltar  1a. vt  X: no existe; C: samani$; A: kasa mani
1b. vi  X: ku
̠ma̠ní; M: kumáni; A: kuma̠ni̠;     EJ: kuma̠ní
1c. vi  nduma
̠

fama  f

tener buena fama  X: kunúú va̠a tu̠un;       EJ: kunúu va̠a tu̠un
X: no existe; M:
kunúú too

tener mala fama  X: kunúú kíví tu̠un; M: no existe; EJ: kunúu kívi tu̠un
2. X: kunúú kué
e tu̠un; M: no existe;    EJ: kunúu kuée tu̠un

familia  f  1. X: na̠án; EJ: na̠ táán
2. X: na
̠vee; A: navee; EJ: na̠ vee

familiar  m, f  X: án; M: táán; C: ta̠an, A: táán; EJ: táán

fantasma  f  1. X: íná; M: no existe; EJ: ína
2.
(duende)  X: sa̠ki̠; M: sa̠ki̠; EJ: no existe

faringe  f  X: ki̠yóo; M: ki̠yóo̠; EJ: ki̠yôó

fastidioso  

ser fastidioso  X: no existe; C: kini ini

favor  m  X: ya̠ma̠ní; EJ: ña̠ mní

estar a favor  1. X: ku̠u̠n ...ndeé; M: ku̠u̠n... ndieé; EJ: ku̠u̠n ...ndieé
2. (de otro) X: ndeé...ku
̠u̠n

hacer favor  vt  1a. X: xaya̠ma̠ní; C: kasa ñamani$; EJ: saa mní
1b. X: kixaa...ya
̠ma̠ní; M: no existe

pedir favor  1. ndukú...ya̠ma̠ní; EJ: ndukú...ña̠ ma̠
2.
X: nda̠ka̠n...ya̠ma̠ní; EJ: nda̠ka̠n...ña̠ ma̠

feo  adj  1. X: kini; M: kini; C: kini; A: kini;       EJ: kini
2. ndasí; EJ: ndasí
3. (sucio; cosas, milpa) X: chí
ñá; M: chíña;     C: chaan$; A: chíña; P: chaan$; EJ: chíña
4. (fuerte; por ej.: tormenta) X: í
ná; M: ína;    EJ: ína

ponerse feo  v prnl  1a. X: kukini; M: kukini; C: kukini
1b. X: ndukini

fértil  adj  X: xǎan; M: 2xa̠á; A: saán; EJ: xǎan

fertilizar  1a. vt  X: xaxu̠xa̠n
1b. vt  X: kixaa xu
̠xa̠n; M: no existe
v prnl  X: kuxǔxan; EJ: kuxu
̠xn
v prnl  X: nduxǔxan

festejar  vt  1a. X: xanú; M: sakánu; A: kasa káno; EJ: sákánu
1b. X: kixaa ká
nú; M: no existe
1c. X: ndasa ká
nú; M: ndasa kánu; EJ: ndasa kánu
1d. X: siká
nú; M: sakánu; EJ: sákánu

fibra  f  X: nda̠á; M: nda̠ǎ; C: nda̠a; A: ndaa;       EJ: nda̠

fiebre  f  1. X: kaní; M: kaní; A: kani̠; EJ: ka
2. P: xinu
u$

fiel  

ser fiel  (a otra persona) X: ku̠ndi̠ku̠n tuun; M: kundíku̠n tuun; EJ: kundi̠kn tuun

fierro  m

fierro candente  X: tu̠ni̠; C: tuni̠; EJ: ka̠a̠ tûn

fiesta  f  X: vikó; M: vikó; C: vikó; A: viko̠;        EJ: vikó

Fiesta de Todos Santos  1. X: Ki̠ví Ndìì;    M: Ki̠ví Ndi̠i̠
2. Vikó Ndìì; A: Viko
̠ Ndii; EJ: Vikó Ndi̠i̠

fijar  vt  X: no existe; C: koto ndia

fila  f  X: i̠ku̠n; M: i̠ku̠n, ku̠n, ya̠ku̠n; A: yiko̠n;     EJ: yu̠kn

filo

sacar filo  X: ndikuún; C: ndakuu;                A: nakakin; EJ: ndakuún

filoso  adj  X: xi̠ín; M: xi̠ǐn; A: si̠i̠n; EJ: xi̠ín

fin  m o f

fin del año  X: xi̠ní kui̠ya̠; M: xi̠ni̠ kuíya̠;   EJ: xi̠ní kuy

fin del mes  X: xi̠ní yo̠ó; EJ: xi̠ní y

fingir  vi  X: no existe; M: ku̠la̠ndo̠

fingir que es listo  1a. X: xakama; M: sakama
1b. X: kixaa x
ǐni; M: no existe
1c. X: ndasa kama; M: ndasa kama

fingir que no sabe  1a. X: xaxǐni; M: xaxǐni̠
1b. X:
kixaa xǐni; M: no existe
1c
. X: ndasa xǐni; EJ: ndasa xïni

fino  adj  (algo molido) X: ndi̠i̠; EJ: ndi̠

firme  adj  X: tuun; C: kutuun; EJ: túún

ponerse firme  v prnl  1a. X: kutuun;         M: kutuun; C: tuun$; EJ: kutuun
1b. X: ndutuun; EJ: ndutuun

firmemente  adv  X: tuun; C: kutuun; EJ: túún

fiscal  m (ocupa pronombre)  EJ: ndíchi xa̠ña̠a vee chíñu

flaco  adj  1. (delgado) X: kuée; M: kue̠e̠; C: kue̠e; A: kuéé; EJ: kuée
2. X: lakuan; M: lakí; C: laki$; EJ: lakí, lakuán
3. (huesudo) X: leke; M: ikí; C: ikí, leke; A: leke

X: no existe; A: kata

flauta  f  X: tìlàlí

flauta de carrizo  X: tlalí; M: mbirii

flema  f  X: lalá; M: lalá; A: la̠lá; EJ: la

flexible  adj  X: no existe; C: kisi

flojera  f

dar flojera  1a. X: kuxúxán; M: kuxúxan;    EJ: kuxúxan
1b. X: nduxúxán

flojo  adj  1. (persona, animal) X: xu̠xán; M: xúxan; C: xúxan; A: xúxán; P: xúxán; EJ: xúxan
2. (cosa) X: taya; EJ: taya

hacer flojo  vt  1a. X: xaxúxán
1b. X: kixaa xúxán; M: no existe

ser flojo  vi  1a. X: kuxúxán; M: kuxúxan; EJ: kuxúxan
1b. X: nduxúxán

flor  f  1. X: ita; M: ita; C: ita; A: yita; EJ: ita
2. (hablando con un niño) X: lee
3. A: yi
i̠

flor de calabaza  X: vàyà; M: va̠ya

flor de ejote  X: ìì; M: ita ndichi$; P: iya; EJ: ita ndǐchi

flor de maguey  X: ta̠ i̠tún; M: ta̠tú; EJ: ita vitú

flor de mayo  X: ita nùní

flor de nochebuena  X: ita ñùú; A: yita ñuú

florecer  vi  X: xaa; EJ: ndaxaa

flotar  vi  1a. X: kunúú; M: kunuu; A: kanoo;      EJ: kunúu
1b. X: ndikunúú; C: ndakunuu$; EJ: ndakunúu

2. X: no existe; M: ndee...nuu$

fogón  X: ya̠á nu̠u̠; M: nu̠u̠; C: nuu; A: nóo̠; EJ: ya̠á nuu

follaje  m  X: ñu̠ú; M: ñu̠ǔ; C: ñu̠ú, ñu̠u̠; A: ño̠o̠; P: ñu̠ú

fondo  m  (parte inferior) X: kaá; M: kaá; A: ka̠a̠;       EJ: kaá
2. (falda interior) X: xìyò màá; A: si
̠yo̠ ma̠á

formar  vt  1. (tortillas, comal) X: katí; M: katu;    P: katún$
2. (tortillas) X: taa; M: tiaa; A: taa; EJ: tiaa

foro  m (cintura de blusa o de pantalón) X: no existe; C: koso

forúnculo  m  X: ta̠a

forzar  vt  X: xandu̠xa̠; M: sandu̠xa̠; A: kasa ndu̠xa̠;     EJ: sándu̠x

fosa nasal  A: yavi̠ si̠ti̠n; EJ: ya̠v xtin

fotografía  f  X: naná; M: naná; C: na̠na̠; A: na̠ná; EJ: nǎna

frágil  adj  X: ndasun; EJ: ndasun

fragrante  adj  X: támí; M: támí; A: támi; EJ: támi

fregar  vt  A: xinini

freír  vt  1a. X: sikásu̠n; M: sakásu̠n; A: sakason; EJ: sáka̠sn
1b. X:
ka̠su̠n; M: ka̠su̠n; C: kasu̠n; A: kason;    EJ: ka̠sn
2. v prnl  X: kux
ǎan; M: kuxa̠án
2b. v prnl  X: ndux
ǎan

frente  f  X: tààn; M: tiaan; C: tiaan$; A: ta̠ya̠;    EJ: tiaan

fresco  adj  X: yó; M: kóyo; C: koyo$;          EJ: koyo

ponerse fresco  1a. X: kuvi̠xin; M: kuvixin
1b. X: nduvi
̠xin; C: nduvixin; A: nduvixin;   EJ: nduvi̠xin

frijol  m  1. X: nduchí; M: nduchí; A: nduchu̠;     EJ: nduchí
2. C: yuvá

frijol chivo  X: nduchí me

frijoles martajados  X: ndee u̠vi̠

frijoles molidos  X: ndee ndi̠i̠; A: ya̠a̠ ndee; EJ: ndee

planta de frijol  X: iva chíchí; A: yiva chíchi; EJ: yuva chǐchi

frijol blanco y negro con flores lila            X: nduchí ta̠ta kuachí

frijol negro y chiquito  X: nduchí ñuú

frijol rojo y negro; tarda mucho en madurar  X: nduchí tika̠a̠

frijolar  X: iva chíchí; A: yiva chíchi; EJ: yuva chǐchi

frío  adj  X: vi̠xin; EJ: vi̠xin

ponerse frío  1a. X: kuvi̠xin
1b. X: nduvi
̠xin; C: nduvixin;               A: nduvixi̠n; EJ: nduvi̠xin

sentir frío  X: vi̠xin xíi; A: vi̠xin xíi̠; EJ: vi̠xin xín

fronda  f

fronda de palma  X: ñu̠ú; M: ñu̠ǔ; C: ñu̠ú; A: ño̠o̠; P: ñu̠ú; EJ: ñu̠

frondoso  adj   1. X: ; M: kó; EJ: kó                2. EJ: kúkun

árbol frondoso  EJ: ndoko

frotar  vt  1a. (sobar) X: kavá; M: kavǎ; C: kava;          A: kava; EJ: kava
1b. X: no existe; C: ndakava
2.
X: no existe; A: kundaa
3. X: no existe; M: ku
ni ndaá
4. X: no existe; C: sanunu$

frotar los ojos  X: koní ndaá; M: kuni ndaá; EJ: kava ndaá

frugal  adj

hacer frugal  1a. X: xakuíí; M: no existe
1b. X: kixaa kuí
í; M: no existe

frugalmente  adv  X: kuíí; M: kuíí; EJ: kuíí, kuíi

fruta  f  X: kui̠i; M: kui̠i; A: kui̠i; EJ: kití vi̠x

fuego  m  X: ñu̠u̠; M: ñu̠u̠, ñuu; C: ñuu; A: ñoo̠; EJ: ñu̠u, ñuu
2. (infección en los labios) X: xíí

fuerte  adj  1. X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee̠; A: ndeé; EJ: ndieé
2. (como person, animal, olor, río) X: ndakú;   M: ndaku
̠; C: ndaku̠; A: nda̠ku̠; EJ: ndakú
3. (lluvia) X: í
ná; M: ína; EJ: ína
4. X: no existe; C: ñi
i$

poner más fuerte  1a. X: xandeé; M: sandieé; EJ: sándieé
1b. X: kixaa ndeé; M: no existe
1c. vi  X: kundeé; EJ: kundieé
1c. vi  X: ndundeé

fuertemente  adv  1.X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee̠;          A: ndeé; EJ: ndieé
2. (con toda su fuerza) X: ndinuni lo
o
3. (firmamente) X: tuun; C: kutuun; EJ: túún

fuerza  f  1. X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee̠; A: ndeé; EJ: ndieé
X: tindeé ini
X: no existe, C: nduxaa$; EJ: ndúxa

con toda su fuerza  adv  X: ndinuni loo

fumar  vt  X: kami; M: kami; A: kami; EJ: kami

fumigar  1a. X: xatátán; M: satatǎn; C: kasa tátán; A: kasa ta̠ta̠n; EJ: sátátán
1b. X: kixaa...tátán; M: no existe

1c. v prnl  X: kutátán; M: kutátán; A: kuta̠ta̠n; EJ: kutátán

fundar  vt  X: kakin; M: kakin; A: kakin; EJ: kakin

fusilar  vt  X: kiní; M: kiní; C: kiní; A: kiní;         EJ: kiní


G  -  g

 


gabán  m  X: chílo̠; M: chílo̠; A: tikachí si̠ko̠n;    EJ: no existe

gallina  f  X: nduxí; M: nduxí; C: ndiuxí; A: nduxú; EJ: ndiuxí

gallo  m  X: chele; M: chele; C: chele$; A: nduxú chêe; EJ: chéle

ganado  m  X: si̠ndi̠kí; A: si̠ndi̠ki̠; EJ: si̠ndkí

ganancia  f  X: si̠kí; EJ: skí

gana  f

dar ganas  X: kachi ini; M: kachí ini;          A: kachí ini

tener ganas  X: kutóo; M: kotóo̠; A: kutoo; EJ: kutóo

ganar  vt  1a. X: xakanáa; M: sakanáá; C: kasa kanaa$
1b. X: kixaa kanáa; M: no existe
2. X: kundeé; M: kundie
̠e; A: kundee;            EJ: kundieé

gancho  m  X: chikií; M: chikií, chikilí; EJ: laki

garabato  m  X: no existe; A: kii̠; EJ: laki

garganta  f  X: su̠kún; M: su̠kǔn; A: si̠ko̠n;          EJ: su̠kún
X: ki
̠yóo; M: ki̠yóo̠; A: yiki̠ yóo̠; EJ: ki̠yôó

garra  f  X: chîín; M: chíǐn; C: chíi̠n; A: chíi̠n;      EJ: chîín

garrapata  f  X: tixii$; EJ: ti̠x

garza  f  X: xi̠vàndò; M: samǐ; C: samǐ; EJ: samǐ, xaló

gas  m  X: ta̠chí; M: ta̠chǐ; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí;       EJ: ta̠chí

gastado  adj  X: sǐ

mal gastado  adj  X: sǐ

gastar  vt  1. X: tiin; M: tiin; C: tiin; A: tiin; EJ: tiin
2. (invertir) X:
kusíkí; M: kusíkí; A: kusíkí;     EJ: kusíkí

gatear  vi  X: kaka ndee; M: kaka ndiee; EJ: kaka ndiee

gato  m  X: vilú; M: míxtún; C: vilú, mixtun$;      A: chítón; EJ: chítu

gato montés  m  X: no existe; C: ñañaa;     EJ: chítu yukú

gauchupín  s  (tipo de araña) X: tiuun$

gavilán  EJ: saa xíña

gemelo  m  X: kuátí; M: kuátí; A: kuátí; EJ: kuáti

gemir  1. X: xa̠ka̠n ini; M: xa̠ka̠ ini; A: xi̠ka̠n ini;    EJ: xi̠k ini
2. X: tana; EJ: tana

genitales  EJ: ña̠ ítia, ña̠ i̠

gente  f  1. (sing.) X: na̠a; M: no existe
2. (pl.) X:
ìví; M: na̠ yu̠vii̠, yu̠vǐ; C: yuvi$;      A: ni̠vi; EJ: na̠ yuví

girar  vi  X: ka̠va̠ nuu; M: ka̠va̠; EJ: ka̠v

girasol  m  X: no existe; M: ita xikua ñuú$; EJ: ita ña̠ nd

gobernar  vt  X: kanda chíñú; M: kandia chuun;   C: kandia chuun; A: kanda chiño; EJ: kandia chiñu

golondrina  f  X: tixiko$; A: tíxikó ño̠mí; EJ: ti̠xkó

goloso  adj  EJ: ndindiéé          

golpe  f  (con la mano abierta) X: xa̠ndá;            M: xa̠ndiǎ; A: lelé, xa̠nda̠; EJ: xa̠ndiá

dar golpecillos acarinadamente  vi  X: no existe; C: katu ndiaa

golpear  1a. vt  X: kani; M: kani; C: kani; A: kani; EJ: kani
1b. v prnl  X: xa
̠ni; M: ñani̠; A: xani; EJ: ña̠ni
2a.
vt  X: sitáxi̠n; EJ: sáta̠xn
2b. v prnl  X: ta
̠xi̠n; M: ta̠xi̠n; A: tasin; EJ: ta̠xn
3. vi  X: ti
̠kue̠e̠; M: takuee; C: kukuee;          A: takuee̠; EJ: takue̠
4. vt  X: no existe; M: no existe; A: kaxa ni
ni

goma de borrar f   EJ: ña̠m            

gordo  adj  1. X: nduú; M: nduú; C: nduú;          A: nduu̠; P: ndúú; EJ: ndu
2. (grande) X: ká
nú, ná(pl.);                    M: kánu (sing.), nanu$ (pl.);                          C: kánu (sing.), nánu (pl.);                            A: káno (sing.), náno (pl.);                            P: kánú (sing.), nánú (pl.);                            EJ: kánu (sing.), nánu (pl.)
3. X: no existe; C: nduyu$
4.
A: sa
̠án                                                             5. EJ: ndoko

ponerse gordo  1a. X: kunduú
1b. X: ndundu
ú; C: ndunduú;             EJ: ndunduú

gorgojo  f  X: tìkìxín; A: tikisin; EJ: ti̠kixin

gorra  m  X: chako; M: cháko; A: châkon;           EJ: kachúcha

gota  f  X: tíndii; C: tinanu$; A: ndii; EJ: ndandii

gotear  vi  X: xi̠in; M: xi̠in; A: xi̠in; EJ: xi̠in

grabar  vt  X: sikuísó; C: sakuiso; EJ: sákuiso

gracias  interr, f  tixavi; A: táxaví; EJ: xindávi ini

grada  f  X: ndiyo; C: kuato̠; EJ: kua̠t

graduar  vi  X: ndee; EJ: kee

granada  f  A: tiyoo

grande  adj  1. X: ká(sing.), ná(pl.);          M: kánu (sing.), nanu$ (pl.);                              C: kánu (sing.), nánu (pl.);                             A: káno (sing.), náno (pl.);                            P: kánú (sing.), nánú (pl.);                           EJ: kánu (sing.), nánu (pl.)
2. X: chée; M: chée; C: chée
̠; A: chée; EJ: chée

hacer grande  X: xachée; M: sachée
1b. X: kixaa chée; M: no existe

1c. X: ndasa chée; M: ndasa chée

ponerse grande  X: nduchée; C: nduchée̠

granero  m  1. X: ya̠k; A: yaka̠; EJ: ya̠k
2. (estilo viejo) X:
ya̠ka̠ ñuú; EJ: ya̠k

granillo  m  X: tùtà ndu̠u̠; A: tuta nduu̠

granizo  s  íín; M: ñíí; C: íín, A: ñíí; P: íín; EJ: íín

grano  m  X: ndi̠i; M: ndii̠; C: ndi̠i; EJ: ndi̠i

grasa  f  X: xǎan; M: 2xa̠á; A: sa̠án; EJ: xǎan

grasoso  adj  X: xǎan; M: 2xa̠á; A: sa̠án; EJ: xǎan

hacer grasoso  1a. X: xaxǎan; M: saxaán
1b. X: kixaa x
ǎan; M: no existe
1c. X: ndasa x
ǎan; EJ: ndasa xǎan

gratis  adj  X: uun; EJ: uun

grave  adj  X: vi; C: kavi$

hacer grave  X: xakávi; C: kasa kavi$
X:
kixaa kávi; M: no existe
1c. X: ndasa ká
vi

greñudo  adj  1. X: ndi̠ki̠n
2. X: ta
̠ka̠; M: ta̠ka̠; C: ta̠ka̠; EJ: ta̠k

grillo  m  X: mbrii; M: mbíí; A: koselí

gripa  f  X: sàì; M: sayu; A: sa̠yi; P: sai$; EJ: sa̠y

gris  adj  1. (blancuzo) X: kúxín; M: kúxi; C: kuxi, kuxin; EJ: kúxi
2. (ahumado) X: no existe; C: ñu
ma
3. X: xa
̠a̠

gritar  vi  1a. X: nda̠i̠; M: ndayu̠; C: nda̠yu̠;        A: nda̠yi̠; EJ: nda̠yu̠
1b. X: nda
̠i̠ó; M: nda̠yu̠ koo
2. X: kana kó
ó; M: kana kóó

grosero  adj  1. (rebelde) X: ikú ini; M: ikú ini;     C: yukú ini; EJ: yukú ini
2. X: kití; M: kití; C: kití; A: kiti
̠
3. (malo) X: nduva
̠a; A: ndiva̠a
4. X: ta
̠chí; M: ta̠chǐ; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí

grueso  adj  1. (algo plano) X: kúkún;  M: kúkún; C: kúkun; A: kuíkon
2. (algo cilíndrico) X: ndu
ú; M: nduú; C: nduú; A: nduu̠; P: ndúú; EJ: nduú                            3.  (en general)  EJ: ndieé

hacer grueso  1a. X: xakúkún; M: sakúkún
1b. kixaa kúkún; M: no existe

ponerse grueso  1a. (algo plano) X: kukúkún; M: kukúkun
1b. X: ndukúkún; C: ndukúkun
2a. X: kundu
ú
2b. X: ndundu
ú; C: ndunduú;             EJ: ndunduú

gruñón  

ser gruñón  vt  1a. X: xayuú; M: sayuú
1b. X:
kixaa yuú; M: no existe

grupo  m  (manada) X: tivi; M: tivi; A: tivi;       EJ: tivi

guaje  m  X: ndùvà; A: ndóko; EJ: nduva

guajolota  f  X: tiu̠ún tiatán; M: tiuun tiátǎn

guajolote  1a. m, f  (término general) X: tiu̠ún; M: tiu̠u̠n; A: ti̠ún; EJ: tiu̠ún
1b. X: tiu
̠ún chée
2. X: ko
̠ló; M: kolo; C: kolo; A: ti̠ún;         P: kolo, chiko̠lo; EJ: kolo

guamúchil  s  X: chǐkún; M: chi̠chíkun (la fruta), chi̠chíkun (el árbol); A: ti̠chíkún (la fruta),
ton ti
̠chíkún (el árbol); EJ: chǐkun

guapo  adj  1. X: latún; M: ndatun, latun; A: laton
2. X: luvi; M: nduvi; C: nduvi$, A: livi;         EJ: nduvi

hacer guapo  1a. X: xalatún; M: no existe
1b.
X: kixaa latun; M: no existe
2a. X: xaluvi; M: sandúví

2b. X: kixaa luvi; M: no existe
2c. X: ndasa luvi; M: ndasa nduvi;        EJ: ndasa nduvi

ponerse guapo  1a. X: kulatún; M: no existe
1b. X: ndulatún

2a. X: kuluvi; M: kunduvi
2b. X: nduluvi; M: ndunduvi;                EJ: ndunduvi

guardar  1. vt  X: chiva̠a; M: chivaa; P: chikuaa$; EJ: chiva̠a
2.
vt  X: no existe; M: taxi va̠a; A: taxi va̠a
3.
vt  X: no existe; C: tixi va̠a$
4. vt  X: no existe; A: nataa
̠n va̠a
5. vt  X: no existe; C: ndata
an$
6a.
vt  (cuidar) X: xakuénta; M: sakuéndá;             EJ: sákuénda
6b.
vt  X: kixaa kuénta; M: no existe
7. v prnl  X: nduva
̠a; C: nduvaa; A: nduva̠a; EJ: nduva̠a

guardar reposo  vt  1a. X: xayi̠í; M: sayi̠ǐ;   C: sayii$
1b. X: kixaa yi
̠í; M: no existe
1c. X: ndasa yi
̠í; EJ: ndasa

guayaba  f  X: tikuaa$; A: ti̠kuayúú; EJ: ti̠kua ndikín, ti̠kuáyú

guerra  f  X: kua̠chi; M: kuachi̠; C: kua̠chi;           A: kua̠chi; EJ: kua̠chi

guiar  vi  X: kunúú; M: kunuu; A: kanoo; EJ: kunúu

gusano  m  1. (término general) X: ko̠lá; M: kolǎ
2. X: tìkùxí; A: tikusú; EJ: ti
̠kxí

gusano de la tierra  P: tikixi ñuu

oruga  EJ: ti̠xaa

tipo de gusano  C: tikona$

tipo de gusano que da luz  C: tindaku ñuu$

Guschuapa  C: Tia̠sáví

gustar  vt  1. X: kutóo; M: kotóo̠; A: kutoo;         EJ: kutóo
2. X: no existe; C: kindoo ini...kuni
3. X: ndita
an ini; EJ: ta̠an ini

le gusta  C: xinisii$


H  -  h

 


haber  vi  X: koo; M: koo; A: koo; EJ: koo

hablar  vi  1a. X: ka̠a̠n; M: ka̠a̠n; C: ka̠a̠n;          A: ka̠a̠n; EJ: ka̠a̠n
1b. X: no existe; M: ndaka
̠a̠n; C: ndaka̠a̠n;     EJ: ndaka̠a̠n
2. (por ej.: una mamá con su bebé o una gallina con sus pollitos) X: ka
a válí yuú; M: kaa vali yuu$

empezar a hablar  X: kaa yuú

hablar clueca  X: ka̠a̠n séé; C: ka̠a̠n see;         EJ: ka̠a̠n sée

hablar con mohina  vi  X: ka̠na̠a̠; M: ka̠ña̠a

hablar derecho, hablar la verdad  1. X: ka̠a̠n téé
2.
X: no existe; C: ka̠a̠n ndaku; EJ: ka̠a̠n ndǎku

hablar en contra  X: kani...contra

hablar en sueños, hablar locuras   1. X: ka̠a̠n sáná; C: ka̠a̠n sana$, ka̠a̠n ii mana;      EJ: ka̠a̠n sána

hablar mal  1. (criticar, faltar respeto)          X: ka̠a̠n kíví; C: kaan kivi$, EJ: ka̠a̠n kívi
2.
(maldecir) X: ka̠a̠n ndiva̠a; M: ka̠a̠n ndi̠va̠a̠; C: kaan ndivaa; A: kaa̠n ndiva̠a; P: kaan nduvaa$
3. (insultar) X: ka
̠na̠a̠; M: ka̠ña̠a; C: kañaa; EJ: kanǎa

hablar personalmente  X: ka̠a̠n yuú;          M: ka̠a̠n yuú; EJ: ka̠a̠n yuú

hablar por  1. (interceder) X: ka̠a̠n...xa̠á;    M: kaan...xa̠a̠; C: ka̠a̠n...xáá;              EJ: ka̠a̠n...xa̠á
2. X: ndikuiin...xa
̠á; A: ndakuiin...xa̠a̠

hablar sin pensar  X: kama yuú; M: kama ní yuú; EJ: kama yuú

hablar sin respeto  X: ka̠a̠n kíví; C: kaan kivi$; EJ: ka̠a̠n kívi

no le gusta hablar  X: i̠chi̠ ini; M: ichi̠ ini;          A: yichí ini

hacer  1. vt  X: ikán; M: no existe
2. vt (construir) X: sikua
̠a; M: sakuaa$
2a. v prnl  X: kua
̠a; M: kuvaa̠; A: kuva̠a
3. vt  X: kasa; M: sa; C: sa; A: kasa; P: kisa, asa
4.
vt  EJ: sa
a                                                         5. vt  X: kixaa; M: no existe
6.
vt  X: ndasa; M: ndasa; A: ndasa; EJ: ndasa
7. vt  (por ej.: tarea, examen) X: ke
é; M: kee$; EJ: keé
8. (cosa de nixtamal) X: ndiko; M: ndiko;        A: ndiko; EJ: ndiko
9. vt  (tortillas) X: taa; M: tiaa; A: taa; EJ: tiaa
10. vt  (preparar) X: xasúví; M: sasúví

11. vt  X: no existe; M: savaa̠; C: savaa̠;       EJ: sáva̠a
12. v prnl  X: x
ǐnu

hacia  prep  1. X: chí; M: chí; C: che$; EJ: chí
X: kua
̠a̠n chí; M: kua̠a̠n chí; EJ: kua̠a̠n chí

hacha  m  X: yácha; M: áchá; C: yáchá; A: yáchá; EJ: yácha

halcón  m  X: ta̠sún; M: tasu$; EJ: ta̠sú

hallarse  vi  X: ka̠an; M: ka̠a̠n; A: ka̠an; EJ: ka̠an

halvanar  vt  X: no existe; C: kakin nini tikoto

hamaca  f  X: máka; C: ñunu̠ xíko yáa$; EJ: máka

hambre  f  X: sòkò; M: so̠ko; A: so̠ko; EJ: soko

tener hambre  1. X: ka̠un ini; M: kaǔn ini; C: kaun ini; EJ: ka̠un ini
2. X: kuvi sòkò; M: kuvi sòkò; A: kivi
̠ so̠ko

hasta  prep  1. X: nda̠; C: ndiá; A: nda̠, a̠nda̠;       EJ: nda̠
2. X: nda
̠kua̠; M: nda̠kua, ndia̠kua

hasta a punto  adv  X: yati; M: yachin;       C: yachin$; A: yatin; EJ: yachin

hechicero, a  m  X: tu̠va; EJ: tu̠va

hembra  f  X: i; M: síí; A: síí; EJ: síi

hembra con hijos (animales) X: tiatán;       M: tiátǎn; EJ: tiatán

hendir  vt  X: taví; M: taví; C: taví; A: tavi;      EJ: ta
vi  X: nda
̠tá; M: nda̠tǎ; A: nda̠

herbicida  f  X: ta̠tán; M: tatǎn; C: ta̠ta̠n; A: ta̠ta̠n; EJ: ta̠tán

herir  1. vt  X: sitikuée̠; A: satakuée̠; EJ: satakue̠e̠
2.
vi  X: ti̠kue̠e̠; M: takuee; C: kukuee$;        A: takuee̠; EJ: takue̠e̠

hermana  f  1. (de mujer) X: ku̠vi̠; M: ku̠vi̠;         C: ku̠vi̠, A: ki̠vi̠; EJ: ku̠vi̠
2. (de hombre) X: ku
̠va; M: ku̠va; A: kiva̠;      P: kuva$; EJ: ku̠va

media hermana (de mujer)  X: ku̠vi̠ ndávi; M: ku̠vi̠ ndáví; EJ: ku̠vi̠ ndávi

hermano  m 1. (de hombre) X: ñani; M: ñani;       C: ñani; A: ñani; P: yani; EJ: ñani
2. (de mujer) X: ku
̠va; M: ku̠va; A: kiva̠;       P: kuva$; EJ: ku̠va

medio hermano  1. (de hombre) X: ñani ndávi; EJ: ñani ndávi
2. (de mujer) X: ku
̠va ndávi; M: ku̠va ndáví; EJ: ku̠va ndávi

hermoso  adj  1. X: latún; M: ndatun, latun; A: laton
2. X: luvi; M: nduvi; C: nduvi$; A: livi;          EJ: nduvi

hacer hermoso  1a. X: xalatún; M: no existe
1b.
X: kixaa latun; M: no existe
2a. X: xaluvi; M: sandúví

2b. X: kixaa luvi; M: no existe
2c. X: ndasa luvi; M: ndasa nduvi;       EJ: ndasa nduvi

ponerse hermoso  1a. X: kulatún; M: no existe
1b. X: ndulatún

2a. X: kuluvi; M: kunduvi
2b. X: nduluvi; M: ndunduvi;               EJ: ndunduvi

herradura  f  X: kàà ndaá; C: kaa ndaa burro$

herriamienta  f   X: ndaá chíñú; A: ndaa̠ chíño;     EJ: ndaá chíñu

hervir  1a. vt  X: sichîyó; M: sachíyǒ; C: sachíyo̠; A: sachiyo; EJ: sáchiyó
1b.
vi  X: chi̠yó; M: chi̠yǒ; C: chǐyo̠; A: chi̠yo̠; EJ: chi
1c.
vi  X: no existe; M: ndachiyǒ; C: ndachi̠yo̠
2a. vt  X: sikuíso
̠; A: sakuiso̠; EJ: sákui̠so̠
2b. vi  X: kui
̠so̠; M: kui̠so̠; A: kui̠so̠; EJ: kui̠s
2c.
vi  X: no existe; M: ndakuiso̠
2d. vi  kui
̠so̠ kai
2e. vi  kui
̠so̠ kua̠la̠
3a. vt  X: no existe; M: sachó
ǒ; C: sachoo$;        A: sachoo̠
3b. vi  X: no existe; M: chó
ǒ; A: cho̠o̠

hiel  f  X: ndutá ka̠va̠; M: ndu̠tia káva̠; A: nduta̠ ka̠va̠; EJ: ndutiá ka̠v

hielo  m  X: iva̠; M: i̠va̠; C: yu̠va̠; A: yi̠va̠; EJ: no existe

hierba  f  1. X: iva; M: iva; C: yuva$; A: yiva;     EJ: yuva
2. X: i
̠ku̠; M: i̠ku̠; C: yu̠ku̠, A: yu̠ku̠; EJ: yu̠k
3. X: no existe; M: itia; C: itia; EJ: itia

4. (pasto) X: ku
̠vi̠; M: no existe
5. (pasto)
X: no existe; M: kuu̠; A: kuu̠;        EJ: kuu

hierba santa  f  X: tinaná ndo̠ó; A: tondíva ndo̠o̠; EJ: tinándo̠o

tipo de hierba  1. X: kutuni; M: túni̠í
2. X: ya
̠va

Hierba Santa  (un pueblo en el municipio de Xalpatlahuac)  X:

hígado  m  X: sa̠tá xáa; A: sa̠ta̠a̠; EJ: taxáa

higo  m  X: no existe; C: koxi̠

hijastro, a  m, f  X: se̠e ndávi; EJ: se̠e ndávi

hijo, a  m, f  X: se̠e; M: see̠; C: see; A: sa̠ya, see; EJ: se̠e

hijito, a  m, f  (vocativo; indica cariño)        1. X: chií; M: chií                                    2. EJ: tá-i, ná-i, pá-i (mi bebé)

hilera  f  X: i̠ku̠n; M: i̠ku̠n, ku̠n, ya̠ku̠n; A: yiko̠n; EJ: yu̠kn

hilo  m  X: i̠va̠; M: i̠va̠; C: yu̠va̠; A: yi̠va̠;         EJ: yu̠va̠

hilo del lizo del telar  X: no existe; C: ki̠in; EJ: ki̠i̠n

hilo grueso  (del telar) X: no existe; C: nda̠ví; EJ: ndáví

hinchado  adj  A: kuiño

hincharse  vi  1. X: nañu; M: nañu; EJ: nañu
2. X: ndaa kuiñu; A: kuankaa kuiño

causar que hincharse (el ojo) vt  1. kixaa lusu
2. (el ojo) vt  X: kixaa lutu

hinchazón  f  X: kuiñu; C: kuiñu; A: kuiño;          EJ: kuiñu

hipo  

tener hipo  X: kaki̠i ini; M: kakii̠ ini; C: kakii ini; EJ: kaki̠i ini

hoja  f  X: i̠ku̠; M: i̠ku̠; C: yu̠ku̠, A: yu̠ku̠; EJ: yu̠k

hoja seca  C: vixǐn; EJ: vxín

hojear  vt  X: no existe; C: kani yu̠ku̠

holgazanear  ve  X: kuxúxán; M: kuxúxan;          EJ: kuxúxan

hollejo  m  X: lapa; M: no existe

hollín  s (colgado de los morillos de la casa) X: ya̠a̠

hombre  m  X: ta̠a; M: tia̠ǎ; C: tia̠a; A: ta̠a; EJ: tia̠a

hacerse hombre  1a. X: xata̠a; C: kasa tiaa
1b. X: kixaa ta
̠a; M: no existe

hombre no muy viejo  X: sava ta̠a; A: sava ta̠a

hombro  m 1. (incluye la parte del brazo arriba del codo) X: chi̠yó; M: chi̠yǒ; A: chi̠yo̠
2. X: so
̠ko̠; M: so̠ko̠; C: soko, A: so̠ko̠; EJ: so̠k

están hombro con hombro  C: yutaan nuu soko$

honda  f   EJ: yoó náyúú

hondo  adj  X: kúnu; M: kúnu; C: kúnú; A: kónó; EJ: kúnu

hacer hondo  X: xakúnu; M: sakúnú;
1b. X: kixaa kúnu; M: no existe
1c. X: ndasa kúnu; M: ndasa kúnú

ponerse hondo  1a. X: kukúnu; M: kukúnu
1b. X: ndukúnu

honesto  1. X: nda̠a̠ ini; EJ: nda̠a̠ ini
2. X: nd
ǎku; M: nda̠kú; A: nda̠kú; EJ: ndǎku

hongo  m  X: í; M: xiǐ; C: xii; EJ: xi̠

honrar  vt  1. X: xatǒo; M: sato̠ó; A: kasa to̠o;    EJ: sátǒo
2. X: kixaa tǒ
o; M: no existe
3. X: siká
nú; M: sakánu; EJ: sákánu

hora  f  X: kàà; M: ka̠a; C: ka̠a; A: ka̠a; EJ: ka̠a̠

horcón  m  X: si̠i̠n; C: si̠i̠n; A: tisíi̠n; EJ: si̠i̠n

hormiga  f  X: tiòkó; M: tio̠kó; C: tio̠kó; A: tio̠kó; EJ: tio̠kó

hormiga arriera  f  1. X: no existe; M: leerú; C: leru$
2. (chicatana) X: si
̠ndo̠
3. X: tisu
ú

hormiga león  EJ: ndikíví

tipo de hormiga  P: yoko xuun

hornear  1a. vt  X: xaxítu̠n; M: saxítu̠n; EJ: sáxítu̠n
1b. vt  X: kixaa xítu
̠n; M: no existe
1c. vi  X: kuxítu
̠n; M: kuxítu̠n

horno  m  X: xi̠tu̠n; A: xito̠n; EJ: xítu̠n

hoy  adv  X: vitin; M: vichin; C: vichin; A: vitin;       P: vitin$; EJ: vichin

hoyo  m  1. X: ya̠vi̠; A: yavi̠; EJ: ya̠v
2. X: no existe; A: chi
̠ma̠

Huajuapan de León  C: ñuu Siin

Huamuxtitlán  X: Tíchíkún; M: Chi̠chíkun;

huapisolo  s  X: no existe; C: ndixi ndoo$

huarache  m  X: ndu̠xán; M: ndu̠xǎn; C: ndixan;   A: ndu̠xa̠n; EJ: ndu̠xán

hueco  adj  X: yu̠yu; C: i̠yu̠
X: no existe; C: ñáma
X: no existe; A: chi̠ma̠

hacer hueco  1a. X: xayu̠yu
1b. X: kixaa yu
̠yu; M: no existe

ponerse hueco  X: kuyu̠yu; M: no existe

huelga  

estar de huelga vi  EJ: ndukui̠i̠n

huella  f  1. X: ndaá; M: ndaá; C: nda̠a; A: ndaa̠; P: ndaá; EJ: nda
2. X: xa
̠á; M: xa̠ǎ; C: xa̠a; A: xa̠a̠; EJ: xa̠á

huérfano, a  m, f  X: penché

hacerse huérfano  1a. X: kundávi;             M: kundáví; EJ: kunda
1b. X: ndundá
vi; EJ: ndundaví

hueso  m  1. X: leke M: ikí; C: ikí, leke; A: leke, yiki̠; EJ: lakí
2.
(de fruta como ciruela o durazno) X: ndu̠ú;   C: ndu̠u; EJ: ndu̠

 hueso que usan para arreglar los hilos del telar  X: no existe; C: iki tiso$

huesudo  adj  X: X: leke; M: ikí; C: ikí, leke; A: leke, yiki̠; EJ: lakí
2. X: no existe; A: kata

hacer huesudo 1a. X: xaleke; M: saleke, xaleke
1b.
X: kixaa leke; M: no existe

ponerse huesudo  1a. X: kuleke; M: kuleke; C: kuleke
1b. X: nduleke

huevo  m  X: ndi̠ví; M: ndi̠vǐ; A: ndi̠vi̠; EJ: ndi̠ví

Huexoapa  X: Tisǎví; P: Tisáví Ka

huipil  m  X: xi̠ku̠n; C: xi̠ku̠n; EJ: xi̠kn

húmedo  adj  X: uxá; M: vixá; A: visá; EJ: vixá

humillar  1a. vt  X: xachíñá; M: sachíña
1b. vt  X: kixaa chí
ñá; M: no existe
2. vi  X: no existe; A: kundá
vi ini                   3a. vt  X: sikáán…n; M: sakáán…nǔ;             A: sakaan no̠o̠; EJ: sákaan…nú,                         3b. vt  A: sakaan…no̠o̠; EJ: sákukaan…n

humo  m  i̠ma̠; M: i̠ma̠; C: nu̠ma̠; A: ñi̠ma̠;        EJ: ñu̠má

echar humo  X: chǒma; M: chi̠má;             C: chu̠má; A: chimá; EJ: ndachǒma

llenarse de humo  vi  X: ku i̠ma̠; M: kuma$; C: kuma, kuñuma

humoso  adj  X: i̠ma̠; M: i̠ma̠; C: nu̠ma̠; A: ñi̠ma̠; EJ: ñu̠má

hacer humoso  1a. X: xa i̠ma̠; M: sa i̠ma̠
1b.  X: kixaa i
̠ma̠; M: no existe
1c. X: ndasa i
̠ma̠; M: no existe

ponerse humoso  1a. X: ku íma̠
1b. X:
ndu i̠ma̠

hundirse  vi  X: ndikava; M: ndakava; C: ndakava; A: nakava; EJ: ndakava

huraño  adj  X: tíkú; EJ: túku

ponerse huraño 1a. X: kutíkú; M: kutúku̠
1b. X: ndutíkú

ser huraño  1a. X: kutíkú

huso  m  X: kátia̠; X: no existe; M: kátia̠; C: kátia̠;        EJ: kátia̠


I  -  i

 


idioma  m  X: tu̠un; M: tuu̠n; C: tu̠un; A: to̠on; P: tu̠un; EJ: tu̠un

iglesia  f  X: vee ñu̠u; M: venúu; A: vee ño̠o;    EJ: veñu̠u

igual  adj  1. X: iin káchi; M: iin káchí; A: ñii kachí;    EJ: iin káchi
2. X: iin nu
̠ú; M: iin nuu$; EJ: iin n
3. X:
án; M: táán; C: ta̠an; A: táán; EJ: tá

igualar  vt  X: no existe; C: kata tuva

Igualita  X: Tàxíín; C: Tiaxíín; P: Taxiín

iguana  f  X: tìchí; M: ti̠chǐ; C: ti̠chí; A: ti̠chí;      EJ: ti̠chí 

imagen  f  X: naná; M: naná; C: na̠na̠$; A: na̠ná, naná; EJ: nǎna

imaginar  vi  X: sitûvi; C: satuvi$; EJ: satvi

imitar  vi  X: ndi̠na̠a̠; EJ: nda̠na̠a̠

impedir  vt  1. X: kasi; M: kasi; A: kasi; EJ: kasi
2. X: ndasi; M: ndasi; C: ndasi; A: ndasi;       EJ: ndasi

impenetrable  adj  X: o̠; M: kóo̠; EJ: kóo̠

ponerse impenetrable  1a. X: kukóo̠;         M: kukóó
1b.
X: ndukóo̠

importante  adj 1a. (sing.) X: nú; M: kánu;       C: kánu; A: káno; P: kánú; EJ: kánu
1b. (pl.) X: ná
nú; M: nanu$; C: nánu; A: náno; EJ: nánu
2a. (sing.) X: chée; M: chée; C: chée̠; A: chée
2b. (pl.) X: ndoo
3. (fuerte) X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee
̠; A: ndeé; EJ: ndieé

hacer importante  X: xachée; M: sachée
1b. X: kixaa chée; M: no existe

1c. X: ndasa chée; M: ndasa chée

imprudente  

ser imprudente  vi  X: no existe; C: kusiki$

impuesto  m

pagar impuesto  X: ka̠ku; M: no existe

incensar  1a. vt  X: sichóma; M: sachímǎ
1b. vi  X: chǒ
ma; M: chi̠má; C: chu̠má;         A: chimá; EJ: ndachǒma

incienso  m  1a. X: xùxà; C: xu̠xa; EJ: xuxa
1b. X: xùxà va
̠a

incisivo  m  X: nu̠u yéé; EJ: nu̠u yée

inclinado  adj  1. X: ndìkà
2. X: toso
3.
(colgado) X: no existe; C: táti

ponerse inclinado  1a. X: kutoso; EJ: kutǒso
1b. X: ndutoso; M: ndutoso

inclinarse  vi (de cintura) X: ndikui̠ta ndee;          M: kandiee$

inconsciente  adj

dejar inconciente  X: sinâá ini; M: sanaa ini$; EJ: sanaá ini

estar inconciente  X: na̠á ini; EJ: naá ini

indirecta

echar indirectas  X: chinúú ndaa; M: no existe

echar indirectas  X: ka̠a̠n ndaa; M: ka̠a̠n ndiaa

infección  m

infección en los labios  (fuego) X: xíí

infierno  m  X: ndayá; M: ndiaya$; EJ: ndiayá

inflado  adj  C: xilompi$

inflamación  f  X: kuiñu; C: kuiñu; A: kuiño;       EJ: kuiñu

causar inflamación  vt  1a. (el ojo) X: xalutu; M: salutu
1b. X: kixaa lutu; M: no existe
2a.
(el ojo) X: xalusu; M: salusu
2b. X: kixaa lusu; M: no existe

inflar  vt  M: xalamba

inflarse  vi  EJ: ndanañuu

inmediatamente  adv  X: ndi̠ku̠n; M: ndiku$;        A: ndi̠ko̠n, ndikon; EJ: ndi̠kn

inocente adj

fingir que es inocente  vt 1a. X: xaxǐni;      M: xaxǐni̠; EJ: saxïni̠
1b. X:
kixaa xǐni; M: no existe
1c. X: ndasa x
ǐni; EJ: ndasa xïni̠

inscribir  vt  1a. X: ka̠i̠ ki̠; M: no existe
1b.  X: ndi̠ka̠i̠ ki̠ví; M: ndakayu; A: nakayi̠
1c.
X: no existe; M: ndatiaa$; C: ndatiaa$;       EJ: ndatiaa

insecticida  f  X: ta̠tán; M: tatǎn; C: ta̠ta̠n; A: ta̠ta̠n; EJ: ta̠tán

insecto  m

insectos muy chiquitos que pican   X: ndiyáá; C: ndiyá
2. X: tixe
e$; EJ: ti̠xe̠

tipo de insecto  X: xivǎko

insistente  adj  X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee̠;         A: ndee̠; EJ: ndieé

inspirar  A: kaa̠n nini ini$

insultar  vt  1. X: ka̠a̠n ndiva̠a; M: ka̠a̠n ndi̠va̠a̠;   C: kaan ndivaa; A: kaa̠n ndiva̠a; P: kaan nduvaa$
2. X: ka
̠na̠a̠; M: ka̠ña̠a; EJ: kanǎa
3. X: nda
̠i̠ kue̠e̠                                                 4. EJ: ka̠a̠n kue̠e̠

inteligente  adj  X: ndíchi; M: ndíchí; EJ: ndíchi

ponerse inteligente  1a. X: kundíchi
1b. X: ndundíchi

intentar  vt  X: ndukú; M: ndukú; C: ndukú;         A: ndukú; EJ: no existe
1b. X: no existe; C: ndakundiee; A: ndukú ndeé;     EJ: ndakundieé

intercambiar  vt  X: nama; M: nama; C: na̠ma

interceder  X: ka̠a̠n...xa̠á; M: kaan...xa̠a̠;            C: ka̠a̠n...xáá; EJ: ka̠a̠n...xa̠á

interés  m  1. (sobre dinero prestado) X: se̠e;       M: see̠; C: see; A: sa̠ya, see; EJ: se̠e
2. (sobre dinero prestado) X: si
̠kí; EJ: si̠kí

interesarse en  X: no existe; C: kasa ndivi

interior  adj  (hasta lo más adentro) X: màá;         M: ma̠a; A: ma̠á

interior del codo  M: kancho; A: lanchí

interpretar  vt  X: sindíkó ko̠o...tu̠un, sindíkó ko̠o...tu̠un; EJ: sándikó...tu̠un

interrumpir vt

estar interrumpido  X: no existe; A: kano ini

intestinos  m  X: sìtì; M: isiti$; A: xiti; EJ: siti

intimidar  vt  1a. X: xa ívi
1b. X:
kixaa ívi; M: no existe
1c. X: ndasa í
vi; M: ndasa yu̠
2a. X: xa i
̠yo; M: sa i̠yo̠; EJ: sá i̠yo
2b. X: kixaa i
̠yo; M: no existe

invertido  adj  X: sǐ

estar invertido  ve  X: kuñuu; M: kuñuu;    A: kuñóo; EJ: kuñuu

invertir  vt  X: kusíkí; M: kusíkí; A: kusíki;         EJ: kusikí

inyección  f  X: tíku; M: tíku; C: tíkú; A: túkú;    EJ: tíku

ir  1. vi  X: ku̠u̠n; M: ku̠u̠n; A: ko̠o̠n; EJ: ku̠u̠n
2. vi
(con el río) X: tani; EJ: tani
3. v aux (andar) X: kaka; M: kaka; A: kaka;    EJ: kaka

ir adelante  X: kunúú; M: kunuu; C: koso nuu$; A: kanoo; EJ: kunúu

ir alrededor  vi  X: ka̠va̠ nduu; M: kee nduu; A: kono nduu

iracundo  adj  X: kue̠e̠ xi̠

irregular  adj  (disnivelado) X: kua̠to̠

irrespetuoso  adj  X: ikú ini; M: ikú ini; C: yukú ini, yukú; EJ: yukú ini

ponerse irrespetuoso  1a. X: ku ikú ini; M: ku ikú ini
1b. X: ndu ikú ini; M: ku ikú ini

portarse irrespetuosamente  X: xa ikú ini;    M: sa ikú

irresponsable  adj  X: ndi̠kùù

Ixcuinatoyac  X: Tená; C: Tianáǎ

ixtle  m  X: nda̠á; M: nda̠ǎ; C: nda̠a; A: ndaa;       EJ: nda̠

izquierdo, izquierda  adj  X: ítín; M: ichin; C: íchin; A: yitin; P: ítín; EJ: íchin


J  -  j

 


jabalí  m  X: ki̠ni̠ ikú; M: ki̠ni̠ ikú; A: kini̠ yuku̠;   EJ: kîn yukú

jabón  m  X: na̠má; M: na̠mǎ; C: na̠ma̠; A: na̠ma̠; EJ: na̠má

jabón de baño X: na̠má xáa̠n; M: na̠m tié; A: na̠ma̠an

jabón del monte  X: na̠má ikú, na̠má kává;  C: nama yúku

jabón en polvo  1. X: na̠má ya̠á; A: na̠ma̠an
2. X: na
̠má yuchí; M: na̠m i̠chi; EJ: nmá yuchí

jactarse  v prnl  1. X: chinúú...tu̠un; M: chinúú...túun;  EJ: chinúú...tu̠un
2. X: kixaa ña
á; M: no existe
3. (de lo que tiene; se usa solamente con mujeres) X: kuña
á; P: kuñaá
4. (de lo que uno tiene; se usa solamente con hombres) X: kúta
̠a; M: kutiáa
5. (se usa más con cosas que uno tiene) X: kutáí; M: kutiáyú; EJ: kutiáyú

jadear  vi  X: kai su̠kún; M: no existe

jalar  vt  1a. X: xitá; M: xi̠tá; C: xi̠tá; A: si̠tá;       EJ: xi̠tá
1b. X: ndixitá; C: ndaxi̠tá; EJ: ndaxi̠tá
2a.
X: kuñuu; M: no existe; A: kuñoo; EJ: kuñuu
2b. kuñuu ndai
3. X: kakui
̠ta; M: kakuíta; P: no existe
4. X: no existe; M: kañu
u; C: kañuu
5. X: no existe; A: kasi
̠

jarra  f  X: no existe; M: tindoǒ; C: tindo̠ǒ;        EJ: ti̠ndo̠o

jefe  m  1. (casi siempre lleva pronombre)            X: xìkuàá; A: xi̠kua̠a̠; EJ: xikua̠
2. (casi siempre lleva pronombre) X: ká
nú;     M: kánu; C: kánu; A: no; P: nú; EJ: kánu

jején  m  1. X: ndiyáá; C: ndiyá
2. X: tìkú válí; C: ndikuiín
3. X: tìkún; C: ndikuiín

jícama  f  X: tikama; M: chikama

jícara  f  X: yaxín; M: yaxín; C: yaxín; A: yaxi̠n; EJ: yaxín

jitomate  m  X: tinaná ndee

jornaladamente  adv  X: tátu̠; EJ: tátu̠

jorobado  adj  X: toso

hacer jorobado  1a. xatoso; M: satósó
1b. X: kixaa toso; M: no existe

ponerse jorobado  1a. X: kutoso
1b. X: ndutoso;
M: ndutoso

juez  m  X: no existe; C: kuési

jugar  vt, vi  X: kusíkí; M: kusíkí; A: kusíki;        EJ: kusikí

jugo

jugo del cazahuate  X: páchi̠; EJ: no existe

jugo del nopal  X: yeé

jumil  m  X: tiàá

juntar  1. vt  X: chitáán
2a.
vt  X: sikitáán; M: sakutáán
2b. vi  X: ndikitá
án; M: ndakitáán;                C: ndakitaan; A: nakitáan; EJ: ndakitáán
2c. vi  X:
vi  kutáán; M: kutáán; A: kitáan;   EJ: kutáán, kitáán
3.
vt  (cosas) X: chikuíti; M: chikuiti
4. vt  (unas pocas cosas; obj. pl.) X: chindoo koo;  M: chindee koo; C: chindee koo$;          A: chindoo ti
vi; EJ: chindee koo
5. vt  (unas pocas cosas) X: no existe; M: koyo koo
6. vt  (amontonar) X: kani koo; M: kani ko
̠o̠
7a. vt  X: kaya; M: kaya; P: no existe; EJ: kaya
7b. X: ndikaya; M: ndakaya; C: ndakaya;        A: nakaya; EJ: ndakaya
7c.
v prnl  X: ka
̠ya̠; M: kaya; P: no existe
7d. X: ndi
̠ka̠ya̠; M: ndaka̠ya̠; C: ndakaya;       EJ: ndaka̠y
8. vt  X: no existe; C: ndachi ta
an$, ndachu taan$
9. vt  (mezclar) X: saká; M: sak
ǎ; A: saka;      EJ: saká
10.
vi  (muchísimos, como moscas) X: ka̠tin;    M: ka̠ti̠; A: kati; EJ: ka̠ti
11.
vi  X: no existe; C: ndikin$
12. vi  X: ndikutú                                          13. vi  EJ: ndata
̠k

juntar en un montón  X: sindáá koo;          M: sandaa koo$; EJ: sándaa koo

junto  adj  X: ndikánú; A: ñii káno

juntos  adv  C: án

jurar  vt  X: chinaá; A: chinaá

justicia  

buscar justicia  vt  EJ: ndukú kua̠chi

justo  adv  (exactamente) X:

Juxtlahuaca  EJ: Skuíya

juzgar  vt  1a. X: xanani; M: sanání; A: kasa nani
1b. X: kixaa nani; M: no existe
2a. X: xanda
̠a̠; M: no existe
2b. kixaa nda
̠a̠; M: no existe
3. X: no existe; M: sandaku$; EJ: sándǎku


L  -  l

 


La Cienega  X: Nu̠ú Tánu; P: Nutanu

La Cruz y Morona  C: Tu̠ye̠é

labio  m  X: yuú; M: yuú; C: yu̠u; A: yuu̠;         EJ: yuú

labio leporino  X: yuú leko

labor  X: chiñu; M: chiñu; C: chiñu; A: chiño;   EJ: chiñu

hacer el segunda labor  X: ndi̠vi; A: ndi̠vi; EJ: ndi̠vi

hacer el segundo labor con la yunta  vt       X: sindîvi...si̠ndi̠kí; M:___; C: sandivi;    A: sandivi; EJ: sindi̠vi...si̠ndi̠

ladearse  vi  X: ka̠va̠ nuu; M: ka̠va̠; EJ: ka̠va̠ nuu

lado  m  1. X: xiyo; A: xiyo; EJ: xiyo
2. X:
xìín; M: xi
ǐn; A: xiin; EJ: xiín
3. (de casa o de árbol) X: ndìkà; EJ: ndika

al lado de  X: kínta; M: kándiaa

de lado  X: xîín

hacerse a un lado  X: kuta̠a; M: kua̠tiáa̠;     C: kuetiaa$; A: kutaa; EJ: kutia̠a

lado de la casa  X: xinvee$; C: xinve̠e

ladrar  vi  X: nda̠i̠; nda̠i̠; M: ndayu̠; C: nda̠yu̠; A: nda̠yi̠; EJ: nda̠yu̠

ladrón  m  X: kuíná; M: kuíná; A: kuíná;           EJ: kuína

hacerse ladrón  1a. X: kukuíná; M: kukuina
1b. X: ndukuí
ná; M: ndukuina;           EJ: ndukuína

lagartija  f  X: lá; M: míla; C: mila$; A: mbíla; EJ: milá

tipo de lagartija  (chintete) X: na̠ña̠;          M: ndia̠ya; EJ: sakíín

lago  m  X: mìnì; M; mi̠ni; A: mi̠ni; EJ: mi̠ni

lágrima  X: tìkuǐi nu̠ú; C: tiakuii$; A: tá no̠o̠

laguna  f  X: mìnì; M; mi̠ni; A: mi̠ni; EJ: mi̠ni

Lagunilla Yuku Tuni  X: Kútu̠ni; M: Kútu̠ni;         P: Kutuní

lalache  X: iva tiyôó; A: yiva tayoo

lamentar  X: kusuchí ini; M: kusúchí ini; C: kusuchi ini; A: kuchuchú; EJ: kusuchí ini

lamer  vt  1a. yákun ndaa; M: ya̠kún ndiaa;           A: ya̠kún ndaa; EJ: yǎkun ndiaa
1b. X:
ndiyákun ndaa; C: ndayakun ndiaa$
2. X: ti
ví ndaa
3. (animales) C: vindiaa

lana  f  X: kachí levo; M: ti̠ka̠chí lela; P: ixi ndikachi$; EJ: ixí lanchi

lápida  f  X: ñáñá; C: ñáñá

largo  adj  X: kâní; M: kánǐ; A: káni̠; P: kâní;       EJ: kâní

laringe  A: yavi̠ si̠ko̠n; EJ: ya̠v skún

lástima  

tener lástima  X: kundávi ini...kuni;           M: kundávi ini...kuni; A: kukivi ini;     EJ: kundávi ini...kuni

lastimar  1a. vt  (golpear) X: sitáxi̠n; EJ: sáta̠xn
1b. vi  X: ta
̠xi̠n; M: ta̠xi̠n; A: tasin; EJ: ta̠xn
2a. vt  (herir) X: sitikué
e̠; A: satakuée̠;          EJ: sátakue̠e̠
2b. vi  X: ti
̠kue̠e̠; M: takuee; C: kukuee;        A: takuee̠; EJ: takue̠e̠
3a. vt  (castigar) X: sitíxú
vi̠; M: satixuvi; A: saxovi; EJ: sátixúvi̠
3b.
vi  X: tixuvi̠; EJ: tixúvi̠

latoso  adj (por el ruido o un trabajo que no le gusta) X: kuáchí yuú; M: kuáchí ní yuú

lavar  1. vt  X: ndikata; X: ndikata; M: ndakatia;    C: ndakatia; A: nakata; EJ: ndakatia
2. vt  (cara, pie) X: chi
i; M: chii; EJ: chii
3. v prnl  X: ndoo; EJ: ndoo

lavar las manos  X: ndaá; M: ndaá; A: ndaá;    EJ: ndaá

lazar  vt  (con reata) X: sikuíku̠n; M: savíku̠n;       C: savikun; EJ: sávi̠kn

lejano  adv  X: xíká; M: xíka; A: xíká; P: xíká;    EJ: xíka

lejos  adv  1. X: kâní; M: kánǐ; A: káni̠; P: kâní;    EJ: kâní
2.
X: xíká; M: xíka; A: xíká; P: xíká; EJ: xíka

un poco lejos de  X: kínta; M: kándiaa

lengua  f  1. (de la boca) X: yâá; M: yáǎ; C: yáa̠;   A: láa̠; EJ: yâá
2. (idioma) X:
tu̠un; M: tuu̠n; C: tu̠un; A: to̠on; P: tu̠un; EJ: tu̠un  

lengua mixteca  1. X: tu̠un ndávi; M: tuu̠n ndáví; EJ: tu̠un ndávi
2. X: tu
̠un sâví; M: tuu̠n sávǐ; A: to̠on sávi̠

lento  adj (calma) M: váyú

lento  adv (despacio) X: ya̠a̠; C: ya̠a̠; EJ: ya̠a̠

leña  f  X: titún; M: tutún; C: tutún; A: tito̠n;       EJ: tutún

leer  vt  X: kavi; M: kavi; C: kavi; A: kavi;      EJ: kavi

levantar  1a. vt  (de la mañana) X: sindikôo;         C: sandóto; EJ: sándako̠o
1b.
v prnl  X: ndiko̠o; C: ndakoo; A: ndako̠o;   EJ: ndako̠o
2. vt (alzar) X: ndani
i; M: ndonii; A: ndanii; EJ: ndanii
3. vt  (la milpa) X: no existe; M: ndaku
ni;       C: ndakuni$, ndakuni$
4. vi  (pararse) X: ndikui
̠ta; C: ndakuita; EJ: ndakui̠ta
5a. vi  (pararse; suj. sing.) X: ndikundichi;      M: ndakundichi; C: ndakundichi$;                 EJ: ndakundichi
5b. vi  (pararse; suj. pl.) X: ndikundita;           M: ndakundita; EJ: ndakundita

levantarse la peste  X: ndikui̠ta xi̠ko̠

ley  f  X: ndaí; A: nda̠yi; EJ: ndiáyu

lezna  f  C: lextan$; A: luku

libre  adj

dejar libre  X: sañá ndíka̠

libro  m  X: tùtù; M: tutu; C: tutu; A: tutu; P: tutú; EJ: tutu

licor  m  X: ndìxì; M: ndixi; EJ: ndixi

liendre  f  X: tiaví; M: tia̠

lienzo  m  X: no existe; C: ñúmí; EJ: no existe

ligero  adj  X: kama; M: kama; C: kama; A: kama; EJ: kama

hacer ligero  1a. X: xakama; M: sakama
1b. X: kixaa kama; M: no existe

1c. X: ndasa kama

ponerse ligero  1a. X: kukama; M: no existe; C: kukama
1b. X: ndukama

lijar  vt  X: ndiyákun; M: ndayakun; C: ndayakun;        EJ: ndayǎku

lima  f  (herramienta) X: yǔchí; M: yuti$; EJ: yu̠ch ndayuú

limar  vt  X: xakaní; M: sakaní
X: no existe; C:
sandúkaní

limpiar 1. vt  X: ndiyákun; M: ndayakun;             C: ndayakun; EJ: ndayǎku
2a.
vt  (milpa de hierbas; antes que sembrar)     X: xandoo; M: sandoo; EJ: sándoo
2b. vt  X: kixaa ndoo; M: no existe
2c.
v prnl  X: ndoo; EJ: ndoo
3.
vt  (terreno; antes de sembrar) X: ka
̠xi̠n;       M: ka̠xi̠n; A: ka̠si̠n; EJ: ka̠xn
4. vt  (la milpa) X: kutu; M: kutu; C: kutu;      A: kutu; EJ: kutu
5. vt  (maíz o frijol; con viento o con la mano) X: nditivi; C: ndativi; A: nativi; EJ: ndativi
6. vt  (raspar) X: yákun; C: yaku$; EJ: yǎku
7a. v prnl (emblanquecerse) X: kuyaa; M: kuyaa; C: kuyaa$
7b. X: nduyaa; M: nduyaa

limpiar con la mano  X: ndiyákun ndaá;    M: ndayakun ndaá$

limpio  adj  1. X: yaa; M: yaa; C: yaa, A: yaa;      EJ: yaa
2. (líquidos) X: kuíi; M: kuíí; C: kui
̠í; A: kuíí; EJ: kuíi
3. (puro) X: no existe; A: ndii

quedarse limpio  1a. X: kukuíi; M: kukuíi
1b.
X: ndukuíi; C: ndukui̠í; EJ: ndukuíi

línea  f  (raya) X: chi̠chi; M: chichi̠; A: chi̠chi;     EJ: chi̠chi

líquido  m  X: ndutá; M: ndutiá; C: ndu̠tiá;           A: nduta̠; EJ: ndutiá

liso  adj  X: kaní; M: kaní; C: kaní; EJ: ndiví

hacer liso  1a. X: xakaní; M: sakani
1b. X: kixaa kaní; M: no existe

1c. X: ndasa kaní

ponerse liso  1a. X: kukaní; M: kukaní
1b. X: ndukaní; M: ndukaní; C: ndukaní

lisonjero  adj  X: la̠ndo̠; M: la̠ndo̠; EJ: la̠nd

listo  adj  X: kama; M: kama; C: kama; A: kama; EJ: kama

listo  adj  1. X: (arreglado) X: ndúví; EJ: ndúvií
2. X: tu
̠va; M: tuva̠; A: ti̠va; EJ: no existe

estar listo  1. koo tu̠va; M: koo tu̠va; A: koo tiva
2. X:
kondoo tivá; M: kundee tuva;       A: kondoo ti
3. X: koo ndúví; M: koo ndúví; EJ: koo ndúvií

hacerse listo  X: xakama; M: sakama
X:
kixaa kama; M: no existe
X: ndasa kama

ponerse listo  X: kukama; M: no existe;             C: kukama
X: ndukama

lizo del telar  C: tutikiin$

loco  adj, adv  X: ví; M: kívi; A: kíví, ki̠ví;     EJ: kívi
X: kué
e; M: kue̠e̠; A: kue̠e̠
X: kuásia; M: no existe
X: no existe; C: so
o$

estar loco  X: sana; C: sána; A: sana;         EJ: sana

hacer loco  vt  1. X: xakuée
1b.
X: kixaa kuée; M: no existe
1c. X: ndasa kué
e; M: ndasa kuée

ponerse loco  1a. X: kukuée; M: no existe
1b. X:
ndukuée; M: ndukuee$;             EJ: ndukuée
2a. X: kukí
ví; M: kukí
2b. X: ndukí
ví; EJ: ndukívi

lodo  m  X: nda̠i̠; M: ndia̠yu̠; C: ndiáyu, A: nda̠yi̠; EJ: ndia̠yu̠

lodo espeso X: nama; M: na̠ma; A: yova; EJ: nama

lodoso  adj  X: nda̠i̠; M: ndia̠yu̠; C: ndiáyu;         A: nda̠yi̠; EJ: ndia̠yu̠

ponerse lodoso  1a. X: kunda̠i̠
1b. X: ndunda
̠i̠; A: ndunda̠yi̠

loma  f  X: kondo; M: kondo; C: kondo;            A: kondo; EJ: kondo

Loma Zoyatl  X: Kútiókó; M: Kútiókó; C: Kútiókó; P: Kutioko

lombriz  f  X: tìkùxí; EJ: ti̠kxí

lomo  m  X: sa̠tá; M: sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A: sa̠ta̠; EJ: sa̠tá

lucero  m (estrella de la mañana)  X: kìmì kétá xita̠a̠n M: ki̠mi; C: ki̠mi túvi; EJ: ki̠mi túvi

luego  adv  1. X: ndi̠ku̠n; M: ndiku$; A: ndi̠ko̠n;   EJ: ndi̠kn
2. X: kîí; C: kíi; EJ: kíí

lugar

lugar muy mojado  X: ndo̠yo; C: ndo̠yo;          A: ndo̠yo̠; EJ: ndo̠yo

lugar sin árboles  yándá; EJ: yándá

lumbre  f  X: nu̠u̠; M: ñu̠u̠, ñuu; C: ñuu; A: ñoo̠; EJ: ñu̠u, ñuu

luna  f  X: yo̠ó; M: yo̠ǒ; A: yo̠o̠; P: yo̠ó; EJ: yo̠

luna llena  X: yo̠ó níí; A: yo̠o̠ xu̠xá, yo̠o̠ níi

luna nueva  X: yo̠ó ñañu; A: yo̠o̠ xa̠á, yo̠o̠ yutá;

media luna X: yo̠ó ñañu; A: yo̠o̠ ñaño

lunes  adv  X: lúni; M: luni; EJ: lúne

luz  f  X: nu̠u̠; M: ñu̠u̠, ñuu; C: ñuu; A: ñoo̠;     EJ: ñu̠u, ñuu


 

Ll – ll

 


llama  f  (de fuego) A: yaa̠ ñoo̠

llamar  1. vt  X: kana; M: kana; C: kana;           A: kana; EJ: kana
2a. vt (nombrar) X: no existe; A: sakunani
2b.
v prnl  X: kunaní; M: kunaní; A: kunaní; EJ: kunaní

llamar fuerte  X: kana kóó; M: kana kóó

llamear  vi  X: no existe; C: kandáchi ñu̠u, kanáchi ñuu

llano  m  X: yosó; A: yoso̠; EJ: yosó

Llano de Nopal  X: Tiakuá; P: Tiakua

llegar  vi  1. (a su casa) X: kixa̠a̠; M: xaa; C: xa̠a̠; A: kixaa̠; EJ: kixa̠a̠
2.  (a un lugar que no es su casa) X: xa
̠a̠;     EJ: xa̠a̠
3. C: ndaxaa; EJ: ndaxaa                                                    4. X: no existe; C: kikoyo$; A: kikoyo$

llegar a un acuerdo  1a. X: xanani;         M: sanání; A: kasa nani; EJ: sana̠ni
1b. X: kixaa nani; M: no existe
2.
X: ka
nda…xa̠; M: kandia…xaa$;    EJ: kandia…xa̠
3. X: no existe; M: sandaku$;           EJ: sándǎku

llenar  1a. vt  X: sikútú; M: sakutu$; C: sakútú; A: sakutu; EJ: sákutú
1b. vi  X: kutú; M: kutú; C: ku
̠tu; A: kutú;   EJ: kutú
1c. vi  X: ndikutú
2.
X: no existe; C: kuiin

llenarse mucho, estar llenisimo  X: kutú ndaa; M: kuta ndaa; C: kutia ndiaa;    A: kutú ndaa; EJ: kutú ndaa

lleno  adj  EJ: ndoko

llevar  vt 1. (en la espalda)  X: kuiso; M: kuiso; C: viso; A: kuiso; EJ: kuiso
2. (
sobre el hombro) X: kusókó; M: kasóko
̠;    C: kaso̠ko̠; soko̠
3. (
consigo; persona, animal) X: kundaka;       M: kundiaka; C: kundiaka; EJ: kundiaka
4.
en el hombro o la espalda) X: kundiso;     M: kundiso; EJ: kundiso
5. (
en la espalda) X: ndikundiso
(6. en los brazos) X: kunumi ndaa;             M: kunumi ndiaa; C: kunu ndiaa
7.
(en la mano) X: kuni
i; M: kunii; C: kunii, kanii; A: kunii; EJ: kunii
8. (sosteniendo o ayudando a alguien) X: tiin ndaa; C: tandiaa$; A: tondaa
̠; EJ: tiin ndiaa
9.
X: no existe; C: ndaa$
10.
X: no existe; M: ndakaxé; C: ndakaxee$
11.
C: ndakutanu$

llevar colgado  X: X: no existe; M: kaxee; C: kaxee

llorar  vi  X: kuaku; M: kuaku; C: vaku;            A: kuaku; EJ: kuaku

hacer llorar  X: sikuákú; M: sakuákú;     EJ: sákuaku

llover  vi  X: kuun sa̠ví; M: kuun sávi̠; A: koon sa̠vi̠; EJ: kuun sa̠ví

hacer llover  X: sikúún; A: sakoon

llovizna  f  1. X: sa̠ví yáá; C: sàvi yáá; A: sa̠vi̠ yaa; P: sa̠vi yáá; EJ: sa̠ví yáá
2. X: no existe; C: sa̠vǐ nduví

lluvia  f  X: sa̠ví; M: sa̠vǐ; C: sa̠vǐ; A: sa̠vi̠; P: sa̠vi; EJ: sa̠ví

llegar la temporada de las lluvias  X: kani sa̠ví; M: kání sa̠vǐ; A: kani sa̠vi̠

lluvia con gotas grandes  X: no existe;    A: sa̠vi̠no

lluvia con granizo  X: íín; A: sa̠vi̠ ñíí

lluvia que dura todo el día  X: no existe; A: sa̠vi̠ ndiví

tiempo de lluvias  X: sáví; M: sáví;         A: sáví; P: sáví


 

M  -  m

 


macizar (reg.) vi  (madurar excesivamente; elotes, rábanos, calabazas, etc.)  X: kuxáá; M: kuxaa;   A: kuxa; EJ: kuxáá

macizo  adj  1. X: xáá
2. X: no existe; C: kaxi$

machete  m  X: 2i̠chi̠; M: i̠chi̠; C: yuchǐ; A: yuchu̠;        P: i̠chi̠; EJ: yu̠ch

machete del telar  C: xitǔ; EJ: xi̠tú

macho  adj  X: che̠e; M: che̠e; C: chee$; A: chée; EJ: che̠e

machucar  vt  X: no existe; M: katavi̠; A: katavi̠;         EJ: kata̠v

madera  f  X: itún; M: itún; C: yutun$; A: yito̠n;   EJ: itún

madera del madroño  C: tundú

madrastra  f  X: sií ndávi; EJ: nána ndávi

madre  f  1. X: nána; M: náná; C: náná; A: náná; EJ: nána
2. X: si
í; M: sií; A: sií; EJ: no existe

madrina  f  X: siúun

madrugada  adv  X: naa; M: ñaa$; EJ: naa

madrugador  (ave)

tipo de madrugador  C: tuxiko$

madurar  vi  1. X: ku̠chi; M: kuchi̠; A: ku̠chu;     EJ: ku̠chi
2. X: kuxa; M: ku
̠xa; A: kuxa; EJ: kuxa
3.
(excesivamente; elotes, rábanos, calabazas, etc.) X: kuxùxà; M: kuxíxa; EJ: kuxíx
4. (
excesivamente; elotes, rábanos, calabazas, etc.) X: kuxáá; M: kuxaa; EJ: kuxáá
5. X: xi
̠nu; M: xi̠nu; A: xi̠no; EJ: xi̠nu
6. X: no existe; M: kuvaa; C: kuvaa$

maduro  adj  (excesivamente; por ej.: elotes, rábanos, calabazas) X: xáá

maguey  m  X: yaví; M: yavǐ; C: yavǐ; A: yávi̠;    EJ: yaví

flor de maguey  X: ta̠ i̠tún; M: ta̠

maíz  m  X: nu̠ní; M: nu̠nǐ; C: nu̠nǐ; A: no̠ni̠;       EJ: nu̠ní

maíz para sembrar  X: nu̠ní tàtà; EJ: nní tata

mal  adj

portarse mal  vi  1a. xa ikú ini; M: sa ikú;   EJ: sa yukú
1b. X: kixaa ikú; M: no existe

malacate  m  X: no existe; M: kátia̠; C: kátia̠;      EJ: kátia̠

maldecir  vt  X: ka̠a̠n ndiva̠a; M: ka̠a̠n ndi̠va̠a̠;    C: kaan ndivaa$; A: kaa̠n ndiva̠a; P: kaan nduvaa$

maldición  f  X: yu̠ka̠án; EJ: yu̠kǎán

maldito  

ser maldito  X: ta̠vi̠ chiña

malgastar  vt  1. X: kusíkí; M: kusíkí; A: kusíki;   EJ: kusikí
2.
X: tiin; M: tiin; C: tiin; A: tiin; EJ: tiin

malgastar el tiempo  EJ: satǐvi

malo  adj  1. X: chiña; M: no existe; A: chiña
2. (no recto de carácter) X:
ví ini; M: kíví ini
3. X: kini; M: kini; C: kini; A: kini; EJ: kini
4. X: n
ǎa; M: ñaa$; EJ: nǎa, náa
5. (grosero) X: nduva
̠a; A: ndiva̠a
5. (de carácter) X: nduva
̠a ini

maltratado  adj 1. (cabello)  X: xáá
2.
(dientes) X: nkí

ponerse maltratado (cabello) X: kuxáá;      M: kuxaa; A: kuxa; EJ: kuyatá

maltratar  1a. vt  X: xandi̠kùù; M: xandi̠ku̠vi̠
1b. vt  X: kixaa ndi
̠kùù; M: no existe
2a. vt  X: xanduva
̠a; M: sandíváa  
2b. vt  kixaa nduva̠a; M: no existe
2c. vt  X: kunduva
̠a; M: kundíváa;                   EJ: kundiva̠a                                                  3. vt  EJ: sákini                                                           4. vt  EJ: sándoo…ini

malvado  adj  X: ndi̠kùù

malvado  adj  X: no existe; C: ndukuini$

mamá  f  1. X: nána; M: náná; C: náná; A: náná;   EJ: nána
2. X: si
í; M: sií; A: sií; EJ: no existe

mamar  vi  1a. X: chichín; M: chichín; C: chichín; A: chichín; EJ: chichín
1b.
X: no existe; M: ndachichín; C: ndachichín

dar de mamar  vt  X: sichíchín; C: sachichín; EJ: sáchichín

mamey  m  1. (la fruta) X: ndiká xa̠a̠; C: ndika kuaa$, ndiká; A: ndiká; EJ: ndiká kuáa
2. (el árbol) X: itún ndiká xa
̠; C: tun ndika$; EJ: tún ndiká kuáa

manada  f  1. X: ta̠ka̠; M: ta̠k; C: tk; EJ: tk
2. X: ti
vi; M: tivi; A: tivi; EJ: tivi

manantial  m  1. X: ndo̠yo; C: ndo̠yo; A: ndo̠yo̠;        EJ: ndo̠yo
2. X: ti
̠ko̠ó; M: tikoǒ; EJ: no existe

manchado  adj  X: no existe; M: axa

estar manchado  X: ndikaí; M: ndakayu;     P: kai; EJ: ka̠y

manchar  vt  1a. X: ka̠i̠; M: kayu̠; EJ: kayu
1b.
vt, vi  X: ndikaí; M: ndakayu; EJ: ka̠y
2a. vt  X: xakuíín; M: sakuíín
2b.
vt  X: kixaa kuíín; M: no existe
2c.
vt  X: ndasa kui
̠i̠n; M: ndasa kui̠i̠n
3. vt  X: kukini; M: kukini; C: kukini

mancharse con grasa  1a. X: kuxǎan;         M: kuxa̠án
1b.  X: ndux
ǎan

mandar  1. vt  X: kanda chíñú; M: kandia chuun;      C: kandia chuun; A: kanda chiño;                 EJ: kandia…chiñu
2. vt  X: ka
nda...xa̠á; M: kandia...xaa;                  EJ: kandia...xa̠
3. vt  (alguien) X: kata ndaa; M: tiandiaa
4.
vt  X: ti
ví; M: tiví; C: tiví; EJ: no existe
5.
vt X: no existe; C: ndativi
6.
vt  X: no existe; M: chindaa; EJ: chindaá     7. vt  EJ: tachíñu

mandíbula  A: yiki̠ yuu̠; EJ: lakí yu

mandil  m  X: mantíli; M: mandíl

manejar  vt  (vehículo) X: kavá; M: kavǎ; C: kava;        A: kava; EJ: kava

manera  f  1. X: và; M: kuva; EJ: kǔva
2. X: ndá kù
và; M: ndiá kuva; EJ: ndáa kǔva
3. X: no existe; M: ndixa

mano  f  X: ndaá; M: ndaá; C: nda̠a; A: nda̠a; P: ndaá; EJ: ndaá

dar la mano  X: tiin ndaá

mano de metate  1. X: ndaá yòsó; A: nda ysó; EJ: ndaá yǒso
2. ndiâsa; M: ndia
̠sá; EJ: ndias

manojo  m  1. X: kondo; M: kondo; C: kondo;           A: kondo; EJ: kondo
2. X: koo
3. X: numi; C: numi; A: nomi; EJ: numi
4. X: no existe; C: nu
nu$

manso  adj  X: máso; C: maso$; A: másó; EJ: máso

hacer manso  1a. X: xamáso; C: kasa maso$
1b. X: kixaa máso; M: no existe
1c. X: ndasa máso

manteca  f  X: àn; M: xa̠an; C: xa̠an; A: sa̠án; EJ: xǎan

mantener  vt  X: koto; M: koto; C: koto; A: koto; EJ: koto

manzana  f  (de la garganta) X: kondo su̠kún;      M: kondo sukun$; C: kondo sukun$; A: kondo si̠ko̠n; EJ: lakí x'á kiyôó

mañana  adv (el día siguiente) X: ta̠a̠n; M: tia̠a̠n;   C: tiaa̠n; A: taa̠n; EJ: tia̠a̠n

en la mañana  X: xita̠a̠n; C: xitia̠a̠n; A: xitaan

pasado mañana  adv  X: isâ; M: isá; C: isá;        A: yisá; EJ: isâ

mañoso  adj  X: máña; M: mañá; EJ: máña

ponerse mañoso  1a. X: kumáña; M: kumáñá
1b. X: ndumáña

mapache  m  P: timaa$; EJ: má

mar  m o f  X: ndutá ñǔú; M: tiañúú; C: ndutia ñuu$; P: táñúú; EJ: tiañúú

maravillar  vi  X: ndika̠nda̠ ini; M: ndaka̠nda̠ ini;   C: ndakanda ini; A: nakanda̠ ini; EJ: ndaka̠nd ini

marca  f  (para identificar animales) X: kàà tu̠ni̠;   M: ka̠a túni̠; EJ: ka̠a̠ tûn

marchitado  adj  1. X: xíi
2. (milpa) X: yo
̠ó

marchitar  vi  1a. (milpa) X: kuyo̠ó; A: kuyoo
1b. X: nduyo
̠ó
2. (flor, calabacita, pozo) X: ndoko; M: ndoko; A: ndoko; EJ: ndoko
3.
X: xii; M: xii
4. (planta que no es milpa) X: no existe; A: to
̠o; EJ: to̠o

mareado  adj  C: sana$

marear  vi  X: sana xi̠

mariposa  f  X: ti̠kìvà; M: tiku̠va; C: tiku̠va;         A: ti̠ki̠vá; EJ: ti̠kuva

mármol  m  C: yuuchii$

marrano  m  X: ki̠ni̠; M: ki̠ni̠; C: kini̠, A: kini̠;     EJ: kîn

martajar  vt  1. X: ndaí; M: no existe
2. X: ta
ví; M: taví; C: taví; A: tavi; EJ: ta

martes  adv  X: marte; C: marti$; EJ: márte

martillo pesado  m  X: márro; A: marro

más  adv  1. X: ka; M: ka; C: ka$; A: ka̠; EJ: ka
2. X: no existe; C: kii$

no más  adv  1. X: kuití; M: kuiti; EJ: kuití
2. X: ndi
̠sàà; A: 1ndasaá
3. X: sìín; EJ: sǐin
4. X: sòó
5. X: tákua
6. X: va; A: va; EJ: va
7. (
casi siempre se usa con verbo negativo) X: ví; EJ: ví

masa  f  X: uxán; M: ixán ; C: yuxán; A: yuxa̠n;   EJ: yuxán

masa de frijol  A: yuxa̠n ndayi

masaje  Véase sobar

dar masajes  vt  X: no existe; C: ndatiin$

máscara  f  1. X: te̠é; C: tiéé; A: ta̠ya̠; EJ: tie̠é
2.
X: no existe; C: ndiana$

matar  vt  1a. X: kaní; M: kani; C: kani; A: kani; EJ: kaní
1b. (asesinar) X: ka
ní...ndìì; M: kani...ndi̠i̠;     C: kani ...ndi̠i̠; A: kani ndi̠i$; EJ: kaní...ndi̠i̠

matrimonio  

proponer matrimonio X: no existe; C: kataan

matriz  f  X: ti̠xin; M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin;         EJ: sóko

mayate  m  X: si̠ru̠u̠n

mayor  adj  X: nùú; M: nu̠ú; C: nu̠u$; A: no̠ó;     EJ: nu̠
(casi siempre lleva pronombre) 2. X: xìkua
̠á;    A: xi̠kua̠a̠; EJ: xi̠kua̠

mayordomo  m  X: martómo; M: martomo
(en la iglesia) X: píxka; EJ: uskâ

mayordomo y sus ayudantes  X: na̠vee;      A: navee

mazorca  f  X: nií; M: niǐ; C: niǐ; A: nii̠

mazorca con el totomostle  nií ñámá

mecapal (para la cintura) m  X: no existe; M: ta̠ni; C: ta̠ni; EJ: ta̠ni

mecapal  m  1. X: to̠to̠ tokó; C: vatu$
2. X: no existe; C: yoótu; yutu$; yuútu; EJ: yutu              3. EJ: yo
ó ñu̠

mecapal del telar X: no existe; C: tusata$

mecate  m  X: yoó; M: yoó; C: yoó; A: yoo̠

mecate para conectar el telar  C: yoó tukuítiǎ

mecate que amarrar el palito que lleva el urdimbre a la barra urdimbre de telar de cinta  C: yoó tuchí

mecer  vt  1. X: sikuíkó; A: saviko$; EJ: sávikó

medianoche  f   X: sava ñǔu; A: ma̠ñó ñoó

medicina  f  X: ta̠tán; M: tatǎn; C: ta̠ta̠n; A: ta̠ta̠n; EJ: ta̠tán

médico  m, f  (requiere pronombre) X: xátátán;    EJ: na̠ ttán, na̠ vettán

medida  f  X: và; M: kuva; EJ: kǔva

medida de nueve litros  A: ton ndoo

medio  adv  1. X: mañú; M: ma̠ñú; A: mañó;     EJ: mǎñu
2. X: sava; M: sava; A: sava; P: sava; EJ: sava

medio litro 1. X: itún túún; M: túu̠n;         C: yutúu̠n; A: ton sava; P: tuun$
2. X: litro lo
o

medio lleno  X: kásava; C: kasava$

mediodía  m  X: no existe; A: ñokáño

hacerse mediodía  vi  X: kañu; M: káñu̠;   A: ñokáño

medir  vt  1. (cantidad, distancia) X: chuun;        M: chuun; A: choon; EJ: chuun
2. (distancia) X: ki
in kùvà; M: kiin ku̠va;     EJ: kiin kǔva

mejilla  f  1. X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠;      EJ: nu̠
2. X: te
e nuu$; M: tiee nuu
3. X: no existe; A: ko
̠ñu no̠o̠; EJ: ku̠ nú       

hueso de la mejilla  EJ: lakí nu̠

mejor  adv  X: va̠a ka; EJ: va̠a ka

a lo mejor  1. X: vasana; M: á sana                  2. EJ: átu

mejorarse  vi  1. X: ndaa; M: ndaa; C: ndaa;       A: ndaa; EJ: ndaa
2. X: nduva
̠a; C: nduvaa; A: nduva̠a;            EJ: nduva̠a

Melchor Ocampo  X: Tindǎvi

memela  f   X: xa̠ndá; M: xa̠ndiǎ; A: lelé, xa̠nda̠

memela de elote  A: xatí

memorizar  vt  X: ndinuu; EJ: no existe

menear  vt  X: ñuu; M: ñuu; A: ñoo; EJ: ñuu

menear la cola  X: kaka ndo̠; C: kaka suma

menos  X: kachi ka ví; EJ: kachi ka ví

menospreciar  vt  1. X: no existe; M: kuñúú                    2. X: kuchi̠tn; EJ: kuchi̠tn

menso  adj  X: núú; EJ: núú

menstruar vi  EJ: ko̠yo n

mentir  1. X: ka̠a̠n vatá; M: ka̠a̠n vatiá; EJ: ka̠a̠n vatiá
2. X: no existe; M: kavixi; C: kavixi$
3. X: no existe; C: ndatu
un chaan$
4. X: no existe; C: ndatu
un vatia; EJ: ndatúun vatiá

mentón  X: xàà; M: xa̠a; C: xaa; EJ: xǎ

mercado  m  1. ya̠vi; M: yavi̠; A: ya̠vi, no̠vi; EJ: ya̠vi
2. X:
ini; M: ini; A: ini; EJ: no existe

mero  adj  X: nu̠mí; M: númǐ; C: númi̠; EJ: nômí

mes  m  X: yo̠ó; M: yo̠ǒ; A: yo̠o̠; P: yo̠ó; EJ: yo̠

mestizos  m, f  X: na̠án; EJ: na̠ sáán

metal  m  X: kàà; M: ka̠a; C: ka̠a; A: ka̠a; EJ: ka̠a̠

metálico  adj  X: kàà; M: ka̠a; C: ka̠a; A: ka̠a;       EJ: ka̠a̠

metate  m  X: yòsó; M: yo̠só; C: yo̠só; A: yo̠só;    EJ: yǒso

meter  vt  1. (obj. sing.) X: chika̠a̠; M: chikaa;      C: chikaa; A: chikaa̠; EJ: chika̠a̠
2a.  (obj. pl.) X: taán; M: taǎn; C: taan; A: taan; EJ: taán
2b.
vt  X: nditaán; M: ndataan$; EJ: ndataán
3a. vt  X: sikó
ní; M: sakoni$; C: sakoni$
3b. vt  X: ko
ni; M: kuní; C: kuní; A: ko
3c. vt  X: ko
ni ndaa; M: koni; EJ: koni
4. vt (parcialmente dentro de algo; obj. sing.)    X: tuvi; EJ: tuvi
5. vt  X: no existe; C: chi
i$
6. vi  X: chinii; M: ndachinii
7. vi (suj. sing.) X: ke
̠ta; M: kita̠; EJ: ki̠ta
8. vi  X: ki
̠vi; M: ki̠vi; C: ki̠vi; A: ki̠vi;        EJ: ki̠vi
9. vi  X: ndi
̠vi; M: ndi̠vi; A: ndi̠vi; EJ: ndi̠vi

meter en problema  X: ni̠í tindóó; C: nii tundoo

metlapil  m  1. X: ndaá yòsó; A: ndaa̠ yo̠só;       EJ: ndaá yǒso
2. X: ndiâsa; M: ndi
sá; EJ: ndias

Metlatónoc  X: Titǎnu; M: Tiatano$; C: Tiatano$;        EJ: Tiatánu

México, DF  X: Kǒyo; M: Koyó; C: ñuu Koyó; A: ñoo Ko̠

mezcla de cemento  f  X: nda̠i̠; M: ndia̠yu̠;          C: ndiáyu, A: nda̠yi̠; EJ: ndia̠yu̠
cubrir con mezcla  X: ndikaí; M: ndakayu;      P: kai; EJ: kayu, ndakayu

mezclar  1a. vt  X: kavá; M: kavǎ; C: kava;          A: kava; EJ: kava
1b. vt  X: kavá nuu; M: kava nuu; EJ: kava nuu
1c. vt  X: ndikavá nuu; C: ndakava nuu$;               EJ: ndakava nuu
2. vt  X: ñuu; M: ñuu; C: nuu; A: ñoo; EJ: n
̃uu
3a. vt  X: saká; M: sak
ǎ; A: saka; EJ: saká
3b. vt  X: saká nuu$; EJ: saká nuu
3c. vi  X: sa
̠ka̠; EJ: sa̠k
3d. vi  X: ndisaká; A: nasaka

mezquino  adj  1. X: ndá; M: xíndia̠; A: sínda̠;         EJ: xindiá
2. X: ndeé ini

ponerse mezquino  1a. X: kuxíndá;           M: kuxindia$; C: kuxindia$;               EJ: kuxindiá
1b. X: nduxí
ndá; EJ: nduxindiá

miedo  m

dar miedo  vt  1a. X: xa ívi; M: xayu̠vi;      C: sayu̠ví; A: sayivi$
1b. X: kixaa í
vi; M: no existe
1c. X: ndasa í
vi; M: ndasa yu̠
1d. X:
sivi; M: sayu̠ví; C: sayu̠ví;         A: sayivi$
2a. X: xa i
̠yo; M: sa i̠yo̠; EJ: sá i̠yo
2b. X:
kixaa i̠yo; M: no existe
3. X: no existe; C: sayu
̠ú; EJ: sáyǔu

tener miedo  1. X: ku ívi; M: yu̠ví; C: yu̠ví; A: yi̠ví, kuyivi
2. X: kundasí; M: kundasí; EJ: kundasí
3. X: no existe; C: yu
u$; EJ: yǔu

miedoso  adj  1. X: i̠yo; M: i̠yo; A: yi̠yó; EJ: i̠yo
2. X: ndasí; EJ: ndasí

miedoso de la gente  X: tíkú; EJ: túku

ponerse miedoso  1a. X: ku i̠yo; M: ku i̠yo̠
1b. X: ndu i̠yo; EJ: ndu i̠yo

miel  f  X: ñuñú; M: ñu̠ñǔ; C: ñúñu; A: ño̠ño̠;       EJ: ñu̠ñú

miel de abeja  A: ño̠ño̠ yoko̠

miel de abejas negras chicas  C: ñuñu ndíyu̠chu

miel de la tierra  X: no existe; C: ñuñu nu̠ú

miel de maguey  X: no existe; A: ño̠ño̠ yavi̠

miembro

miembros de un grupo  X: na̠vee; A: navee

mientras  adv  1. X: nani; M: nani$; EJ: nani
2. X: ndá; A: ndá tiémpó

mientras tanto  M: 1ama; A: 1ama

milagroso  adj  X: ún; M: xitúun

milpa  f  X: itu; M: itu; C: itu; A: yutu; P: itu;      EJ: itu

minúsculo  adj  X: chíín; M: chíín; C: chiin$;      EJ: chíín

mirar  vt  1a. X: koto; M: koto; C: koto; A: koto; EJ: koto
1b.
X: ndikoto; M: ndakoto
2a. (con atención o para entretenerse) X: koto nde
é;  M: koto ndiee$; C: koto ndiee$; A: koto nda
2b. C: tondie
e$

mirar a su alrededor  EJ: ndakutoni

mirar fijamente  X: koto káxín; M: kotoni káxí; C: kakáxí koto; A: koto kaxin;      EJ: kotoni káxí                               

mismo  adv  1. X: suvi; A: sivi; EJ: suvi
2. X: mií; M: mií; A: mi
̠i; EJ: mií

mixteco  m  1. X: sâví; M: isávi; C: i̠sávi̠; A: sávi̠; P: sâví; EJ: no existe
2. (lengua) X: tu
̠un ndávi; M: tuu̠n ndáví;     EJ: tu̠un ndávi
3. (lengua) X: tu
̠un sâví; M: tuu̠n sávǐ; A: to̠on sávi̠

moco  m  X: lalá; M: lalá; A: la̠lá; EJ: lala

mocoso  adj  X: lalá; M: lalá; A: la̠lá; EJ: lala

mojado  adj  1. X: uxá; M: vixá; A: visá; EJ: vixá
2. X: la
lá; M: lalá; A: la̠

hacer mojado  1a. X: xa uxá; M: xavi̠
1b. X: kixaa uxá; M: no existe

ponerse mojado  1a. ku uxá; M: kuvixá
1b. X: ndu uxá

mojar  1a. vt  X: sichíí; M: no existe; A: sachii;    EJ: no existe 
1b. vt  X: no existe; A: sanachii

1c.
vi  X: chii; M: chi
i; C: chii; A: chii; P: no existe; EJ: no existe
2a. vt  X: xa uxá; M: xavi
̠
2b. vt  X: kixaa uxá; M: no existe
3a.
vt  X: sindáxín; M: chindaxi; C: chindaxin$
3b.
vi  X: ndaxin; C: ndaxi$; EJ: ndaxi
4.
vi  X: no existe; C: nda
a$

molar  m  (diente) X: nu̠u yòsó; EJ: nu̠u yǒso

molcajete  X: ko̠ó xáá; M: ko̠o̠ xáá; C: koo xaa$, koo̠ tiaǎ; A: ko̠o̠ ndísín

mole  m  X: ndaí nama; C: tiaa nama$

moler  1. vt  X: ndiko; M: ndiko̠; A: ndiko;         EJ: ndiko
2a.
vt  (en molcajete) X: kuún; M: kuǔn
2b.
vi  (en molcajete) X: ku̠ún; M: ku̠u̠n
3. vt  (chiles y tomates solamente; para salsa)   X: no existe; A: ka
̠si̠n
4. vi 
X: ta̠xi̠n; M: ta̠xi̠n; A: tasin; EJ: ta̠xn

moler fino  1a. vt  X: xandi̠i̠; M: no existe
1b.
vt  kixaa ndi̠i̠; M: no existe
1c.
vt  ndasa ndi̠i̠
1d. vi  ku
̠ndi̠i̠; M: M: kundii̠
1e.
vi  ndu̠ndi̠i̠; M: ndundíí
2. vt  X: ndiko ndi
̠i̠

molestar  1. vt  X: keé; M: keé; A: kee; EJ: keé
2. vt  X: sindí
i; EJ: sándi

molestar a propósito  EJ: kuñúu ní

molido adj  EJ: kûun

molido fino  adj  X: ndi̠i̠

no bien molida  X: ikin; M: ikin; EJ: íkin

molleja  f  X: 2a

mollera  f  X: sǔtá; EJ: sǔtia

moneda  f  X: ún; M: xu̠ún; C: xu̠ún; A: si̠ún; EJ: xǔun

montaña  f  X: kiúún; M: kúñúú; A: kiun;            P: kiúún

montar  vt  X: kosó; M: ko̠so̠; C: kóso; A: koso;   EJ: kuyosó

estar montado  X: kuyosó; M: koso; EJ: kuyosó

monte  m  X: ikú; M: ikú; C: yukú; A: yu̠ku̠, kuu̠; P: ikú; EJ: yukú

montón  m  1. X: kondo; M: kondo; C: kondo;            A: kondo; EJ: kondo
2. X: koo
3. X: ti
vi; M: tivi; A: tivi; EJ: tivi
4. (por ej.: tortillas, papeles) A: toto
̠                                                         5. (pequeña) EJ: ti̠kuti

morado  adj  1a. X: ndíí; M: ndíí; C: ndíi; A: ndíí; P: ndíí; EJ: ndíi tu̠ún
1b. C: kuii ndii$

ponerse morado  1a. X: kundíí; C: kundíi
1b. X:
ndundíí; M: ndundíí

morder  vt  1. X: kaxí nu̠u
2 X: kaxí yí
í; M: kaxi yíí
3a. (
su propia boca o lengua) X: kaxí; M: kaxǐ; C: kaxi; A: kaxi; EJ: kaxí
3b. vt  X: no existe; M: ndakáxi
̠; C: ndakaxi$; EJ: ndakaxí
4. vt  (picar) X: tiin; M: tiin; C: tiin; A: tiin;    EJ: tiin

morillo  m  X: ndàvà; M: nda̠va; C: nda̠va

morir  vi  X: kuvi; M: kuvi; C: kuvi; A: kivi;       EJ: kuvi

mosca  f  1. X: ndikama; M: ndikama; A: ndikama;      EJ: ndikama
2. (verde) X: tikiñú

mostaza  A: yiva lavano

mostrar  vt  1a. X: sináa̠; M: sañáa̠; A: sanáa;    EJ: sána̠
1b. X: na̠a̠; M: ña̠a̠; A: na̠a̠

moteado  adj  X: no existe; C: kindíki$

mover  1a. vt  X: sikánda̠; M: sakánda̠; C: sakánda;     EJ: sáknd
1b.
vi  X: ka̠nda̠; M: ka̠nda̠; A: kanda; EJ: ka̠nd
1c. X: no existe; M: ndaka
̠nda̠; C: ndaka̠nda̠;    A:  nakanda; EJ: ndaka̠nd
2. vt  (mezclar) X: kavá nuu; M: kava nuu; EJ: kava nuu
3. vt  X: kisi; M: kisi; C: kisi; A: kisin; EJ: kisi
4. vt  X: sikuíkó; A: saviko$; EJ: sávikó
5. vi  (sol, luna, viento) X: kaka; M: kaka; A: kaka; EJ: kaka
6. vi  (animales; para evitar algo que no quieren) X:  kandiso; C: kandiso
7. vi  (de un lado a otro)  P: xiko$
8. vi (con mareo o porque está borracho) X: xikó ka
̠va

mucho  adj, adv  1. X: kua̠á; M: kuaǎ; C: kua̠a;            A: kua̠a̠; EJ: kua̠á
2. X:
í; M: í; A: víí
3. X: ka ví; M: ká vi̠; EJ: ka ví
4. X: chí
ñá; M: chíña; C: chaan$; A: chíña;           P: chaan$
5. X: kini; M: kini; C: kini; A: kini; EJ: kini
6. X: ndixa; C: ndixa$, A: ndíxa; EJ: ndixa       7. EJ: chá

mucho tiempo  X: naá; A: naa; EJ: na

muchísimo  adj  1. X: nǎa; M: ñaa$
2.
X: no existe; C: nakuii$

muda  f  (de ropa) X: naa; C: naa$

mudar  vt  X: sama; M: sama; A: sama; EJ: sama

mudo  adj  X: memé; M: mi̠mi̠; EJ: i̠in

hacer mudo  1a. X: xamemé; M: sami̠mi̠
1b.
X: kixaa memé; M: no existe

ponerse mudo  1a. X: kumemé; M: kumimi̠
1b. X: ndume

muerto  m, f  X: ndìì; M: ndi̠i; C: ndi̠i; A: ndi̠i;     P: ndíí; EJ: ndi̠i̠

mugroso  adj  X: tee

hacer mugroso  1a. X: xatee; M: satiéé;     EJ: sákutié
1b. X: kixaa te
e; M: no existe

ponerse mugroso  1a. X: kutee; M: kutiéé; EJ: kutié
1b. X: ndute
e

mujer  f  X: ñaá; M: ñaá; C: ñaa$; A: ñaa̠;         EJ: ñaá, ñá síi

multiplicar  1a. vt  X: sikuína̠; sakuiña$; EJ: sákui̠n
1b.
vi  X: kui̠na̠; M: kui̠ña̠; C: kuina̠; A: kui̠na̠; EJ: kui̠n
2a. vi  X: kukua
̠á; M: kukuáa; EJ: kukua̠á
2b. vi  X: ndukua
̠á; M: ndukuaǎ; EJ: ndukua̠á

multitude  f  X: yo̠ó

muncipio  m  X: vee chíñú; A: vee chiño; EJ: vee chíñu

mundo  m  X: ñùù íví; C: ña̠yúvi; A: ñoyívi; EJ: ña̠ yúví

muñeca  f  1. (jugete) X: múnu; A: mónó; EJ: mo̠n, ñ yuví
2. (de la mano) X: su
̠kún ndaá; A: si̠ko̠n ndaa̠; EJ: su̠kún nda

murmurar  vi  X: ka̠a̠n válí; M: kaa válí

música  f  X: yaa; M: yaa̠; C: yaa; A: yaa; EJ: yaa

muslo  m  sa̠nda̠; M: sa̠nda̠; C: nu yo̠só; A: sa̠nda; EJ: si̠in

muy  adv  1. X: ní; A: ní; EJ: ní
2. X:
kú chi; M: no existe; P: no existe
3. X: ka ví;
M: ká vi
̠; EJ: ka ví
4. X: iin; M: ii
̠n; EJ: iin
5. X:
í; M: víí; A: víí
6. X: a
7. X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee
̠; A: ndeé;         EJ: ndieé
8. X: ndixa; C: ndixa$, A: ndíxa; EJ: ndixa
9. X: no existe; A: chin; EJ: chí                                 10. EJ: chá


N  -  n

 


nacer  vi  X: kaku; M: kaku; A: kaku; EJ: kaku

hacer nacer  X: sikákú; M: sakáku;             C: sakaku; EJ: sákaku

nacimiento  m

nacimiento del río  X: xi̠ní i̠ta

nada  adv

de nada  X: kǒó ña̠a; M: ko̠o̠ ñáa; A: ko̠ó ña̠a; EJ: köo ña

nada más  adv  X: sìín; EJ: sǐin

nadar  vi  X: sutá; M: ndasu̠tiá; C: su̠tiá; A: no existe; EJ: no existe

náhuatl  adj  X: ikoó; M: ikóo

nalga  f  1a. X: kaá; M: kaá; A: ka̠a̠; EJ: ka
1b. X:
é kaá; EJ: tie̠é ka

naranja  f  X: láxa; M: tiáxá, láxá; C: láxá; A: láxá, tíkuáán; EJ: láxa, ti̠kua

naríz  f  X: xi̠tín; M: ixtǐn; C: xi̠tǐn; A: si̠ti̠n;         P: ixitin$; EJ: xi̠tin

náusea  f

dar náusea  vt  1.a. X: xakini...ini;             M: sakíni...ini
1b. X: kixaa kini...ini; M: no existe

tener nausea  X: kukini ini; M: kukini ini$;   EJ: kukini ini

necesario  adj  X: ndu̠xa̠; A: nduxa̠; EJ: ndúxá

necesitar  vt  X: kuniñúú; M: kuniñúú; A: koni ñóó; EJ: kuniñúu

necio  adj, adv  1. X: ví; M: kívi; A: kíví;       EJ: kívi
2. X: kuásia; M: no existe
3. X: kué
e; M: kue̠e̠; A: kue̠e̠; EJ: kue̠e̠

hacer necio  1a. X: xakuée
1b. kixaa kué
e; M: no existe
1c. ndasa kué
e

ponerse necio  1a. X: kukuée; M: no existe
1b.
X: ndukuée; M: ndukuee$;            EJ: ndukue̠e̠
2. X: no existe; M:
ndu̠chi̠ña

negro  adj  1. X: ndáá; M: ndiáá; C: ndiáá; A: ndáá; P: ndiáá; EJ: ndiáá
2. (como tizne) X: tu
̠ún; M: tu̠ún; A: to̠ón;      EJ: tu̠ún

hacer negro  vt  1a. X: xandáá; M: sandiáá
1b. X: kixaa ndáá; M: no existe
1c. X: ndasa ndáá; M: ndasa ndiáá

ponerse negro  1a. X: kundáá; kundiáá;        C: kundiaá
1b. X: ndundáá; M: ndundiáá

nene, a  m, f   X: lǎa M: laá; C: laa$

ni  conj  X: ni; A: ni
X: no existe; A: ini
X: no existe; C: ninuu$

nido  m  chi̠yo̠; M: chi̠yo̠; A: táka; EJ: chi̠yo̠

hacer nido  X: no existe; C: ndachi̠yo̠

negar  vt  X: ndikuaá

nieto, a  m,f  X: se̠e ñání; M: see ñáni; C: see  ñani$; A: sa̠ya ñani; P: see yání; EJ: se̠e ñáni

nieve  f  X: no existe; M: i̠va̠; C: yu̠va̠; A: yi̠va̠; EJ: no existe

nigua  f  X: néva; C: niva$

ninguno  EJ: ni mií tuun

nivel  adj

a nivel  X: nda̠a̠; M: nda̠a̠ ; C: nda̠a̠, A: nda̠a̠;     EJ: nda̠a̠

nixtamal  m  X: a M: xáa; A: xáá; EJ: xáa

no  adv  1. X: u̠un; C: u$, un$ ; A: oo̠n, o̠n;       EJ: u̠un
2. X: maa; C: ama$; A: ama; P: ama$; EJ: maa
3. (con verbos estativos y con verbos en el aspecto continuativo) X: vasa$; A: vása

no es  sùví; M: su̠vǐ; C: su̠ví; A: si̠ví; EJ: süvi

no sea que  X: koto ka; M: koto, to; A: koto; EJ: koto

noche  f  X: ñǔu; M: ñu̠ú; C: ñuu; A: ñoó; P: ñǔu; EJ: ñǔu

hacerse de noche  X: kuñǔu; EJ: kuñǔu

toda la noche  X: niuu ñǔu

nochebuena  f

flor de nochebuena  X: ita ñùú; A: yita ñuú

nombrar  vt  X: no existe; A: sakunani

nombre  m  X: ki̠ví; M: ki̠vi̠; C: ki̠vi̠; A: ki̠vi̠;      EJ: ki̠ví

nopal  m  X: vi̠ndá; M: vi̠ndiǎ; A: vi̠nda̠;           EJ: vi̠ndiá

nosotros  1a. (exclusivo; forma independiente)       X: nde̠e̠; M: ndu̠u̠; C: nduu, A: ndi̠i̠; EJ: ndu̠
1b.
(exclusivo; forma dependiente) X: nde̠;      C: ndi, A: ndi̠; P: ndi̠; EJ: ndu̠
2a. (inclusivo; forma independiente) X: yóó;    C: yoo; EJ: no existe
2b. (inclusivo; forma dependiente) X: yó; M: yo
̠; C: yo̠, A: yó; EJ: yó

novio, a  m, f  X: ña̠a; EJ: no existe

nube  f  X: vi̠kó; M: vi̠kǒ; A: vi̠ko̠; EJ: vi̠kó

nube de polvo  X: no existe; C: ñuma yáka

nublado

estar nublado  X: nda̠tún

nuca  f  X: si̠kí; A: si̠ki̠, yiki̠ si̠ki̠; EJ: si̠kí

nudo  m  1. X: tikǎtún; C: ndikatun$; A: ñika̠tón; EJ: no existe
2. (de la caña o del cuerpo) X:
ti
̠va̠vi̠; A: tivaa tama, tivaka tama; EJ: va̠v

nudo del dedo 1. X: ti̠va̠vi̠ ndaá; A: tivaa tama, tivaka tama; EJ: va̠vi̠ ndaá
2. X: no existe; A: ko
ndo no̠o̠ ndaa̠

nudo simple  X: tikǎtún taya

nuera  f  X: xànù; M: xa̠nu; C: xa̠nu; A: xa̠no;     EJ: xanu

nueve  adj  X: i̠i̠n; M: ii̠n; A: i̠i̠n; EJ: i̠i̠n

nuevo  adj  X: xàá; M: xa̠á; A: xa̠á; EJ: xa̠
nuevecito adj  X: xàá ñu
̠u̠

nuez  f  (tipo que está en la montaña) X: tìkí;       M: ti̠kí; A: ti̠

nuez de la garganta  X: kondo su̠kún; M: kondo sukun$; C: kondo sukun$; A: kondo si̠ko̠n;    EJ: lakí x'á kiyôó

 


O

 


o  conj  1. X: á; M: á; A: án; EJ: á, án
2. (porque si no) X: chi; M: chi; C: chin$; A: chi, ka
̠chi; EJ: chi, chin

obedecer  vt  1. X: kandíxá; M: kandíxa;              C: kandíxa; A: kandíxa; EJ: kandíxa
2a. X: xasúví; M: sasúví; EJ: kusuvi
2b. X: kixaa súví; M: no existe

3a. X: xandúví; M: sandúvi; A: kasa ndi
̠vi̠
3b. X: kixaa ndúví; M: no existe

4. X: kuni so
̠o; M: kuni soo̠; C: kuni soo; A: koni so̠o; EJ: kuni so̠o

obligar  1a. X: xandu̠xa̠; M: sandu̠xa̠; A: kasa ndu̠xa̠; EJ: sándu̠x
1b. X:
kixaa ndu̠xa̠; M: no existe
1c. X: ndasa ndu
̠xa̠

obligatorio  adj  X: ndu̠xa̠; A: nduxa̠; EJ: ndúxá

obrar  vi  (defecar) 1a. X: tatá; M: tiatiá; C: tiatiá; A: tatá; EJ: tiatiá
1b. X: tatá sì
                                               2. EJ: nuu ti̠xin

obsidiano  m  X: ví kìmì; C: kaa sivi tiuun ndivi$; EJ: sîva kmi

ocote  m  1. X: itín; M: ití; A: yiti̠; P: ití; EJ: ití xúxa
2. (árbol) X: tùxá; M: tu
̠xá; C: tu̠xá; A: tônxá; EJ: tǔxa

ocote de tejamanil   X: no existe; C: tuxa xatun

ocho  adj  X: u̠na̠; A: o̠na̠; EJ: u̠n

odiar  vt  1. X: kundasí nu̠ú...kuni; M: kundasí núu…kuni; EJ: kundasí nu̠ú…kuni
2. X: no existe; A: kasa kuiño

oeste  X: nu̠ú kêta ñu̠u; C: nu ka ndata ñuu;       EJ: nu̠ú kîta ñ nd

ofender  X: ka̠a̠n ndiva̠a; M: ka̠a̠n ndi̠va̠a̠; C: kaan ndivaa; A: kaa̠n ndiva̠a

ofensa  f

tomar ofensa  X: no existe; C: kasa ndivi ini

ofensivo

ser ofensivo  X: kama yuú; M: kama ní yuú; EJ: kama yuú

oficial  m, f

oficiales del pueblo  X: na̠vee; A: navee oficiales gubermentales  EJ: na̠ chíñu

oficio  m (documento) X: tùtù; M: tutu; C: tutu;     A: tutu; P: tutú; EJ: tutu

ofrecer  vt  X: so̠kó; M: so̠ko̠; A: so̠ko̠; EJ: so̠kó

ofrenda  f  X: no existe; C: ñaa ndakuatu

oído  X: so̠o; M: soo̠; C: soo̠, A: so̠o; EJ: so̠o

oír  1. vt  X: kuni so̠o; M: kuni soo̠; C: kuni soo; A: koni so̠o; EJ: kuni so̠o
2. vi  (ruido de agua corriendo o de aceite friendo algo) X: kai; C: kai$
3. vi  C: tiaku$

ojalá  conj  X: á...va̠a ní; M: vaa ní

ojo  m  1a. X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠; EJ: nu̠
1b.
X: nduchí nu
̠ú; A: nduchu̠ no̠o̠; EJ: nduchí nu̠

oler  1. vt  X: tami; M: tani; C: tani; A: tami;     EJ: tami
2.
vi  X: ku̠xa̠a̠n; M: kuxáa̠n; C: kuxaan;        A: kuxaan; EJ: xa̠n

oler bueno  1. X: ku̠xa̠a̠n támí; M: kuxáa̠n támi; C: kuxaan tami$; EJ: ku̠xa̠a̠n támi
2. (sabroso o bueno) X: ku
̠xa̠a̠n va̠a;     C: kuxaan vaa

olfatear  vt  X: tami; M: tani; C: tani; A: tami;    EJ: tami

olla  f  X: ki̠si; M: ki̠si̠; C: ki̠si, A: ki̠si; EJ: ki̠si

tipo de olla  1. (no se hacen localmente; son boludas y glaseadas adentro) X: ki̠si kuáan
2. (que es muy boluda abajo; casi no se para) X: ki
̠si tiaa

olor  m  X: xi̠ko̠; M: xi̠ko̠; A: siko̠; EJ: xi̠k

haber olor  X: ndikui̠ta xi̠ko̠

olote  s  sàñú; M: sañǎ; C: sañǎ; A: sa̠ñi; EJ: sañú

olvidar  vt  1. X: ndindosó ini; M: nandoso$;         A: nandoso; EJ: ndandóso
2. X: sana ini; A: sana ini; EJ: sana ini

3. X: no existe; M: naa
̠ ini; C: naa ini$

ombligo  m  1. X: xàlù; M: xalu; A: sandi; EJ: xalu
2. X:
lalu; M: lalu$; C: lalu$; EJ: lalu
3. X: xàndù; EJ: xandu

omitir  vt  (tiempo: horas, días, etc.) X: ndika̠nu; EJ: ndaka̠nu

operar  vt  X: ndatá; M: ndatá; C: ndatá; A: ndatá; EJ: ndatá

oponer  vt  X: xakini; M: sakíni; EJ: sákini
1b. X:
kixaa kini; M: no existe

orden  f
con orden
 adv  X: vií; C: vii̠; EJ: vií

ordeñar  vt  X: koní; M: kuní; C: kuní; A: koní; EJ: koní

orégano  m  X: i̠ku̠ ta̠chí válí

oreja  f  X: so̠o; M: soo̠; C: soo̠, A: so̠o; EJ: so̠o

órgano (cacto)  X: itún chichí

orgulloso

estar orgulloso  ve  1a. X: kutáí; M: kutiáyú; EJ: kutiáyú
1b. X: ndutáí; M: ndutiáyú; EJ: ndutiáyú
2. (de hombres) X: kúta
̠a; M: kutiáa
3a. X: kulu
̠nda̠; M: no existe
3b. X: ndulu
̠nda̠
4. X: kúra
̠sa; M: no existe
5.
X: no existe; M: ku̠la̠ndo̠

hacerse orgulloso  1a. X: xatáí
1b. X: kixaa táí; M: no existe
2a. (de hombres) X: xata
̠a; C: kasa tiaa$
2b. X: xatáí; M: no existe

3a. (de mujeres) X: kixaa ñaá; M: no existe
4. chinúú...tu̠un; M: chinúú…túun;            EJ: chinúú…tun
5. X: xachée xí
ín mií; M: sachée xíín mií
6. X: no existe; A: kasa káno xíín mi̠i...

oriente  X: nu̠ú kétá ñu̠u; C: nu ka ndata ñuu; EJ: nu̠ú kána ña̠ ndi̠

orilla  f  1. X: yuú; M: yuú; C: yu̠u; A: yuu̠;     EJ: yu
2. (
de un terreno) X: xá
ñú; M: xáñu; A: sáño; P: xáñú; EJ: xáñu

orina  f  X: láxa; M: tiáxá, láxá; C: láxá; A: láxá; EJ: láxa

orinar  vi  X: tatá; M: tiatiá; C: tiatiá; A: tatá;      EJ: tiatiá
1b. X: no existe; C: ndatiatiá

hacer orinar  X: no existe; C: satiatiá; EJ: sátiatiá

oruga  f  EJ: ti̠xaa

oscurecerse  vi  1a. X: kunaá; M: kuñaǎ; C: kunaa̠; A: kunaa; EJ: kunaá
1b. X: ndunaá; M: nduña
ǎ

oscuro  adj  X: naá; M: ñaǎ; C: ñaa̠; A: naa; EJ: naá
2. X: no existe; C: kua
̠a̠
3. X: tu
̠ún; M: tu̠ún; A: to̠ón; EJ: tu̠ún

otate  m  EJ: tuñu̠

otro  adj  1. X: inka; M: inka̠; A: inka̠; EJ: iinka
2. X: tuku; M: tuku; A: tuku; P: túkú; EJ: tuku
3. X: tu; M: tu; C: tun$; EJ: tu

otra vez  adv  1. X: tuku; M: tuku; A: tuku; P: túkú; EJ: tuku
2. X: tu; M: tu; C: tun$; EJ: tu

oveja  f  X: levo; M: ndikachi, lela$, levo;           A: ndikachi, ndika̠chi̠; EJ: ndikachi

oxidarse  vi  X: ku̠xin; M: kuxi̠; C: kuxi; A: ku̠su; EJ: ku̠xi

hacer oxidar  X: sikûxin; EJ: sáku̠xi


P  -  p

 


paciente  adj  X: nú ini; M: kánu ini; C: kanu ini$; A: kano ini$; EJ: kánu ini

ser pacificado  vi  X: no existe; C: kindoo ma̠ni ini

padrastro m  X: ivá ndávi; M: va ñúu; A: yivá ño̠o

padre  m  1. X: ivá; M: ivá; C: yuvá; A: yivá;       EJ: yuvá
2. X: táta; M: tata; C: tátá; A: tátá; EJ: táta
3. (Se usa para Dios y para dar respeto a ciertos hombres como los ancianos.)  X: no existe;     M: no existe; P: i
ya
4. (sacerdote) X: su
̠tu̠; M: su̠tu̠; A: su̠tu̠; EJ: su̠t

padres  X: ivá sií; M: vasii$

padrino  m  X: ivá ñu̠u; M: va ñúu; A: yivá ño̠o;         EJ: yuvéñu̠u

pagar  vt  X: chavi; M: chavi$; C: chavi; A: chavi; EJ: chavi

pagar de vuelta  vt  1a. X: xanu̠ú; M: no existe
1b. X: kixaa nu
̠ú; M: no existe
1c. X: ndasa nu
̠ú
1d. X: ndunu
̠ú

pagar impuesto  X: ka̠ku; M: no existe

paisano  m, f   X: án; M: táán; C: ta̠an; A: táán; EJ: táán

paja  f  X: í; M: mi̠í; A: mi̠í; EJ: itia íchi

pájaro  m  X: sàà; M: saa̠; C: saa; A: saa; EJ: saa

pájaro carpintero  X: chiríta; M: chirita;      C: ndikaan$; EJ: saa ndiyúú

palabra  f  X: tu̠un; M: tuu̠n; C: tu̠un; A: to̠on; P: tu̠un; EJ: tu̠un

palear  vt  X: kachii; M: kachii; A: kachii;          P: kakii$; EJ: kachii

pálido  adj  X: kuáan; M: kuáán; C: kua̠án,           A: kuáán; EJ: kuáan

ponerse pálido  X: kukuáan; M: kukuáán;    C: kukua̠án

palma  s  X: ñu̠ú; M: ñu̠ǔ; C: ñu̠ú, ñu̠u̠; A: ño̠o̠;      P: ñú; EJ: ñu̠

palma  s  (de la mano) 1. X: ini ndaá; A: ini ndaa̠; EJ: ini ndaá
2. C:
xandia ndaa$

palma real  X: no existe; C: ñuu yáa

palmada  f

dar palmada  vi  X: katí ndaá; M: katu ndaá; A: kani...ndaa̠; P: katún ndaá; EJ: kani nda

palo  f  1. (árbol) X: itún; M: itún; C: yutun$;       A: yito̠n; EJ: itún
2. (delgado) X: ndùkù; EJ: ndu
̠k

palo blanco  X: chǒmá; M: tuchima$;        C: tuchima$; A: ton ti̠má; P: cho

palo de calada del telar  f  X: no existe;        C: ti̠yo; EJ: ti̠yo                                     palo de lizos del telar  f  X: no existe;        C: ki̠in; EJ: ki̠i̠n

palo para sembrar  M: tuchii; EJ: ya̠tá chíi          

paloma  f  1. (gris; vienen en septiembre y salen en abril) X: ndiuú; EJ: ndiuú
2. (blanca) X: sa
̠ta

paloma de ala blanca  X: palóma

palpitar  vi

palpitar el corazón  X: kandeta níma̠;          C: kandita nima; EJ: kandita ánima̠

pan  m  X: xi̠tá va̠a; M: ixta vaa$; A: si̠ta̠a; EJ: pân

panal  m  1. X: yo̠ko̠; A: yoko̠; EJ: yo̠k
2. C: tie

páncreas  m  X: kàà; EJ: ka̠a̠

pando

ser pando  X: no existe; C: kee tanu sata

pantalón  m  X: xàtù; M: xatu; A: xati; EJ: xatu

panteón  m  X: kumi sánto; M: ku̠mi̠ sántó;                 EJ: kamisándo

panzón  adj  X: la̠mbí; M: la̠mbi̠

hacer panzón  1a. X: xala̠mbí; M: sala̠mbí
1b. X: kixaa la
̠mbí; M: no existe

ponerse panzón   1a. X: kula̠mbí;              M: kulambi̠
1b. X: ndula
̠mbí

pañuelo  m  X: paíto

papá  m  1. X: ivá; M: ivá; C: yuvá; A: yivá
2. X: táta; M: tata; C: tátá; A: tátá; EJ: táta

papa  f  X: ti̠kuǐti; M: tikui̠tí; A: ti̠kui̠ti; EJ: ti̠kuǐti

pápalo  m  (hierba comestible) X: iva ndusú; M: va ndusú; A: yiva ndusú; EJ: yuva ndǔsa

papaya  m  C: tindoko paña$

papayo  m  C: tundoko paña$

papel  m  X: tùtù; M: tutu; C: tutu; A: tutu; P: tutú; EJ: tutu

par  m  X: pári; C: pari$; EJ: u̠v saá-e

para  prep  1. X: xa̠á; M: xa̠ǎ; C: xa̠a, A: xa̠a̠;     EJ: xa̠
2. X: ya
̠; M: ña̠; C: ña̠; A: ña; EJ: ña̠
3. X: ta; A: ta; EJ: ta, ra

paralizado

ponerse paralizado  1a. X: kuve̠e; M: kuvee; EJ: kuve̠e
1b. X: nduve
̠e; C: nduve̠e

parar  1a. vt  (obj. sing.) X: kandichi; M: kani ndichi; C: kani ndichi$; A: kani ndichi̠;           EJ: kandichi
1b.
vi  (suj. sing.) X: kundichi; M: kundichi;     C: kundichi$; A: kundichi̠; P: kundichi;          EJ: kundichi
1c.
vi  (suj. sing.) X: ndikundichi;                   M: ndakundichi; C: ndakundichi$;                 EJ: ndakundichi
2a. vt  (obj. pl.) X: kandita; M: kandita; A: kata ndichi; EJ: chindita
2b. vi  (
suj. pl.) X: kundita; M: kundita;          
A: kui̠ta; EJ: kundita
2c. vi  (suj. pl.) X: ndikundita; M: ndakundita; EJ: ndakundita
3. vi  X: ndikui
̠ta; C: ndakuita; EJ: ndakui̠ta
4. vt  (obj. pl.) X: kata; M: kata; EJ: kata
5. X: no existe; M: kani
6. vt  X: no existe; A: kata ndoso
̠
7. vi  (cesar momentariamente) X: xikui
̠i̠n;       M: kukui̠i̠n; A: kukuiin; EJ: kukui̠i̠n                              8. vi  EJ: ndukui̠i̠n
9. vi  (la lluvia) X: no existe; C: ndukuita$
10. X: no existe; C: kutu
̠vi

parecer  v prnl  1. X: ku̠na̠a̠; M: kuñáa; A: kunáa̠;      EJ: kuna̠
2.
v prnl  X: ndaku; M: ndaku
3. vi  X: no existe; M: no existe; C: kavi na
a$

parece  X: káá; M: káá; A: káa; EJ: káá

parecer despeinado  X: kuchíñá; C: kachiña

pared  f  1. (barda) X: na̠ma̠; M: no existe; C: na̠ma̠; A: nama̠; EJ: no existe
2. (de casa)  X: kándíká ve
e; M: kindika̠ vee, ndi̠ka vee; EJ: ndika

pariente  m  1a. X: na̠án; EJ: na̠ táán
1b.
án; M: táán; C: ta̠an, A: táán; EJ: táán

parte  f  X: ñañu; M: ñañu; C: ñanu$; A: ñáño;    P: ñañú; EJ: ñañu

partera                                                                      trabajar de partera  vt  EJ: sákaku

partes íntimas  f  EJ: ña̠ ítia, ña̠

partir  vt  1a. X: ndatá; M: ndatá; C: ndatá;          A: ndatá; EJ: ndatá
1b. vi  X: nda
̠tá; M: nda̠tá; A: nda̠tá; EJ: nda̠tá
2a. vt  (algo redondo) X: ta
ví; M: taví; C: taví;      A: tavi; EJ: taví
2b. vt  X: ndita
ví; M: ndataví; C: ndatavi;     EJ: ndataví
2c.
vi  X: ta̠ví; M: ta̠vǐ; C: ta̠vi̠; A: ta̠vi̠;       EJ: ta̠ví
2d. vi  X: ndita
̠ví; M: ndatavǐ; EJ: ndataví

partir en medio 1a. vt  X: taví sava; EJ: taví sava
1b. vi  X: ta
̠vi sava

pasar  1. vt  X: ya̠a; M: ya̠a; C: yaa; A: ya̠a;     EJ: ya̠a
2.
vi  (suceder) X: ndoo; M: ndoo; A: kundoo;     EJ: ndoo

hacer pasar  X: siyâa; A: sayaa; EJ: sáya̠a

pasear  vi  X: kaka nu̠ú; M: no existe; A: kaka no̠o̠;     EJ: kaka nuu

pastar  vt  X: no existe; A: sakixaan
vi  X: no existe; M: no existe; C: kaxáan;       A: kuxaan

pasto  X: ita; M: ita; C: ita; A: yita; EJ: itia
2. X:
ita leko
3. X: ku
̠vi̠; M: no existe
4.
X: no existe; M: kuu; A: kuu̠; EJ: kuu

pastor  m  X: paxtó; C: pasto$

pata  f  1. (de atrás) X: xa̠á; M: xa̠ǎ; C: xa̠a;       A: xa̠a̠; EJ: xa̠
2. (delantera) X: nda
á; M: ndaá; C: nda̠a;      A: ndaa̠; P: ndaá; EJ: nda

patear  vt  1. X: kachii xa̠á; M: no existe; A: kachi xáá; P: kakii$
2.
X: kee xa̠á
3. X: keta xa
̠á; M: kita xaa; EJ: kita xa̠
4a. X: no existe; M:
chacháá
4b.
X: no existe; M: ndichachaa
5.
X: no existe; M: kua̠ñu̠ ndiaa; EJ: kua̠ ndiaa

patio  m  X: é; M: yée; C: yée; A: yéé; P: yéé;      EJ: yée

en el patio  X: è; M: ke̠e; C: ke̠e; A: ke̠e; EJ: kěe

patrón  m  1. X: ra̠nú; A: ta̠no                               2. X: xi̠tòò; M: ixtoo$; A: xitóo, xitóó;           EJ: xtǒo

pavo  m  1. (término general) X: tiu̠ún; M: tiu̠u̠n;   C: tiuun$; A: ti̠ún; EJ: tiu̠ún
2. (guajolote macho) X: tiu
̠ún chée
3.
(guajolote macho) X: ko̠ló; M: kolo; C: kolo; P: kolo, chiko̠lo; EJ: kolo

pecado  m  X: kua̠chi; M: kuachi̠; C: kua̠chi;        A: kua̠chi; EJ: kua̠chi

pecho  m  1. X: kándíká; M: kíndíka; EJ: ndíka
2. (seno) X: ndosó; C: ndosó; EJ: ndosó
3.
(seno; hablando con un niño) X: loló; EJ: loló

pedazo  m  1. X: kondo; M: kondo; C: kondo;            A: kondo; EJ: kondo
2. X: ña
ñu; M: ñañu; C: ñanu$; A: ñáño; P: ñañú; EJ: ñañu

hacer pedazos  vt  X: sikuáchí; C: sakuachi; A: sakuachi; EJ: sákuachi

hacerse en pedazos  vi  X: no existe;          C: ku̠ñañu

pedazo de algo que es quebradizo o frágil     X: yuchi; EJ: yuchí

pedazos de barro  X: chiyo; M: chiyo;        A: chiyo; EJ: chiyo                             

pedazo de un terreno  m  EJ: ti̠kui̠ti

pegajoso adj  X: kixín; M: kixín; EJ: kixín

hacer pegajoso  1a. X: xakixín; M: sakixín; EJ: sákixín
1b. X:
kixaa kixín; M: no existe
1c. X: ndasa kixín; M: ndasa kixín

ponerse pegajoso 1a. X: kukixín; M: kukixín
1b. X: ndukixín; EJ: ndukixín

pedir  vt  1. X: nda̠ka̠n; M: ndaka̠n; C: ndakan;       A: nda̠ka̠n; EJ: nda̠kn
2. X: ndukú; M: ndukú; C: ndukú; A: ndukú;   EJ: ndukú
3. C: tivi$
4.
(ayuda o castigo para otro) X: ka
̠a̠n...xa̠á;    M: kaan...xa̠a̠; C: ka̠a̠n...xáá; EJ: ka̠n…x

pedir favor  1. X: ndukú...ya̠ma̠ní;              EJ: ndukú…ñ mní
2.
X: nda̠ka̠n...ya̠ma̠ní; EJ: nda̠kn…ñ mní

pedir prestado  vt  1. X: tatu; M: tatu; C: tatu$; A: tati; EJ: no existe
2.
ndukú tóó; EJ: ndukú tóo
3. X: no existe; M: nda
̠ka̠n nuu$

pegado

estar pegado  vi  1. (golpeado) X: xa̠ni;      M: ñani̠; A: xani, ña̠ni; EJ: ña̠ni
2. (ser fiel
a otro) X: ku̠ndi̠ku̠n tuun;     M: kundíku̠n; EJ: kundi̠kn tuun
3. X: no existe; M: no existe; C: kaa$

pegamento  m  X: ndutá ki̠xín; EJ: rá kixín

pegar  1a. vt  (golpear) X: kani; M: kani; C: kani; A: kani; EJ: kani
1b.
vi  X: xa
̠ni; M: ñani̠; A: xani, ña̠ni; EJ: ñni
1c. X: kani ndaa; M: kani ndiaa; C: kani ndiaa$;     EJ: kani ndiaa
2.
vt  (golpear) X: kakin; M: kakin; A: kakin; EJ: kakin
3a.
vt  (con pegamento) X: sitîin; EJ: sáti̠in
3b. vt  (con pegamento) EJ: chiti̠in                         4. vt  X: no existe; A: suki

pegar de lado (el sol) X: ndi̠í ndaa; C: ndii ndiaa$

pegar rayo  1. X: kani taxan; M: kani taxa
2. X: kani sa
̠ví; M: kani sa̠vǐ; A: kani sa̠vi̠

peinar  vt  1a. X: chuun; M: chuun; EJ: chuun
1b. X: no existe; M: ndachu
un; C: ndachuun;   A: nachuun

peine  m  X: kui̠ka̠; M: vi̠ka̠; A: kuika̠; EJ: vi̠k

pelar  vt  X: ñií; M: ñií; A: no existe; P: iín; EJ: iín
2. X: ñañá; A: ñañí; EJ: no existe
3a. X: no existe; C: tuxí
3b.
X: no existe; C: ndatuxí

peldaño  m  X: ndiyo; C: kuato̠; EJ: kua̠t

pelea  s  X: kua̠chi; M: kuachi̠; C: kua̠chi;            A: kua̠chi; EJ: kua̠chi

pelear  vi  X: kani táán; M: kani táán; C: katáán; A: kani táan; EJ: kani táán

hacer pelear  vt  X: sikání táán; C: sakataan$

peligroso  adj  X: i̠yo; M: i̠yo; A: yi̠yó; EJ: i̠yo

ponerse peligroso  1a. X: ku i̠yo; M: ku i̠yo̠
1b. X: ndu i
̠yo; EJ: ndu i̠yo

pelitos  m  (parados como espinas)  X: xíñú

pellejo  m  X: lapa; M: no existe

pellizcar  vt  X: kani chîín; M: kani chíín

pelo  m  X: ixí; M: ixí; A: yisi̠; EJ: ixí

pena  f

dar pena  X: kukaan nu̠ú; M: kukaan nu̠u̠;         A: kukaan no̠o̠; EJ: kukaan n

pendiente  adj

estar pendiente  X: kutanu; M: kutanu;      EJ: kutanu

pene (de un bebé) m  EJ: ndiúmá

pensar  vt  1. X: kaán ini; M: kaán; A: kaán; EJ: kaán
2. X: kaka ini; M: kaka ini; EJ: kaka ini
3a.
X: kani ini; M: no existe; A: kani si
̠ni̠; P: no existe
3b. X: ndikani ini; M: ndakani ini; C: ndakani$;    EJ: ndakani ini
4.
X: no existe; C: kaka nduku xini

piensa  vt  1. X: túvi; EJ: túvi
2.
(se usa para regañar) X: kuka
án;      M: káán

sin pensar  X: kua̠a̠n ini; M: kua̠a̠n ini;     EJ: kua̠n ini

peña  f  X: kavá; M: kavǎ; A: kava̠; EJ: kavá

peñasco  m  X: kavá; M: kavǎ; A: kava̠; EJ: kavá

pequeño  adj  1. (sing.) X: loo; M: loo; C: loo;       A: loo; EJ: loo
2. (pl.) X: válí; M: válí; C: válí; A: válí (unos cuantos), A: kuálí (muchos); EJ: válí
3. (pl.; se usa solamente con gente) X: valí;        M: kua
̠chí; A: válí; EJ: válí, kuáchi
4. X:
a; M: paǎ; A: paa; EJ: páa

perder  1a. vt  X: sindáñúú
1b.
vi  X: ndañúú; M: ndoñúú; C: ndoñuu$;          A: ndañóó; EJ: ndañúu
2.
vi  X: kunini; M: kununi; A: kunini;         EJ: kununi

perdonado  

estar perdonado  X: ndoo kua̠chi

perdonador  adj  X: nú ini; M: kánu ini; C: kanu ini$; A: kano ini$; EJ: kánu ini

perdonar  1a. X: xakánú ini; M: sakánu ini; A: kasa káno ini; EJ: sákánu ini
1b. X: kixaa ká
nú ini; M: no existe
1c. X: no existe; A: koka
nu ini$; EJ: kukánu ini

perezoso  adj  X: xu̠xán; M: xúxan; C: xúxan;         A: xúxán; P: xúxán; EJ: xúxan

perico  m  X: sîví; EJ: líko

permiso  m  X: ichí; M: ichí; A: yichi̠
X: no existe; A: nda
̠yi; EJ: ndiáyu

dar su permiso  X: no existe;                    M: kandia...xaa$; EJ: kandia…x

permitir  vt  X: taxi; C: taxi; A: taxi; EJ: taxi

pero  conj  1. X: sundí; M: sundi$, ndí; A: so;      EJ: suu
2. X: ta;
C: tan$; A: ta; EJ: ta
3. M: ama; A: ama

perro  m  X: tìnà; M: ti̠na; C: ti̠na; A: ina; P: ti̠na̠; EJ: tǐna

perseguir  vt  1. X: taxín; M: taxi$; C: taxí;          A: taxin, kataxin; EJ: taxín
2. X: ta
̠vi̠; EJ: ta̠v

persignar  vi  C: tiaa

persistente  adj  X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee̠;       EJ: ndieé

persona  f  X: na̠a; M: no existe; EJ: no existe
2. (pl.) X: ìví; M: (na
̠) yu̠vii̠; C: yuvi$; A: ni̠vi; EJ: na̠ yuví

persuasivo  adj  X: la̠ndo̠; M: la̠ndo̠; EJ: la̠nd

pertenecer  vi  1. X: kundavi ndaa; M: kundiávi ndiaa
2. X: kundikun ndaa; M: kundíkun ndiaa;       EJ: ku
̠ndkn

pervertir  vt  X: taa si̠í

pesado  adj  X: ve̠e; M: ve̠ě; C: ve̠e; A: veé; EJ: ve̠e

hacer pesado  1a. X: xave̠e; M: save̠
1b. X: kixaa ve
̠e; M: no existe
1c. X: no existe; M: ndasa ve
̠e

ponerse pesado  1a. X: kuve̠e; M: kuvee;    EJ: kuve̠e
1b. X: nduve
̠e; C: nduve̠e

pesar  vt  X: kata; M: kata; A: kata; EJ: kata

pescado  m  X: tiàká; M: tia̠ká; C: tia̠ká, A: tia̠

pescuezo  m  X: su̠kún; M: su̠kǔn; A: si̠ko̠n;        EJ: su̠kún

pestaña  f  X: ixí nu̠ú; M: ixí xíkua; EJ: ixí nu̠

peste  f

levantarse la peste  X: ndikui̠ta xi̠ko̠

petate  m  X: iví; M: yuvǐ; C: yuvi, A: yivi̠; EJ: yuví

Petlacalancingo  X: Cha̠tún; M: Ti̠xa̠tu̠n; A: no existe; P: Tixatún, Chatún

pez  m  X: tiàká; M: tia̠ká; C: tia̠ká, A: tia̠ká;       EJ: tia̠ká

piar  vi  X: nda̠i̠; M: ndayu̠; C: nda̠yu̠; A: nda̠yi̠; EJ: nda̠y

picante  adj  X: xa̠tu̠; A: xa̠ti̠; EJ: xa̠t

picar  vt  X: tiin; M: tiin; C: tiin; A: tiin; EJ: tiin

pico  m  X: é yuú; M: tiee yuu; EJ: tie̠é yu

pie  m  1. X: xa̠á; M: xa̠ǎ; C: xa̠a, A: xa̠a̠; EJ: xa̠
2.
(delantera) X: nda
á; M: ndaá; C: nda̠a;      A: ndaa̠; P: ndaá; EJ: nda

estar de pie  1. (suj. sing.) X: kundichi;      M: kundichi; C: kundichi$; A: kundichi̠;   P: kundichi; EJ: kundichi
2. (suj. pl.) X: kundita; M: kundita;       A: kui
̠ta; EJ: kundita

planta del pie  X: ini xa̠á; EJ: ini xa̠

piedra  f  X: yu̠ú; M: yu̠ǔ; C: yu̠u; A: yu̠u̠; EJ: yu̠

piedra de afilar  EJ: yu̠ú kǎa

piedra para moler  A: yu̠u̠ tásin yaa̠

piedra plana para hacer cabrillas  EJ: yu̠ú tíndúú

piel  f  X: iín; M: ñiǐ; A: ñii̠; P: iín; EJ: iín
X: lapa; M: no existe

pierna  f  X: sa̠nda̠; M: sa̠nda̠; C: nu yo̠só; A: sa̠nda; EJ: sa̠nd

pieza  f   X: ñañu; M: ñañu; C: ñanu$; A: ñáño;  P: ñañú; EJ: ñañu

pieza de tela  X: no existe; C: ñúmí

pila de agua  f  1. X: ti̠ko̠ó; M: tikoǒ; EJ: no existe
2. X: mìnì;
A: mi
̠ni; EJ: mi̠ni

pilón  m  X: no existe; M: ínúú

pino  m  X: tùxá; M: tu̠xá; C: tu̠xá; A: tônxá;       EJ: tǔxa

pinole m  X: yuchi vìxì

pintar  vt  1. X: ndikaí; M: ndakayu; EJ: ndakayu
vt  2. X: no existe; M: kayu; C: kayu; P: kai;         EJ: kayu                                                         vi  3. EJ: ka̠y

pinto  adj  X: kuíin; M: kuíín; A: kuíín; EJ: kuíín

hacer pinto  1a. X: xakuíín; M: sakuíín;       EJ: sákuíín
1b. X: kixaa kuíín; M: no existe

1c. X: ndasa kui
̠i̠n; M: ndasa kui̠i̠n

ponerse pinto  1a. X: kukui̠i̠n; M: kukui̠i̠n
1b. X: ndukui
̠i̠n

piña  f  1. (del pino) X: ndìkà
2. (fruta) C: víxí; EJ: vixí

piojo  m  X: tìkú; M: tikǔ; C: tiu̠kú; A: tukú;       EJ: ti̠kú

piojo blanco del cuerpo  X: ndikûxin;         C: ndikúxin

pique

irse a pique  X: ndikava; M: ndakava;           C: ndakava; A: nakava; EJ: ndakava

pisar  vt  1a. X: kua̠ñu̠; M: kuañu̠; EJ: kua̠
1b.
(de propósito) X: kua̠ñu̠ ndosó
1c. X: no existe; M: ndakuañu
̠; C: ndakuañu$

pisar sobre  1. X: ko̠so̠ kava
2. X: no existe; C: sakava

piso  m  EJ: ini vee

piscar  vt  X: sikéé; M: sakéé; A: sakee; EJ: sakee

placenta  f  X: sókó; C: sóko

placer  X: kusìí ini; M: kusiǐ ini; A: kusii ini;       EJ: kusǐi ini

Plan de Zacatepec  X: Ñuú Nda̠i̠; P: Yosó I̠ta Ndoó

planchar  vt  X: sindîvi kàà; M: sandivi$; EJ: sándi̠vi

planear  X: chitáán tu̠un; M: chitaan tuun$;        EJ: chitáán tu̠un

plano  adj  1. X: nda̠a̠; M: nda̠a̠; C: nda̠a̠, A: nda̠a̠; EJ: nda̠a̠
2. (pies y mesas) X: lá
mbá; M: la̠mba̠

hacer plano  X: xalámbá; M: salámbá

ponerse plano  1a. X: kunda̠a̠; M: kundaa̠
1b. X: ndunda
̠a̠; C: ndundaa
2a. X: kulá
mbá; M: kulamba̠
2b. X: ndulá
mbá

planta  f  1. X: itún; M: itún; C: yutun$; A: yito̠n; EJ: itún
2. X: i
̠ku̠; M: i̠ku̠; C: yu̠ku̠, A: yu̠ku̠; EJ: yu̠k

plantar  vt  (obj. pl.) X: taán; M: taǎn; C: taan;       A: taan; EJ: taán

 

plantita  (que sale de una planta; por ej.: plátano, carrizo o maguey) X: se̠e; M: see̠; C: see; A: sa̠ya; EJ: se̠e

plástico  adj  1. X: nda̠ka̠; M: ndia̠ka̠; A: nda̠ka̠;    EJ: ndia̠k
2. X: lamba; M: lamba

envase de plástico  X: nda̠ka̠; M: ndia̠ka̠;     A: nda̠ka̠; EJ: ndia̠k

Platanar  X: Tivi̠xin

plátano  m  X: chi̠ta̠; M: ndíká, chi̠tia̠; C: chitiǎ;      A: chita̠; EJ: ndiká

mata de plátano  s  X: chîta̠; M: chi̠tia̠; A: to̠n chíta̠; P: itún chi̠ta̠; EJ: itún ndiká

platicar  vi  X: nditúún; C: ndatuun$; A: ndatóón; P: ndatuun; EJ: ndatúun

plato  m  X: ko̠ó; M: ko̠ǒ; C: ko̠o̠; A: ko̠o̠;        EJ: ko̠

plato de vidrio  X: ko̠ó ndasun; M: ko̠o̠ ndasun

pluma  f  X: tùmì; M: tu̠mi; C: tu̠mi; EJ: tu̠mi

pobre  adj  X: ndávi; M: ndáví; C: nda̠ví;           A: ndáví; EJ: ndávi

dejar pobre, hacer pobre  1a. X: xandávi;    C: kasa ndavi$
1b. X: kixaa ndá
vi; M: no existe
1c. X: ndasa ndá
vi; EJ: ndasa ndávi

hacerse pobre  1a. X: kundávi; EJ: kundávi

quedar completamente pobre  kundávi chálá

poco  adv  X: loo; M: loo; C: loo; A: loo; EJ: loo
X: no existe; C: kua̠chi

hace poco  X: vitin va

poquitito  adj  X: chíín; M: chíín; C: chiin$; EJ: chíín

poquito  adv  X: a; M: paǎ; A: paa;      EJ: páa
2. X: ya
̠a̠; C: ya̠a̠; EJ: ya̠a̠

podar  vt  A: sakoon

poder  m  X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee̠; A: ndee̠;   EJ: ndieé

poder  vt  X: kuchíñú; M: kuchiñu; C: kuchuun$;   A: kuchiño; EJ: kuchiñu
vt  X: kundeé; M: kundie
̠e; A: kundee;           EJ: kundieé
v aux  X: kuvi; M: kuvi; C: kuvi; A: kivi;       EJ: kuvi
v aux  X: va
̠a; M: vaa̠; C: va̠a; A: va̠a; EJ: va̠a

puede  v aux  X:

poleo  m  EJ: minu nduchí

pollo  m  X: nduxí; M: nduxí; C: ndiuxí; A: nduxú; EJ: ndiuxí

polvo  m  1. X: ya̠á; M: ya̠ǎ; A: ya̠a̠
2. X: y
ǎka; M: yáka; C: yáka; EJ: yáká
3. X: 1yuchí; EJ: yuchí

polvo dulce de las abejas negras  X: ndiuchi;       EJ: nduxi

poner  1a. vt  (obj. sing.) X: chika̠a̠; M: chikaa;      C: chikaa; A: chikaa̠; EJ: chika̠a̠
1b. vt  (obj. pl.) X: taán; M: taǎn; C: taan;       A: taan; EJ: taán
2a. vt  (sentado o acostado; obj. sing.)             X: chindú
ú; M: chindúu̠; C: chindúu;            A: chinduu̠
2b. vt (sentados o acostados; obj. pl.)              X: chindoo; M: chindee; A: chindoo (solamente acostados); P: chindee$
3.
vt  (sentados o acostados; obj. pl.) X: no existe; M: koyo
4. vt  (a un lado de otra cosa; obj. sing.)          X: chindú
ú ndaa; M: chindúu̠ ndiaa; C: chinduu ndiaa$
5.
vt  X: kakin; M: kakin; A: kakin; EJ: kakin
6. vt  (nixtamal para cocer) X: ke
̠e; M: ke̠ě; A: keé
7. vt  (nixtamal para cocer) X: ke
é; A: kee
8.
vt  (para cocer) C: xinu$
9.
vt  (ropa)  X: kundixi; M: kundixi; C: kundixi; A: kundixin; EJ: kundixi
10. vt  (ropa) X: no existe; C: ndakui
nu$
11. vt  (en la cabeza; por ej.: sombrero)           X: kundee; M: no existe
12. vt  (zapatos, huaraches) X: ku
̠ndi̠ka̠a̠;         C: kundikaa$
13. vt  (huevos; animalitos como moscas) X: taa; M: tiaa; C: tiaa; A: taa; EJ: tiaa
14. vt  (parcialmente dentro de algo; obj. sing.) X: tuvi; EJ: tuvi
15. vt  (obj. pl.) X: no existe; C: ta
an$
16. v prnl  X: nduu; M: nduu; A: nduu; EJ: nduu
17. v prnl  X: no existe; C: ndoso$

estar puesto  X: no existe; C: ñuu

tener puesto  1. (ropa) X: no existe; C: ninu
2. X: no existe; C: ñu
u

poniente  X: nu̠ú kêta ñu̠u; C: nu ka ndata ñuu; EJ: nu̠ú kîta ñ nd

por  prep 1. (hacia) X: chí; M: chí; C: che$; EJ: chí
2. (hacia) X: kua
̠a̠n chí; M: kua̠a̠n chí; EJ: kua̠a̠n chí
3. X: ta; C: tan$; A: ta; EJ: ta
4. X: xa
̠á; M: xa̠ǎ; C: xa̠a, A: xa̠a̠; EJ: xa̠á
5. X: ya
̠; M: ña̠; C: ña̠; A: ña; EJ: ña̠

 

por allá  1. (a la vista) X: chíkaá; M: chíkáá; A: chikaa̠; EJ: chíkáa
2. (fuera de la vista) X: chíkán; M: chikán;      C: chí kán; A: chikán; EJ: chîkán
3. (cerca del oyente) X: châán; M: cháa
̠n

 

por aquí  X: chóó; EJ: chóo

 

por aquí y por allá  1. X: yókán
2. X: no existe; A:
ni

 

por abajo  EJ: chîn

por arriba  X: chînu; EJ: chînu

 

por eso  conj  1. X: ya̠kán; M: ikán, nakake$;       C: nekan$; A: ñakán; EJ: ña̠ ikán, ñkán, ikán
2. X: no existe; A: saá ta

 

por favor  X: loo; M: loo; C: loo; A: loo; EJ: loo

 

por fin  1. X: sìín; EJ: sǐin
2. X: sìín ichí

 

por poco  X: si̠loo; M: saloo; EJ: saloo

 

por qué  adv  1. X: ¿nda̠chu?; M: ndi̠chun;           C: nichu$; A: ndachún; P: nachun$; EJ: na̠chun, nchiñu
2. X: ndá xa
̠á; M: ndiá xá, n x
3. X: no existe; C: nu$
4. X: no existe; C: nuku
5. X: no existe; C: ñichi$                                6. EJ: nava
̠a

porfiar  vi  X: xandáxá; M: no existe
X: kixaa ndáxá; M: no existe

porque  conj  1. X: chi; M: chi; C: chin$; A: chi; EJ: chi
2. X: saá chi; M: saá chi; EJ: saá chi
3. X: no existe; A: ka
̠chi
4. X: no existe; C: ndisu$

porque si no  conj  X: chi; M: chi; C: chin$; A: chi, ka̠chi; EJ: chi

pozo  m  1. X: píla
2. (no incluye un pozo hondo) X: ti
̠ko̠ó;          M: tiko
3. X: ya
̠vi̠; A: yavi̠

pozole  m  X: ndàkú; M: nda̠kú; C: nda̠kú;            A: nda̠kú; EJ: ndǎku

precio  m  X: ya̠vi; M: yávi; A: ya̠vi; EJ: ya̠vi

precisamente  adv  X: no existe; A: ndea, ndekía̠

predestinar  vt  X: chitúni̠; M: chituni$; A: chitóni̠; EJ: chitúni̠

predicar  vt  1. X: ka̠a̠n ndosó; M: ka̠a̠n ndoso;     A: ka̠a̠n ndoso; EJ: ka̠n ndosó
2. X: no existe; C: ka
̠a̠n xavi$

preguntar  vt  1. X: nda̠ka̠n tu̠ún; C: ndaka tuun$; A: ndaka to̠on; EJ: ndaka̠túún
2. (
si alguien hará algo) X: ka̠a̠n sǐki; M: ka̠a̠n sii̠

prender  1a. vt  X: tuun; M: tuun; C: kutuun; A: no existe; EJ: tuun
1b.
vi  X: tu̠u̠n; M: tu̠u̠n; A: to̠o̠n
2.
vt  X: ndikami; M: ndakami; A: ndikami
4. vt  (la milpa) X: no existe; M: ndaku
ni;       C: ndakuni$, ndakuni$
5. vt  X: no existe; M: vikun

prenser  vt  X: ka̠ta̠vi̠án; C: katavi taan

preocupación

  sin preocupaciones  X: vǎsa kuáni

preocuparse  vi  X: kundi̠i ini; M: kundii ini;       C: kundini$; A: kundii̠ ini; EJ: kundi̠i ini        

hacer que preocuparse  vt  1. X: sindíi;     EJ: sándi̠i                                            2. X: sindíí…ini; C: sandii...ini$;             EJ: sándi̠i…ini

preparar  1a. X: xandúví; M: sandúvi; EJ: sánduvií
1b. X: kixaa ndúví; M: no existe
2a. X: xasúví; M: sasúví
2b. X: kixaa súví; M: no existe                       2c. EJ: kusuvi

3a. X: xavií; M: savii
̠, xavii̠
3b. X: kixaa vií; M: no existe

3c. X: ndasa vií; M: ndasa vii̠
4. (nixtamal para cocer) X: ke
é; A: kee
5. EJ: ndake
                                                  6. (construir) X: sikua̠a; M: sakuaa$; EJ: sáva̠a

estar preparado  1a. X: kuvií; M: kuvíi;       C: kuvii̠
1b. X: nduvií; EJ: nduvií

 

presión arterial                                                 alta presión arterial  EJ: ni̠í iní                 subir la presión arterial  EJ: kundaa ni̠        

prestado

pedir prestado  1. vt  1. X: tatu; M: tatu;       C: tatu$; A: tati; EJ: no existe
2. X:
ndukú tóó; EJ: ndukú tóo
3. X: no existe; M: nda
̠ka̠n nuu$

prestar  vt  1. X: taxi tóó; EJ: taxi tóo
2. X: no existe; A: satati

presumido  adj  X: lu̠nda̠; M: no existe; EJ: la̠nd

presumir  vi  1a. X: xatáí; M: no existe
1b. X: kixaa táí; M: no existe

1c. X: kutáí; M: kutiáyú; EJ: kutiáyú
1d. X: ndutáí; M: ndutiáyú; EJ: ndutiáyú
2a. (de hombres) X: xata
̠a; C: kasa tiaa$
2b. X: kixaa ta
̠a; M: no existe
2c. X: kúta
̠a; M: kutiáa
3a. (de mujeres)  X: kixaa ña
á; M: no existe
3b. X: kuña
á; P: kuña
4a. X: kulu
̠nda̠; M: no existe
4b. X: ndulu
̠nda̠
5. X: kúra
̠sa; M: no existe; EJ: no existe
6.
X: no existe; M: ku̠la̠ndo̠
7. chinúú...tu
̠un; M: chinúú…túun;               EJ: chinúú…tun
8. X: xachée xí
ín mií; M: sachée xíín mií
9.
X: no existe; A: kasa káno xíín mi̠i...

pretende  vi  X: no existe; C: nixi$

prima  1. (de hombre) X: ku̠va kuáchí; M: kuva̠ kuachǐ; EJ: ku̠va kuáchi
2. (
de mujer) X: ku̠vi̠ kuáchí; M: ku̠vi̠ kuáchí;       EJ: kv kuáchi

primavera  f  (ave) C: tikandii$

primer  adj  1. X: nùú; M: nu̠ú; C: nu̠u$; A: no̠ó; EJ: nu̠
2. X: xi
na; M: xina; A: sina; EJ: xina, xina

primeras hierbas  X: ku̠v nùú; A: kuu̠ no̠ó; EJ: kuu n

primeramente  adv  X: xina; M: xina; A: sina;       EJ: xina, xina

primo m  1. (de hombre) X: ñani kuáchí; EJ: ñani kuáchi
2. (
de mujer) X: ku
̠va kuáchí; EJ: ku̠v kuáchi

principio

principio del año  X: xa̠á kui̠ya̠; EJ: xa̠á kuy

principio del mes  X: xa̠á yo̠ó; EJ: xa̠á y

probar  vt  X: koto ndosó; M: koto ndoso̠; A: koto ndoso; EJ: koto ndosó

problema  m  X: kua̠chi; M: kuachi̠; C: kua̠chi;      A: kua̠chi; EJ: kua̠chi

causar problema  X: sikákú...kua̠chi;         EJ: sándǎku…kuchi

que causa problemas  X: kua̠chi ini;           M: kua̠chi̠ ini

sin problemas  X: vǎsa kuáni

tener problema  X: ni̠í tindóó; C: nii tundoo$

problemático  adj  X: kua̠chi ini; M: kua̠chi̠ ini

proclamar  X: ka̠a̠n ndosó; M: ka̠a̠n ndoso;         A: ka̠a̠n ndoso; EJ: ka̠n ndosó

producir  vt  X: kuun; M: kuun; A: koon; EJ: kuun
2. X: kana; M: kana; C: nana; A: kana; EJ: kana

hacer producir  X: sikúún; A: sakoon

profundo  adj  X: màá; M: ma̠a; A: ma̠á

no profundo  adj  X: yáxín; M: yáxín;         C: yáxín, A: yásín; P: yáxín; EJ: yáxín

pronto  adv  1. X: ndi̠ku̠n; M: ndiku$; A: ndi̠ko̠n, ndikon; EJ: ndi̠kn
2. X: ya
̠chi̠; M: ya̠chi̠; A: yachi; EJ: ya̠ch
3. X: nu
̠mí; M: númǐ; C: númi̠; EJ: nômí
4. X: kîí; C: kíi; EJ: kíí
5. X: no existe; C: núnú

propósito, a  adv  EJ: chiñu

provocar  vt  X: keé; M: keé; A: kee; EJ: ke

próximo  adj  X: inka; M: inka̠; A: inka̠; EJ: iinka

publicar  vt  (oralmente) X: kata yává; M: katia yává

pudrirse  vi  1. X: ta̠i̠; M: tia̠yu̠; A: ta̠yi̠; EJ: tia̠y
2. X: nditiví; C: ndati
̠ví; EJ: ndatǐvi

hacer pudrir  X: sitái̠; C: satiayu$; EJ: sátia̠y

Puebla  I̠ta Ndioo; M: Tiandioo$; C: Itia̠ Ndióó

pueblo  m  X: ñùù; M: ñuu; C: ñuu; A: ñoo; P: ñuu; EJ: ñuu

puente  m, f  X: no existe; M:

puerco  m  X: ki̠ni̠; M: ki̠ni̠; C: kini̠, A: kini̠;       EJ: kîn

puerta  f  X: é; M: yée; C: yée; A: yéé; P: yéé;      EJ: yée

puerto  m  (en las montañas) C: tu̠tu̠n

pues  conj  1. X: ma; M: nu$; EJ: ma
2. C: ndisu$

pujar  vi  X: chindúsú; M: no existe; C: chindusu$

pulga  f  X: tiòó; M: tio̠ó; C: tio̠ó; A: tio̠ó

pulmón  m  1. X: ka̠chí; M: kíndíka; C: kindika$; A: kandika̠
2. X: no existe; C: nañu
̠; EJ: na̠

pulverizarse  vi  X: ta̠xi̠n; M: ta̠xi̠n; A: tasin;       EJ: ta̠xn

punta  f  A: ti̠to̠n

punto  m

estar a punto de  v aux  X: ku̠ni̠; M: kuni̠;   A: koni; EJ: kûni̠

puñetazo  m  ǐkín; M: íki; P: iki$; EJ: íki

dar puñetazo  vt  X: kakin îkín; C: kakin íki

puño  m  X: ikín

hacer puño  vt  X: xa ikín ndaá; C: kasa íki ndaá

purgar  vt  X: sikáá ndosó

puro  adv  1. X: ndinuu; EJ: ndinuu
2. X: nina; A: nini; EJ: nina
3. X: no existe; A: ndii

pus  m  X: lakuán; M: ndakuá; C: ndakuá;           EJ: ndakuá

salir pus  X: chii rá; M: chii rá; EJ: chii rá

 


Q  -  q

 


qué  pron  1. X: unkú; A: yukú; P: yuku$; EJ: no existe
2. X: ndá; M: ndia$; C: ndiá; A: ndá; EJ: ndáa
3. X: no existe; C: ne$, ni, nike$

con qué?  pron  1a. X: unkú; A: yukú;        P: yuku$; EJ: no existe
1b. X: unkúa
̠; A: yukía̠; EJ: inkúa̠

qué manera?  X: ndá kùvà; M: ndiá kuva; EJ: ndáa kǔva
2. X: no existe; M: ndixaa                     3. P: chikaá

que 1. conj (indica comparación) X: nu̠ú; M: nu̠ǔ;    C: nu̠u̠; A: no̠o̠; EJ: nu̠
2. pron  X: no existe; C: ni
3. pron  X: no existe; C: xandia$
4.
pron  X: ya
̠; M: ña̠; C: ña̠ A: ña; EJ: ña̠

quebrado  adj  C: tama$; A: ta̠no̠

quebrar  1a. vt  (algo largo como lápiz o hueso)    X: ka̠nu̠; M: ka̠nu̠; C: ka̠nu̠; A: ka̠no̠; EJ: ka̠n
1b.
vi  X: ta̠nu̠; M: ta̠nu̠; A: ta̠no̠; EJ: ta̠n
1c.
vt  X: no existe; C: ndaka̠nu̠
2a.
vt  (algo redondo) X: taví; M: taví; C: taví;    A: tavi; EJ: taví
2b.
vi  X: ta̠ví; M: ta̠vǐ; C: ta̠vi̠; A: ta̠vi̠;       EJ: ta̠ví
2c.
vt  X: nditaví; M: ndataví; C: ndatavi;     EJ: ndataví
2d. vi  X: ndita
̠ví; M: ndatavǐ
3.
vi  X: ndoni; C: ndoni$; EJ: ndoni

quebrar en medio  X: taví sava; EJ: taví sava

quebrarse en medio  X: ta̠ví sava

quedar  vi  X: 1. ndo̠o; M: ndo̠ǒ; A: ndo̠o; EJ: ndo̠o
2.
X: kindo̠o; M: kindoo; A: kindoo; EJ: kindo̠o 3. (ropa) EJ: ndutaan

quejarse  vi  1. (entre ellos) X: ka̠a̠n kua̠chi;        M: ka̠a̠n kua̠chi; C: ka̠a̠n kua̠chi; A: kaa̠n kua̠chi
2. X: ka
̠a̠n válí; M: káá válí
3. X: tana

quejarse continuamente  1a. X: xandáxá;    M: no existe
1b. X: kixaa ndáxá; M: no existe

quejoso  adj  1. X: nda̠xa̠; C: ndáxa
2. X:
é nu̠ú

quelite  m  X: iva; M: iva; C: yuva$; A: yiva;      EJ: yuva

quemar  1a. vt  X: kami; M: kami; A: kami;      EJ: kami
1b. (requemar) X: ndika
mi; M: ndakami;        A: nakami
2a. vt  sikókó; M: sakóko
2b.
vi  X: koko; M: koko; C: koko; A: koko;    EJ: no existe
3a.
vt  (personas y animales) X: sindîí; A: sandii
3b.
vi  X: ndi
̠í; M: ndi̠ǐ; C: ndii; A: ndi̠i̠; EJ: ndi̠
4.
vi  X: no existe; EJ: ka̠y
5.
vi  (llamear) X: no existe; C: kandáchi ñu̠u

querer  vt  1. X: ku̠ni̠; M: kuni̠; A: koni; EJ: kûn
2.
X: kuaa
3. X: no existe; C: kuiin
4. (se usa casi siempre con Dios) X: chitúni
̠; M: chituni$; A: chitóni̠; EJ: chitúni̠
5. (gustar a alguien) X: no existe; C: kindoo ini...kuni
6. (amar) X: ku
̠ni̠...kuni
7. (amar) X: ku
̠vi̠ ini...kuni; M: kuvi̠ ini...kuni; A: kivi ini; EJ: ku̠v ini…kuni
8. A: yichi ini

no querer  X: xìín; M: kui̠ín; C: kui̠ín;        A: xi̠in; EJ: kuäa

quiere lo que quiere  X: é nu̠ú;

quién  pron  1a. X: unkú; A: yukú; P: yuku$; EJ: no existe
1b. X: unkúa
̠; A: yukía̠                                   2. C: yoo$; P: yoo$; EJ: yoo

a quién  A: yó ndaa̠

de quién  pron  X: unkú; C: yoo$; P: yoo$; EJ: yoo

quieto  adj  1. X: táxín; M: táxi̠n; C: táxi̠n; A: tasi̠in; EJ: táxin
2. X: no existe; A:
si
̠in

estar quieto  vi  1a. X: kutáxín; M: kutáxi̠n; C: kutáxi̠n; EJ: kutáxin
1b. X: ndutáxín; M: ndutáx
ǐn

quijada  A: yiki̠ yuu̠; EJ: lakí yu

quince  adj  X: xa̠u̠n; M: xa̠u̠n; A: xa̠o̠n; EJ: xa̠n

quintonil  m  X: iva ndi̠kín

quiote  m  X: tiutú

quitar  1. vt  X: kindaa; M: kindiaa; C: kindiaa$;           A: kindaa; EJ: kindiaa
2a. vt  (alejar) X: sikutáa; C: sakútia̠a;            EJ: sákutia̠a
2b. vi  X: kuta̠a; M: kua̠tiáa̠; C: kuetiaa$;       A: kutaa; EJ: kuatia̠a
3. vt  (ropa; pero no se usa con camisa)           X: sikinúú; C: sakanuu$; EJ: sákinúu
4. vt  X: no existe; C: kee$
5. vi (desacompletar) X: ndundaa                      6. vt  EJ: sákuxiyo

quizá  adv  X: á sana; M: á sana; EJ: átu


R  -  r

 


rábano  m  X: ndiamí; M: ndoñami; A: ñami;    EJ: ndiamí

rabioso  

estar rabioso  X: sana; C: sana; A: sana;    EJ: sana

raíz  f  X: tio̠o; M: tioo̠; C: tio̠o; A: tio̠o; EJ: tio̠o

rajado  adj  X: no existe; C: kuíi̠n

rajar  1a. vt  X: ndatá; M: ndatá; C: ndatá; A: ndatá; EJ: ndatá
1b.
vi  X: nda
̠tá; M: nda̠tǎ; A: nda̠tá; EJ: nda̠tá
2a. vt  X: ta
ví; M: taví; C: taví; A: tavi;       EJ: taví
2b.
vi  X: ta̠ví; M: ta̠vǐ; C: ta̠vi̠; A: ta̠vi̠;       EJ: ta̠ví
3. vi  X: ndu
̠va̠; M: ndu̠va̠; C: ndu̠va̠; A: nduva; EJ: ndu̠v
4.
vt  (frijoles secos, leña) X: no existe; A: ndiva

rama  f  X: ndaá; M: ndaá; C: nda̠a, A: ndaa̠;        P: ndaá; EJ: nda

rana  f  X: sa̠va̠; M: sava̠; A: sava̠; EJ: sa̠v

tipo de rana  (verde) C: ndíkóndó; EJ: kóndó

rápido  adv  X: kama; M: kama; C: kama; A: kama; EJ: kama

rápido  adj, adv  (se usa con cosas que asan como tortillas, pescado, etc.) X: ndiûú; EJ: no existe
X: nu
̠mí; M: númǐ; EJ: nômí
X: ya
̠chi̠; M: ya̠chi̠; A: yachi; EJ: ya̠ch
X: iin xaa so
va
X: tindu̠ú

hacerse rápido  vt  1a. X: xakama;             M: sakama; EJ: sákama
1b. X: kixaa kama; M: no existe
1c. X: ndasa kama

ponerse rápido  X: kukama; M: no existe;    C: kukama
X: ndukama

ser rápido en el trabajo  1a. X: xandaá;      M: sandaá
1b. X: kixaa nda
á; M: no existe

raro  adj (de personalidad) X: síín ini; EJ: síín ini

rascar  vi  1. X: iin; M: ñii; A: ñii; P: iin; EJ: iin
2. por ej.: marranos, perros, pollos) X: ke
é
3. (como hacen los pollos, perros, etc.) X: ñuu; C: ñuu$; EJ: n
̃uu

rasguñar  X: kani chîín; M: kani chíín

raspar  vt  1. X: ndiyákun; M: ndayakun;              C: ndayakun; EJ: ndayǎku, ndayǎkun
2. X: yákun; C: yaku$; EJ: yǎkun

rasposo  adj  1. X: 1kue̠e̠; M: kue̠e̠; C: kue̠e̠;       A: kue̠e̠; EJ: kue̠
2. X: ndaí; M: ndayú; EJ: ndayú

rastrear  vt  X: kanda...xa̠á; M: kandia xa̠a̠;       EJ: kandia...xa̠á

rastrillo  m  EJ: ka̠a̠ yuú li̠nk

rastro  m  1. X: xa̠á; M: xa̠ǎ; C: xa̠a, A: xa̠a̠;     EJ: xa̠
2.
(delantera) X: nda
á; M: ndaá; C: nda̠a;      A: ndaa̠; P: ndaá; EJ: nda

rastrojoso  adj  (reg.) X: túmí; C: túmí; EJ: túmí

rasurar  vt  1. X: ndixáta; M: xatiá; A: xata;        EJ: xǎti
2. C: yaku$

rata  f  X: tìín; M: ti̠ín; C: ti̠ín; A: ti̠ín; EJ: tǐin

rato  m  X: tóó; EJ: tóo

al rato  1. X: nándii
2. X: nínúú

hace ratito  1. X: tákaan; M: taka̠an, takáan; A: takáan; EJ: takaa
2. X: ndìvè
é; M: ndiveě; C: ndivee$;          A: ndivée; EJ: ndi̠ve

hasta un rato  adv  EJ: nda̠ tóo

ratito  adv  X: no existe; C: núu

un rato  X: no existe; A: ñii káni

ratóncito  m  X: tìín; M: ti̠ín; C: ti̠ín; A: ti̠ín; EJ: tǐin

rayar  vi  X: no existe; M: kití; A: kití

rayo  m  X: taxan; M: taxa; A: taxa; EJ: taxa

pegar rayo  1. X: kani taxan; M: kani taxa
2. X: kani sa
̠ví; M: kani sa̠vǐ; A: kani sa̠vi̠

reata  f  X: yoó; M: yoó; C: yoó; A: yoo̠; EJ: yo

rebajar  1. vt  (precio) X: kindaa; M: kindiaa; C: kindiaa; A: kindaa; EJ: kindiaa
2. vi  X: nuu; M: nuu; C: nuu; A: noo; P: nuu; EJ: nuu

rebanar  vt  X: ndatá; M: ndatá; C: ndatá; A: ndatá; EJ: ndatá

rebasar  vt  X: no existe; M: kanduu

rebelarse  v prnl  X: no existe; A: kasa toon

rebelde  adj  X: ikú ini; M: ikú ini; C: yukú ini, yukú; EJ: yukú ini

hacer rebelde  1a. X: xakuée
1b. X: kixaa kué
e; M: no existe
1c. X: ndasa kué
e

ponerse rebelde  M: ndu̠chi̠ña

rebosar  vi  1. X: kutú ndaa; M: kutú ndaa; A: kutú ndaa
2. X: no existe; M: kutia ndiaa; EJ: kui̠ti ndiaa

hacer rebosar  X: sikútú ndaa

rebozo  m  X: páñu; M: páñu; C: páñú; A: páñó;   EJ: páñu

recalentar  vt  1a. X: no existe; A: sanasaa̠
1b. vi  X: ndisa
̠á; C: ndasaa$; A: nasaa̠;          EJ: ndasa̠
2a. vt 
(un poquito) X: xavi̠xi̠n; C: kasa vixin$
2b.
vt  X: kixaa vi̠xi̠n; M: no existe
2c.
vt  X: ndasa vi̠xi̠n

recargado

estar recargado  X: kundichi ndaa; M: no existe; C: ndichi$

recargar  vt  X: chindúú ndaa; M: chindúu̠ ndiaa; C: chinduu ndiaa$

recibir  vt  1a. X: kiin; M: kiin; C: kiin; A: kiin; EJ: kiin
1b. X: ndiki
in; M: ndakiin; C: ndakiin;          A: nakiin; EJ: ndakiin
2. (algo regalado) X: ni
̠í; M: niǐ C: nii$; A: nii; EJ: ni̠
3.
X: ndikuiso

recio  adj  (Se usa solamente con ndái̠ y kana.)     X: ó

recio  adj  EJ: ni̠i

recitar  vi  1. X: ka̠a̠n ndosó; M: ka̠a̠n ndoso;      A: kaa̠n ndoso; EJ: ka̠n ndosó
2. (entre ellos) X: ka
̠a̠n kua̠chi; M: ka̠a̠n kua̠chi; C: ka̠a̠n kua̠chi; A: kaa̠n kua̠chi
3a. X: xandáxá; M: no existe
3b. X:
kixaa ndáxá; M: no existe

recobrar

recobrar fuerza  X: ndikiin...ini

recoger  vt  1. (cosas) X: chikuíti; M: chikuiti
2. X: ndikuiso

recompensar  vt  1a. X: xanu̠ú; M: no existe
1b. X: kixaa nu
̠ú; M: no existe
1c. X: ndasa
nu
̠ú

reconciliarse  vi  X: kindo̠o...ya̠ma̠ní; C: kindoo mani$

reconocer vt  X: ndikuni; M: ndakuni; C: ndakuni; A: nakoni; EJ: ndakuni

recordarse vt  1. X: ndikaán ini; M: ndakáán ini;   C: ndakaan ini; A: ndakáán ini, nakaán;        EJ: ndakaán ini
2.
X: kuñuu ini; M: kuñuu; EJ: kuñuu ini                            3. X: no existe; A: koon ini; EJ: ndaku̠un ini

hacer recordar  X: sindikáán; A: sanakaa̠n; EJ: sándakaán ini

recto  adj  1. X: ndǎku; M: nda̠kú; A: nda̠kú;       EJ: ndǎku
2. X: tâku ini; C: tiaku ini$; EJ: tiáku ini
3. X: nda
̠a̠ ini; EJ: nda̠a̠ ini
4. X: vií ini

no recto  X: ví ini; M: kíví ini

recuperarse  X: nduva̠a; C: nduvaa; A: nduva̠a;       EJ: nduva̠a

red  f  X: ñunú; M: iñǔ; C: iñǔ; A: ñono̠; EJ: ñunú

redondo  adj  1. X: ti̠ka̠ta̠
2.
X: ti̠kui̠ta̠; M: tikuitia$; C: tikuitia$               3. EJ: ti̠ndú                                                 4. EJ: ndoko

reducido  adj  1. X: táñú; M: tiañu; C: tiañu;        EJ: tiáñu
2. (una abertura) X: lusu; M: no existe

reducir  vt  1a. (una abertura) X: xalusu; M: salusu
1b.
vt  X: kixaa lusu; M: no existe
1c.
vi  (los ojos; por la hinchazón) X: kulusu;   M: no existe
1d.
vi  X: ndulusu
2a. vt  (un agujero) X: xalutu; M: salutu
2b. vt  X: kixaa lutu; M: no existe
2c. vi  X: kulutu; M: kulutu
2d.
vi  X: ndulutu; EJ: ndulutu
3a. vi  X: kulo
o; M: kuloo; C: kuloo
3b. vi  X: ndulo
o

reflexión  f   A: xi̠na̠ñá

refresco  m  X: ndutá vi̠xi̠; A: távi̠si̠; EJ: rá vi̠x

refrigerador  EJ: ka̠a̠ vxin

regado  

ser regado  vi  X: no existe; C: kuninu̠

regalar  vt  X: sinîí; C: sanii$; A: sanii$; EJ: sáni̠
 2. X: so
̠kó; M: so̠ko̠; A: so̠ko̠; EJ: so̠kó

regalo  m  X: ya̠mâni

regañar  vt  1. X: nda̠i̠; M: ndayu̠; C: nda̠yu̠;            A: nda̠yi̠; EJ: nda̠y
2.
X: kani táán; M: kani táán; C: katáán;        A: kani táan; EJ: kani táán
3. X: no existe; C: naa$; P: naa$                            4. EJ: sana
̠ni

regar  vt  X: sikóso̠; M: no existe
1b. X: ko
̠so̠; M: ko̠so̠; C: koso̠; A: ko̠so̠;          EJ: ko̠s

regla  f  X: ndaí; A: nda̠yi; EJ: ndiáyu

regla, tener la  EJ: ko̠yo n

regresar  vi  1. X: ndikó; M: ndikó; C: ndikó;       A: ndikó; EJ: ndikó
2. (
a su propio lugar) X: nu
̠u̠; M: kunuǔ;        C: ku̠nuu; A: no̠o; EJ: kunu

regresar  vi  X: no existe; C: nandiko$; A: nandiko$

rehusar vt  (por capricho) X: soo

reírse  vi  X: kua̠ku̠; M: kua̠ku̠; C: va̠ku̠; A: kua̠ku̠; EJ: kua̠k

hacer reír  X: sikuáku̠; M: sakuáku̠;           EJ: sákua̠k

relajar los músculos  vt  1. EJ: ndasa vitá
2. X: sitáya; M: satáyá; EJ: satáya

relámpago  m  X: taxan; M: taxa; A: taxa; EJ: taxa

relampaguear  vi  X: ndi̠ye̠e̠; M: ndayee; A: nayee; EJ: ndaye̠

está relampegueando  X: xíndu̠

remedar  vt  1. X: sináa̠...yuú; EJ: sána̠a̠...yuú
2. X: ndi
̠na̠a̠; EJ: ndana̠

remendar  vt  X: ndikamá; M: ndaka̠ma;             C: ndakama$; A: nakama

remojar  vt  X: no existe; A: sanachii

remoler  vt  1a. (de mano después que está martajado) X: xandi̠i̠; M: no existe
1b. X: kixaa ndi
̠i̠; M: no existe
1c. X: ndasa ndi
̠i̠

remolino  m  1. X: tia̠chi̠; EJ: tia̠chn
2. (de cabeza) X: ya
̠ka̠; A: yaka̠; EJ: ya̠k

remover vt  EJ: sákuxiyo

renacuajo  m  EJ: chilo̠lo̠

rencoroso  adj  X: nda̠xa̠; C: ndáxa

rendir

rendir mucho  1a. X: kuyóko; M: kuyókó
1b. X: nduyóko; EJ: nduyóko

repartir  vt  1. X: nditaví; M: ndataví; C: ndatavi;       EJ: ndata
2. X: sikuáchí; C:
sakuachi; A: sakuachi;         EJ: sákuachi

repente  m

de repente  1. X: iin sana; M: iin sana
2. X: na
̠á ini; M: ná ini$
3. X: iin kuu so
va
4. X: tindu
̠ú
5. C: toto$

repetir  vi  1. X: sináa̠...yuú; EJ: sána̠…yu
2. X: ndi
̠na̠a̠; EJ: ndana̠

reponer  1a. vt  X: xanu̠ú; M: no existe
1b.
vt  X: kixaa nu̠ú; M: no existe
1c. vt  X: ndasa nu
̠ú
1d. vi  X: ndunu
̠ú

reprender  vt  1. X: nda̠i̠; M: ndayu̠; C: nda̠yu̠;       A: nda̠yi̠; EJ: nda̠y
2.
X: kani táán; M: kani táán; C: katáán; A: kani táan; EJ: kani táán
3. X: no existe; M: na̠; C: naa$; A: naa; P: naa$

requemar  vt  X: ndikami; M: ndakami; A: nakami

resbalar  vi  1. X: ndikaá; M: ndukaa$
2. (de un lugar alto, a uno más bajo) X: ya
̠á xa̠á; EJ: ya̠á xa̠á
3. X: no existe; C: kaa ní
ni$

resbaloso  adj  X: kaní; M: kaní; C: kaní; EJ: kaní

hacer resbaloso  vt  1a. X: xakaní; M: sakaní; EJ: sákaní
1b. X: kixaa kaní; M: no existe

1c. X: ndasa kaní; M: ndasa kaní

ponerse resbaloso  1a. X: kukaní; M: kukaní; EJ: kukaní
1b. X: ndukaní; M: ndukaní; C: ndukaní; EJ: ndukaní

rescatar  vt  X: sikâku; M: sakáku̠; C: sakáku̠;          A: sakaku; EJ: sáka̠ku

resembrar  vt  X: nditaán; M: ndataan$; EJ: ndataán

residuo  m  C: yakua̠

resignarse  v prnl  1. X: kaní ini; M: kaniní;        EJ: kaní ini
2. X: ka
nda ini; EJ: kandia ini
3. X: no existe; M: ndiee ini$
4. X: no existe; M: sandiee ini

resina  f  X: xùxà; C: xu̠xa; EJ: xuxa

resistente  1. X: xi̠i; M: xiǐ; C: xi̠i; EJ: xi̠i
2. (contra algo como la muerte o enfermedad)   X: ndeé ini

hacer resistente  1a. X: xaxi̠i; M: saxiǐ
1b. X: kixaa xi
̠i; M: no existe

ponerse resistente  1a. X: kuxi̠i; M: kuxíi;    C: kuxi̠i
1b. X: nduxi
̠i

resistir  vt  1a. X: xaxi̠i; M: saxiǐ
1b. X: kixaa xi
̠i; M: no existe

resolver  (problema) X: ndini̠í xi̠ní; C: ndaníi xíni; EJ: ndanií xní

resolver con sí mismo  vi  X: no existe;      C: kaka nduku xini

resoplar  vi  X: no existe; C: kiso xiko$

resortera  s  EJ: iín ndákée

respetar  vt  1. X: kañúú; M: kañúú; A: kañóó;          EJ: kañúú
2a. X: xaká
nú; M: sakánu; A: kasa káno;      EJ: sákánu
2b. X: kixaa ká
nú; M: no existe
2c. X: ndasa kánú; M: ndasa kánu; EJ: ndasa kánu
3a. X: xatǒ
o; M: sato̠ó; A: kasa to̠o; EJ: sátǒo
3b. X: kixaa tǒ
o; M: no existe

no respetar  X: ya̠a nu̠ú

respetuoso  adj  X: tǒo; M: to̠ó; A: to̠ó; EJ: tǒo
2. X: vií ini
3. X: yi
̠í ini

ponerse respetuoso  1a. X: kutǒo;
1b. X: ndutǒ
o; M: nduto̠o

respirar vt  EJ: ndakiin…tchí

respirar con congestión  X: kai su̠kún;       M: ka̠ skn; EJ: k skún

responder  vt  X: ndikuiin; C: ndakuiin;                A: ndakuiin; EJ: ndakuiin

responder por  X: ndikuiin...xa̠á;               A: ndakuiin...xa̠a̠; EJ: ndakuiin...xa̠á

respondón  adj  X: yuú ní

ponerse respondón  1a. X: xayuú; M: sayuú
1b. X: kuyu
ú; M: kuyuú

responsable  adj  X: vií ini

resquebrarse  vi  X: ndu̠va̠; M: ndu̠va̠; C: ndu̠va̠;           A: nduva; EJ: ndu̠v

resucitar  vt  1a. X: sinditáku; C: sandatiaku;         A: sanataku; EJ: sándatiaku
1b. X: nditaku; M: ndatiaku; C: ndatiaku;        A: nataku; P: ndataku; EJ: ndatiaku

resultado  m
con el resultado que  conj  X: no existe;           A: ñaxa̠a̠n

resultar  vi  1. X: kana; M: kana; C: nana$; A: kana; EJ: kana
2.
X: kee; M: kee; C: kee; A: kee; EJ: kee

retoñar  vi  (de la tierra o en las ramas) X: nana;    C: nana$; A: nana; EJ: nana
(como árboles en la primavera) X: nana ndíxín; A: nandisin

retoño  m  X: numá; C: numa$; A: noma; EJ: numá

retratar  vt  X: no existe; C: ndatava

retratarse  vi  X: nana; M: nana; EJ: nana

retrato  m  X: naná; M: naná; C: na̠na̠; A: na̠ná; EJ: nǎna

reunir fondos  vt  X: kakin; M: kakin; A: kakin;    EJ: kakin

reunirse  vi  1. X: ndi̠ka̠ya̠; M: ndaka̠ya̠;               C: ndakaya; EJ: ndaka̠y
2.
X: ndikitáán; M: ndakitáán; C: ndakitaan;   A: nakitáan; EJ: ndakitáán

revender  vt  X: ndixikó; C: ndaxi̠

reventarse  vi  X: ka̠ndi̠; M: kandi̠; A: kandi;      EJ: ka̠ndi

revivir  vi  X: nditaku; M: ndatiaku; C: ndatiaku;   A: nataku; P: ndataku; EJ: ndatiaku

revocar  1. vt  X: ndikaí; M: ndakayu̠; P: kai;     EJ: kayu, ndakayu                                        2. vi  X: ndikaí; M: ndakayu̠; P: kai; EJ: ka̠y

revoltoso  adj  1. X: káña; M: káña; C: kaña$;       P: káña ini
2. X: xuxan

revolver  vt  1. X: kavá; M: kavǎ; C: kava; A: kava; EJ: kava
2. X: ñuu; M: ñuu; A: ñoo; EJ: ñuu

rezar  vi  X: ndikuatu; C: ndakuatu$; EJ: ndakuatu

rezongar  vt  1a. X: xayuú; M: sayuú
1b. X:
kixaa yuú; M: no existe
2. X: ka
a válí yuú; M: kaa vali yuu$

rico  adj  X: kuíká; M: kuíka; C: vika$; A: kuíká;       P: kuiká; EJ: kuíka

hacer rico  1a. X: xakuíká; M: sakuiká;           EJ: sákuíka
1b. X: kixaa kuíká; M: no existe
1c. X: ndasa kuíká; M: ndasa kuíká

ponerse rico  X: kukuíká; M: kukuíká
X: ndukuíká; M: ndukuíka; A: ndukuíká; EJ: ndukuíka

riego  m

con riego, de riego  adj  X: ndóyó;           EJ: ndóyo

rifle  m  X: tixǐi; C: tu̠xii, A: tón xiin; EJ: tu̠xǐi

rígido

hacer rígido  1a. X: xa itún
1b. X: kixaa itún; M: no existe
1c. X: ndasa itún; M: ndasa itun;          EJ: ndasa itún

ponerse rígido  1a. X: ku itún; M: ku utún
1b. X: ndu itún

rincón  m  C: tu̠tu̠n

río  m  X: i̠ta; M: itia̠; C: i̠tia; A: yu̠ta; EJ: i̠tia

nacimiento del río  X: xi̠ní i̠ta

otro lado del río  X: xǐyo

Río de Alpoyecancingo  X: I̠ta Táva

Río de Igualita  P: Ita Kanu$

Río de Petlacalancingo  P: Ita Xatun$

riqueza  f  X: kuiká; M: kui̠ká

robar  vt  1a. X: sikuíná; M: sakuíná; A: kasa kuína;      EJ: sákuína
1b. X:
kixaa kuíná; M: no existe
1c. X: no existe; M: ndasa kuí

roca  f  X: yu̠ú; M: yu̠ǔ; C: yu̠u; A: yu̠u̠; EJ: yu̠

rociar  vi  (por ej.: zorrillo, perro o gato) X: tatá ndaa; EJ: lalá ndiaa

rocío  m  X: yúyú; M: yúyú; A: yúyú; EJ: yúyú

rocoso  adj  X: yu̠ú; M: yu̠ǔ; C: yu̠u; A: yu̠u̠;       EJ: yu̠

rodar  vt  X: sitúví; EJ: sátuví
vi  X: tuví; A: tivi; EJ: tuví

rodarse  vi  EJ: xikótuví

rodear  vi  X: ka̠va̠ nduu; M: kee nduu; A: kono nduu

rodilla  f  1a. X: ko̠ndo̠; M: ko̠ndo̠; C: ko̠ndo̠; A: kondo; EJ: ko̠nd
1b. X: ko
̠ndo̠ xa̠á; EJ: ko̠nd x
2. X: no existe; C: sitin$

andar en rodillas  X: kaka sítí; M: kaka sítí; A: kaka xiti; EJ: kaka sítí

ponerse de rodillas  X: kusítí; M: kusítí;      C: kusítí; A: kuxítí; EJ: kusítí

rogar  vt  1. X: kuaku ndávi; M: kuaku ndáví;     C: vaku ndavi$; A: kuaku ndávi; EJ: kuaku ndávi
2. X: no existe; A: kundaka chí
ña

ruega  vt  X: no existe; C: kúchíña

rojo  adj  X: kuáa; M: kuáa; C: kua̠a; A: kuáá;   EJ: kuáa

hacer rojo  1a. X: xakuáa; M: sakuáa
1b. X: kixaa kuá
a; M: no existe
1c. X: ndasa kuá
a; M: ndasa kuáa

ponerse rojo  1a. X: kukuáa; M: kukuáa;    C: kukuáa
1b. X: ndukuá
a; M: ndukuáa

rojo fuerte  X: kuáa ni̠í; M: kuaa nii

rojo oscuro  X: kuáa tu̠ún

rojo vivo  X: kuáa ñu̠u̠

rollizo adj  X: tíndúú

romper  1a. vt  X: kanda; M: no existe; C: kandia; A: kanda; EJ: kandia
1b.
vi  X: ta̠nda̠; M: tia̠ndia̠; C: tia̠ndia̠;         A: ta̠nda̠; EJ: tia̠ndi
2a.
vt  X: ndatá; M: ndatá; C: ndatá; A: ndatá; EJ: ndatá
2b.
v pron  X: nda̠tá; M: nda̠tǎ; A: nda̠tá;        EJ: nda̠tá
3a. v pron  X: kulá
la; M: kulala$
3b.
v pron  X: ndulála; EJ: ndulála

roncar  vi  1. X: kai su̠kún; M: no existe
2. X: ka
̠ña̠ su̠ku̠n; M: ka̠ña̠ su̠ku̠n; EJ: ka̠ skún
3. X: kui
̠so̠ xi̠tín; M: kui̠so̠ i̠xtǐn
4. X: nda
̠i̠ su̠kún; M: ndayu su̠ku̠n$; C: ndayu su̠ku̠n; EJ: nda̠y skún

ronchas  f   EJ: ndu̠x

ronronear  vi  1. X: kai su̠kún; M: no existe
2. X: ka
̠ña̠ su̠ku̠n; M: ka̠ña̠ su̠ku̠n; EJ: ka̠ skún

ropa  f  X: ti̠ko̠to̠; A: tiko̠to̠; EJ: samá

poner ropa  X: no existe; C: kuinu

rosa  adj  (color) X: no existe; C: ndii$; EJ: ndíi

rosado  adj  X: kuáa chǐkín; C: ndíi; EJ: ndíi

rostizar  vi  X: ka̠su̠n; M: ka̠su̠n; C: kasu̠n;           A: kason; EJ: ka̠sn

roto  adj  1. (p. ej.: tela, papel) X: la; M: lálá; A: lálá; EJ: lála
2. X:
ví; M: láví; EJ: láví

rozar  vi  (terreno; antes de sembrar)  X: ka̠xi̠n;     M: ka̠xi̠n; A: ka̠si̠n; EJ: ka̠xn

rucio rodado  adj  X: kuíin; M: kuíín; A: kuíín;     EJ: kuíín

hacer rucio rodado  1a. X: xakuíín;            M: sakuíín
1b. X: kixaa kuíín; M: no existe

ponerse rucio rodado  1a. X: kukui̠i̠n;        M: kukui̠i̠n
1b. ndukui
̠i̠n

ruido  m  X: má; M: káma

hacer ruido  1. X: ka̠su̠n; M: ka̠su̠n; C: kasu̠n; A: kason; EJ: ka̠sn
2a. X: kui
̠so̠; kui̠so̠; A: kui̠so̠; EJ: kui̠s
2b. X:
ndi̠kui̠so̠
3. (zumbar) X:
ni̠i; M: nii̠; C: ndinii;     A: ni̠i; EJ: ni̠i                                                     4a. X: kaxán; M: kaxán; A: ka̠xn;        EJ: kaxán
4b. (como de trastes) X: sikáxán;          EJ: sákaxań

tipo de ruido  X: no existe; M: ndayu

ruidoso  adj  EJ: laxán

estar ruidoso  X: kaxán; M: kaxán; A: ka̠xi̠n;    EJ: kaxán

 


S  -  s

 


saber  1. vt  X: kuni; M: kuni; C: kuni; A: koni;    EJ: kuni̠
2. vt  X: kunda
̠a̠ ini; M: kundáa ini; A: kundaa ini; EJ: kunda̠a̠ ini
3.
vt  X: tu̠va; M: tuva̠; A: ti̠va; EJ: no existe
4. vi (sabor) X: kaxí; M: kax
ǐ; C: kaxi; A: kaxi; EJ: kaxí
5. vi  (sabor) X: kuxi; M: kuxi; C: kuxi;          A: kuxu; EJ: kuxi

sin saber  X: kua̠a̠n ini; M: kua̠a̠n ini; EJ: kua̠a̠n ini

sabio  adj  (inteligente) X: ndíchi; M: ndíchí; EJ: ndíchi

sabor  m  A: siko̠

sabor astrigente de vegetales  X: asun

sabor de fruta que no está madura  X: yatu; M: atǔ; C: atu$, asun; EJ: atu

sin sabor  adj  1. X: katí; M: kat; C: katí; A: katí; P: katí
2. (de sabor; se usa más con caña de azúcar) X: ya̠xa̠; M: axa

tener buen sabor  vi  X: ku̠xa̠a̠n támí yuú

saborear  vi  X: no existe; C: xaxii$

sabroso  adj  X: ya̠sín; M: ya̠si̠n; C: ya̠xin; A: ya̠si̠n; EJ: yasín

hacer sabroso  X: xaya̠sin; M: no existe

ponerse sabroso  1a. X: kuya̠sín; M: kuyási̠n
1b. X: nduya
̠sín

sacar  vt  X: tavá; M: tava; C: tava; A: tava;        EJ: tavá
X: no existe; C: ndatava
X: sañá; M: sañá; C: sañá; A: sañá; EJ: sañá
X: (
ropa; pero no se usa con camisa) X: sikinúú; C: sakanuu$; EJ: sákinúu
 X: (para servir a alguien) X: kachi
i; M: kachii; A: kachii; P: kakii$; EJ: kachii
X: no existe; C: kee$

sacerdote  m  X: su̠tu̠; M: su̠tu̠; A: su̠tu̠; EJ: su̠t

saciar  X: ndixaa ini; A: xaa ini

sacrificar  vt  X: kakin...ta̠i̠; M: no existe; C: kakin tiáyu
2. X: no existe; M: so
̠ko̠; EJ: so̠kó

lugar de sacrificio  X: vee ndo̠yo

lugar donde hacen sacrificios  X: ñùù sìsò

sacrificio con que reza  X: no existe; C: ñaa ndakuatu

sacristán  m  X: no existe; C: skrixta$

sacudir  vt  1. X: sikánda̠; M: sakánda; C: sakánda;      EJ: sáknd
2. X: kisi; M: kisi; C: kisi; A: kisin; EJ: kisi

sagrado  adj  X: i̠í; M: yi̠ǐ, i̠ǐ; A: yi̠i̠; EJ: i̠

sal  f  X: i̠ín; M: ñi̠ǐ; A: ñi̠i̠; EJ: i̠ín

sal de cal  X: i̠ín ya̠xa̠; M: iin yaxa$; A: ñi̠i̠ yása 

echar sal  X: no existe; C: sava$

salado  adj  X: u̠va̠; M: i̠va̠; C: u̠va̠; A: yo̠va̠;     EJ: u̠va̠

hacer salado 1a. kixaa u̠va̠; M: no existe
1b. X: ndasa u
̠va̠

ponerse salado  X: ku u̠va̠; C: ku uva

salir  vi  1a. X: kee; M: kee; C: kee; A: kee; EJ: kee
1b. (más o menos
permanente) X: ndee
2a. (p. ej.: persona, planta, diente, sol; suj. sing.) X: keta; M: kita; A: keta; EJ: kita
2b. A: ndeta
3a. (
por ej.: plantas, dientes, chicatanas; suj. pl.) X: kana; M: kana; C: kana; A: kana; EJ: kana
3b. (suj. pl.) X: kana koo; M: no existe; A: kana koo
4. (quedar) X: kindo
̠o; M: kindoo; A: kindoo; EJ: kindo̠o
5. (la punta de una planta que está brotando)     X: ndikuná nu
̠ú
(suj. sing.) X: no existe; M: kanáta; C: kanata
6. C: kandata$
7. (suj. pl.) X: no existe; C: kikoo$; A: kikoo$
8. (una area encerrada) X: no existe; C: kikoyo$;    A: kikoyo
9. (
de un lugar abierto; suj. pl.) X: no existe;    A: ndikoyó
10. (suj. pl.) X: no existe; C: ndokoo$;            A: ndikoo;
10. (como en un grupo) EJ: ta
̠n

hacer salir  vt  X: no existe; C: kee$

saliva  f  X: sìì; M: tiasii$; A: ta̠yuu̠; EJ: tiásǐi, sǐi

salivar  vi  1a. X: kuya̠sín yuú
1b. X: nduya
̠sín yuú

salsa  f  X: tiàá; M: tia̠á; A: te̠á; EJ: tia̠

saltamontes  m  X: tìkà; M: ti̠ka; A: ti̠ka; EJ: tika

saltar  vi  (en el mismo lugar o de un lugar al otro) X: kandeta; M: kandita; C: kandita; A: kandeta; EJ: kandita
2. (de un lugar a otro) X: ndava; M: ndava;      C: ndava; A: ndava; EJ: ndava

salud  

tener buena salud  vi  X: no existe; M: no existe; C: kunduváa

saludar  vt  X: chindeé; M: chindieé; C: chindieé; A: chindeé
2. X: ka
̠a̠n ndióxi̠; M: kaan ndioxi; C: ka̠a̠n ndioxi$; EJ: ka̠a̠n ndióxi̠
3. (dar la mano) X: tiin nda
á; A: kunomi ndaa̠

salvaje  adj  X: kití; M: kití; C: kití; A: kiti̠; EJ: kití

salvar  1a. vt  X: sikâku; M: sakáku̠; C: sakáku̠;            A: sakaku; EJ: sáka̠ku
1b. vi  X: ka
̠ku; M: kaku̠; C: kakú; A: kaku;    EJ: ka̠ku

San Juan Bautista Tlachichilco  X: Xìyò Kuáa

San Miguel Amoltepec  X: Miyé; C: Kava Ndikoo

San Rafael  X: Tikǐxi; C: Tikixí

sanar  1a. vt  X: sinduváa; M: sanduvaa$;           A: sanduva̠a; EJ: sánduva̠a
1b. v prnl  X: nda
a; M: ndaa; C: ndaa;          A: ndaa; EJ: ndaa
2a. X: sindá
a; M: sandaa$; A: sandaa;          EJ: sándaa
2b. v prnl  X: nduva
̠a; C: nduvaa; A: nduva̠a;   EJ: nduva̠a

sangre  f  X: ni̠í; M: ni̠ǐ; C: ni̠i; A: ni̠i̠; EJ: ni̠

fuerte sangre  X: ndeé ni̠í

Santiago Juxtlahuaca  EJ: Skuíya

santificado  

estar santificado  X: kuyi̠í; M: kuyíi̠;           A: kuyi̠i̠; EJ: ku i̠

santo  adj  X: i̠í; M: i̠ǐ; A: yi̠i̠; EJ: i̠

sapo  m  X: kóló
X: kóndó; M: ndikóndó; C: ndíkóndó
X: no existe; M: ndilékue; C: ndilékue; EJ: lékue

sarape  m  X: chílo̠; M: chílo̠; A: tikachí si̠ko̠n;   EJ: no existe

sarna  f  X: tikâtá; C: tikáta

Satanás  X: kití nǎa; M: kití ñǎa; C: kiti naa$, tiñaa$, nañaa$; P: timiaa$; EJ: kití nǎa, tmia

satisfecho  

quedar satisfecho  X: ndixaa ini; A: xaa ini

sazonar  

sin sazonar  adj  X: katí; M: katí; C: katí;     A: katí; P: katí; EJ: katí

seca  vt  X: no existe; C: sakasun$

secar  1a. vt  X: si íchi̠; M: sandáchi̠; A: sayichi̠
1b.
v prnl  X: i̠chi̠; M: i̠chi̠; C: i̠chi̠; A: yi̠chi̠
1c.
v prnl  X: ndi̠chi̠; M: ndachi̠; C: ndachi̠
2a. vt  X: no existe; A: sayaa
2b. vt  X: no existe; A: sanayaa
2b.
v prnl  (la ropa) X: ndiyaa; C: ndayaa$;     A: nayaa; EJ: ndayaa
3.
v prnl (flor, calabacita, pozo) X: ndoko;      M: ndoko; A: ndoko; EJ: ndoko
4. v prnl  (la lluvia) X: ndikui
̠ta; C: ndukuita$

seco  adj  X: íchi̠; M: ichí, ndichí; C: íchi; A: yi̠chí;        P: íchi; EJ: íchi

sed  f

tener sed  1. X: i̠chi̠ ini; M: ichi̠ ini; A: yichí ini
2. X: no existe; A: yichí...takui
̠i

seda  f  C: xela$

seguido  adv  

muy seguido  (de tiempo o de lugar)          X: chi̠tu̠n; M: chi̠tu̠n; EJ: chi̠tn

seguir  vt  X: ku̠ndi̠ku̠n; M: kundiku̠n; C: tandikun$; A: kundíko̠n; EJ: kundi̠kn

segundo  adj

de segunda mano  X: u̠; EJ: no existe

segundas hierbas  X: kukûvi; A: kuu̠ kivi

hacer que hace el segundo labor  X: sindîvi... si̠ndi̠kí; C: sandivi; A: sandivi;            EJ: sándi̠vi…sndkí

seguro  m  X: kàà chikií M: kaa tiku$; P: kàà káncho

seguro  adj  X: kútú; M: kútu̠; C: kutu$; EJ: no existe

estar seguro  X: no existe; M: no existe;     C: kunduváa

seis  adj  X: i̠ñu̠; M: i̠; C: ; A: ; EJ:

sellado

ser sellado  C: ña̠ni

sellar  vt  C: yani$

sembrar  vt  X: chii; M: chii; C: chii$; A: chii;   EJ: chii

sembrar con palo  X: chii yókó; M: no existe; A: chii yátá

semejante

algo semejante  X: no existe; C: ndatáan

semental  adj  (de maíz o de animales) X: tàtà;     EJ: tata

semilla  f  1. X: si̠va̠; M: si̠va̠; A: si̠va̠; EJ: si̠v
2.
(chica) X: ndikín; M: ndikín; C: ndakin$;            A: ndiki̠n; EJ: ndikín
3. (hueso de fruta como ciruela o durazno)      X: ndu
̠ú; C: ndu̠u; EJ: ndu̠

tipo de semilla  X: ya̠va

seno  m  1. X: ndosó; C: ndosó; EJ: ndosó
2. (hablando con un niño) X: loló; EJ: loló

sentadera  f  X: kaá; M: kaá; A: ka̠a̠; EJ: ka

sentado

poner sentado  X: no existe; A: taxi koo

sentarse  vi  1a. (suj. sing.) X: kundúú; M: kundúǔ; C: kundúu; A: kandúu; EJ: kundu
1b. X: ndikundú
ú; C: ndukunduu$;               EJ: ndakundu
2a.
(suj. pl.) X: kundoo; M: kundee; C: kundee;          A: kundoo; EJ: kundee
2b. X: ndikundoo

sentarse en cuclillas  X: kundúú koo;         C: kunduu koo$

sentir  vt  X: kuni; M: kuni; EJ: kuni

sentirse  vi  A: nakoni

seña  f  (como rastro) X: ndaá; M: ndaá; C: nda̠a; A: ndaa̠; P: ndaá; EJ: nda

señalar  vt  1a. (con mano o dedo) X: sináa̠ ndaá A: sanaa ndaa̠
1b. X: na
̠a̠ ndaá; M: ñaa ndaa$; C: ñaa ndaa$
2a. (con mano o dedo) X: sikáká nda
á;          EJ: sákaka nda
2b. X: kaka nda
á; M: kaka ndaá
3. (con mano o dedo) X: kata nii ndaá; A: kata nii
4. (con mano o dedo) X: no existe; C: kisi nda
a
5.
X: no existe; M: no existe; A: kuniya$

señaloso  adj  (de algo malo) X: íná; M: ína;       EJ: ína

señor  m  X: táta; M: tata; C: tátá; A: tátá, tataá;   EJ: táta

señora  f  X: nána; M: náná, nana; C: náná; A: náná; EJ: nána
2. (para refiere a una anciana; es más respetuoso que nána) X: nána chée; M: nána chee; C: nana chee; EJ: nána chêé, nána xá
nu

separar  1. vt  X: sikutáa; C: sakútia̠a; EJ: sákutia̠a
2a. vi  X: no existe; C: ta
vi sava$
2b. X: ndita
̠ví sava
3. X: ta
ví táán; A: tavi táan

sepulcro  m  X: ñáñá; C: ñáñá; EJ: ñáñá

ser  vi  1. X: koo; M: koo; A: koo; EJ: koo
2.
X: kuu; M: kuu; A: kukuu; EJ: kuu
3. C: kuvi$

 

serenata  f

llevar serenata  X: kata ndaa; M: kata ndiaa

serio  adj  X: i̠chi̠ ini; M: ichi̠ ini; A: yichí ini

serpiente  f  X: ko̠ó; M: ko̠ǒ; C: ko̠o; A: ko̠o̠;      EJ: ko̠

serrar  vt  X: no existe; C: sanunu$

servilleta  s  X: somá; M: sama$; A: yitin;         EJ: samá

sesos  m  X: mbeke xi̠ní; M: ixán xi̠nǐ; A: meke si̠ni;       EJ: ndiki xi̠ní

 adj  X: uun; A: oon; EJ: uun

si  conj  1. X: tá; C: tan$, tén; A: tá; EJ: tá
2. X: tu; M: tu; C: tun$; EJ: tu
3. (combinación de y tu) X: tátu; EJ: tátu
4. X: no existe; A: táná

5. X: á; M: á; A: án; EJ: á                              6. EJ: átu

siempre  adv  1. X: nina saá; C: nina saá$; EJ: nina saá
2. X: chiñu; M: chuun; A: chiño

sien  f  X: ña̠ma̠; EJ: ña̠m

siete  adj  X: u̠xa̠; C: u̠xa̠; A: u̠xa̠; EJ: u̠x

siguiente  adj  X: inka; M: inka̠; A: inka̠; EJ: iinka

silbar  vi  1. X: tutu; A: tutu; EJ: tutú
2. (
muy recio) X: kisívi
̠; M: sikisíví; A: kusivi; P: sisivi̠; EJ: sikisívi

silla  f  X: ta̠i̠; M: tiayu̠; C: tiayu̠; A: tayi̠; EJ: tia̠y

sillón  m  EJ: tia̠yu̠ kánu

silvestre  adj  X: ikú; M: ikú; C: yukú; A: yu̠ku̠;     P: ikú; EJ: yukú

sima  f  X: taví; A: távi

simple  adj  1. (de sabor) X: katí; M: katí; C: katí; A: katí; P: katí; EJ: katí
2. (de sabor; se usa más con caña de azúcar)     X: ya
̠xa̠; C: axa
3. (menso) X: núú; EJ: núú

ponerse simple  X: ndukatí; C: ndukatí

sincero

estar sincero  X: ndinuu ini; A: ndinóo ini (?), ñii toon; EJ: ndinuu ini

sobar  vt  1. X: ka̠ta̠vi̠; M: katavi̠; A: katavi̠;        EJ: kata̠v
2a. X: kavá; M: kav
ǎ; C: kava; A: kava;         EJ: kava
2b. X: no existe; C: ndakava

3. X: kua
̠xin; M: kuaxi̠n; EJ: kua̠xin
4. X: ndiyákun; M: ndayakun; C: ndayakun;    EJ: ndayǎku
5. X: no existe; M: ku
ni ndaá

sobre  prep  X: sa̠tá; M: sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A: sa̠ta̠;       EJ: sa̠tá

sobrenombre  X: ki̠ví vǎá

sobrevivir  vi  X: kutaku; M: kutiákú; C: kutiaku$; A: kutaku; EJ: kutiaku

sobrina  f  X: xi̠ku̠n; M: xiku$; EJ: xi̠kn

sobrino  m  X: xa̠xi̠n; M: saxin$; C: sa̠xi̠n;           A: xa̠xi̠n; EJ: saxi

sofá  m  EJ: tia̠yu̠ kánu

sol  m  X: ñu̠u; M: ñu̠ǔ; C: ñu̠u; A: ño̠o; P: ñu̠ú; EJ: ña̠ nd

hacer sol  vi  X: ndandií; A: nandii

solamente  adv  1. X: ndá; M: ndia; C: ndia$;      EJ: ndáá
2. X: ndinuu; EJ: ndinuu
3. X: ndi
̠sàà; A: 1ndasaá
4. X: nina; A: nini; EJ: nina
5. X: sìín; EJ: sǐin
6. X: tákua; EJ: tákua
7. X: no existe; A: laá

soldado  m  1. (casi siempre usa el pronombre ra̠, nda̠ o na̠)  X: lapa; M: lapa; EJ: lapa
2. M: sindaru
3. M: nachée kue
̠e̠

soleado  adj  EJ: ndîí

sólido  

ponerse sólido  (la grasa de un caldo cuando se enfrie) 1a. X: kuyúú
1b. X: nduyúú; C: nduyúú

sollozar  X: xa̠ka̠n ini; M: xa̠ka̠ ini; A: xi̠ka̠n ini;   EJ: xi̠k ini

sólo  1. adv  X: mií; M: mií; A: mi̠i; EJ: mií
2. adv  X: ndá; C: ndia$
3. adj  X: mitú
ún; C: mii tuun$; A: matóon
4. adj  (se usa con los números iin y u̠vi̠)          X: ndaá; EJ: ndáá
5. adj  C: si$
6. part  X: va; A: va; EJ: va
7. part  (casi siempre se usa con verbo negativo) X: ví; EJ: ví

sólo uno  X: iin ndaá; M: iin ndaá; A: ñii la̠á;     EJ: iin ndaá

ponerse solito  X: ndundíi

solitario  

sentir solitario  1a. X: kuchíñá ini;            M: kuchíñá ini; EJ: kuchíña ini
1b. X: nduchí
ñá

soltar  1a. vt  X: sañá; M: sañá; C: sañá; A: sañá; EJ: sañá
1b.
vi  A: sa
̠ña̠
2a. vt  (ropa; pero no se usa con camisa)         X: sikinúú; C: sakanuu$; EJ: sákinúu
2b. vi  (para abajo) X: kinúú; M: kunuu; P: kinuu ndaa$; EJ: kinúu ndiaa
3a. vi  (el cuerpo) X: xave
̠e; M: save̠
3b.
vi  X: kixaa ve̠e; M: no existe
3c.
vi  X: no existe; M: ndasa ve̠e

soltero  adj  X: kuâán; M: kuáǎn; A: kuáa̠n;         EJ: kuâán

solución  

no hay solución  X: kǒó ta̠tán; EJ: köo ttán

sombra  f  X: nda̠tí; M: katí; A: kunda̠ti̠; EJ: nda̠tí

sombrero  m  X: xîní; M: xínǐ; C: xíni̠; A: síni̠, yu̠síni; EJ: yúxi̠ní

copa de sombrero  X: kaá xîní; C: kaa yuxini$

sompo (reg.) m  (tipo de calabaza que es rayada con blanco)  P: tinuu

sonaja  f  X: li̠ka̠ña̠; M: kití káña̠

sonámbulo  

ser sonámbulo  X: ndiko̠o sáná; C: ndoto sána

sonar  vi   1. X: kaa; M: kaa; C: kaa$; EJ: kaa
2. (sonido de plástico, de zacate seca, de hierbas, etc.) X: ka
̠ña̠; M: ka̠ña̠; EJ: ka̠
3. C: kuakaxan$
vi  X: xáa
vi  X: no existe; C: ñana$

sonido  m  X: nama; C: nama

sonido tropel  X: no existe; C: kachin

soñar  vi  X: ndixáni; A: xani; EJ: xǎni

soplador  m  X: ndivíchin; C: nditivi$; EJ: nditívi

soplar  vi  X: tivi; M: tivi; C: tivi; A: tivi; EJ: tivi

soportar  vi  X: xa̠a̠ ndeé ini; EJ: xa̠a̠ ndieé ini

sordo  adj  X: ó; M: soo; A: sóó; P: sóó;       EJ: só

sostener  vt  1. X: ndanii; M: ndonii; A: ndanii;     EJ: ndanii
2. tiin ndaa; C: tandiaa; A: tindaa; EJ: tiin ndiaa

suave  adj  X: vitâ; M: vitá; C: vitá; A: vitá; EJ: vitá
(por ej.: frijoles, nixtamal, lodo, carne)            X: la
mba; M: lamba̠

hacer suave  vt  1a. X: xalamba; M: no existe
1b. X: kixaa la
mba; M: no existe
2a. X: xavitâ; M: savitá
2b. X: kixaa vitâ; M: no existe

      2c. EJ: ndasa vitá

ponerse suave  X: kulamba; M: kulamba̠
X: ndula
mba
X: kuvitâ; M: kuvitâ; C: kuvitâ; EJ: kuvitá
X: nduvitâ

subir  1a. vt  X: sindáá; C: sandaa$; EJ: sándaa
1b.
vi  X: ndaa; M: ndaa; C: ndaa; A: kundaa; EJ: ndaa
2.
vi  (pájaros en los árboles) C: koso
3. vi  X: xi
̠nu koo
4. vt  X: no existe; C: sakaa$

subir la presión arterial   EJ: kundaa ni̠

suceder  vi  X: kuu; M: kuu; A: kukuu; EJ: kuu

sucio  adj  1. X: ya̠kua̠; M: ya̠kua̠; A: yakua̠;        EJ: ya̠ku
2. X: chí
ñá; M: chíña; C: chaan$; A: chíña;           P: chaan$; EJ: chíña
3. X: kuíin; M: kuíín; A: kuíín; EJ: kuíín
4. X: ta
̠ka̠; M: ta̠ka̠; C: ta̠ka̠; EJ: ta̠k

sudar  vi  (como un vaso con algo frío)                X: ndikuaku; M: ndakuaku; C: ndakuaku$;      EJ: ndakuaku

sudor  m  X: tìti̠ín; C: tia̠tiin, A: ta̠tíin

suegro, a  m, f  X: si̠so; M: xiso̠; A: si̠so; EJ: si̠so

sueldo  m  X: ya̠vi; M: yavi̠; A: ya̠vi; EJ: ya̠vi

suelo  m  M: ñuú; M: ñuú; C: ñu̠ú; A: ñoo̠;         P: ñuú; EJ: ñu

sueño  m  1. (por el cansancio) X: mǎna; M: mana; EJ: mǎna
2. X: xa
̠ni

suerte  f

dejar la suerte  X: ndikava suerte;              C: kandakava suerte

que tiene suerte para cazar  X: ún

sufrimiento  m  X: tindóó; M: tundoo; EJ: tu̠ndó
X: no existe; M: chá
án

sufrir  vi  1a. X: kuchíñá ini; M: kuchíñá; EJ: kuchíña ini
1b. X: nduchí
ñá
2. X: ndo
o; M: ndoo; A: kundoo; EJ: ndoo

hacer sufrir  X: sindóó; M: sandoo$;           C: sandoo$; EJ: sándoo

surco  m  X: chi̠chi; M: chichi̠; A: chi̠chi; EJ: chi̠chi

suspendido  

estar suspendido  X: kutanu; M: kutanu;    EJ: kutanu

suspender  vt  (una decisión) X: chitanu; M: no existe; P: katanu$; EJ: chitanu

suspirar  X: xa̠ka̠n ini; M: xa̠ka̠ ini; A: xi̠ka̠n ini;   EJ: xi̠k ini

susurrar  vi  X: ka̠a̠n yǎá; M: ka̠a̠n ya̠á

 


T  -  t

 


tabla  s  X: vi̠tún; M: vitu$; C: vitu$; A: vi̠ti̠;       EJ: vitú, tiáyú

tacaño  adj  1. X: ndá; M: xíndia̠; A: sínda̠;     EJ: xíndiá
2. X: ndeé ini

tal

tal vez  1. X: vasana
2. X: chi vasana
3. X: á sana; M: á sana
4. A: vavaa
̠                                          5. EJ: átu

taladrar  vt  X: kaan; M: kaan; C: kaan; A: kaan; EJ: kaan

talar  vt  (antes de sembrar) X: ka̠xi̠n; M: ka̠xi̠n;    A: ka̠si̠n; EJ: ka̠xn

tallo  m  X: sa̠ma̠; A: tamá

tallo de maíz  X: itu; M: itu; C: itu; A: yutu;       P: itu; EJ: itu

tamal  m

tamal de carne  X: tikôó; A: tikoo̠; EJ: tikôó

tamal de calabaza  X: tikiín

tamal de elote  X: sùví; A: sivi̠; EJ: suví

tamal de frijol  X: ndi̠saán

tamal de frijol molido  A: tikañíí

tamal de frijoles frescos  X: lǔsu; M: no existe; A: no̠o̠ yusu

tamalayota (calabaza que es es colorada o naranjada afuera) X: kiâmí; M: ikín ñami

tambalearse  vi  (con mareo o borrachería) X: xikó ka̠va; C: xiko$; P: xiko$

también  adv  1a. X: tu; M: tu; C: tun$; EJ: tu
1b. EJ: saá tu                                                      2. X: tuku; M: tuku; A: tuku; P: túkú; EJ: tuku
3. conj (se usa entre palabras y frases) X: tin;       M: chin$; A: tín; EJ: chin

tambor  m  M: la̠mbo̠; C: la̠mbo̠; EJ: támbo̠, lmb

tamo  m  1. X: ya̠á; M: ya̠ǎ; A: ya̠a̠
2. X: y
ǎka; M: yáka; C: yáka; EJ: yáká

tanto  conj  C: suva$; EJ: suva

tapa  f  X: yuú; M: yuú; C: yu̠u; A: yuu̠; EJ: yu

tapar  vi  X: no existe; C: tiindiaa$

tarántula  f  M: tindóo; C: tindóó; A: tindóo

tardar  vi  1. X: kua̠chi̠; M: kuachi̠; A: kuachi̠;     EJ: kua̠ch
2a. X: kuvai; M: no existe
2b. X: nduvai

hacer tardar  vt  1. X: xavai; M: no existe           2. X: no existe; M: sakuáchi̠; EJ: sákuch

tardó  X: ku̠á

tarde  s, adv  X: xikuàá; C: kuaa; A: xikuaa, xi̠kuaa; EJ: xkuaá

tartamudo  adj  X: ta̠ta̠n; EJ: tia̠tin

tecolote  f  1. X: tìmí; M: timǐ; EJ: timí                 2. EJ: kondutu

techo  m  X: xi̠ní vee; A: xini vee; EJ: xi̠ní vee

teja  f  X: téja; M: chiyo; A: chiyo; EJ: téja

tejamanil  m  X: taí; C: tia̠yú; EJ: tiǎyu

tejer  vt  X: no existe; M: kunu; C: kunu; EJ: kunu

tejocote  m  X: tinǔmí; A: ti̠nomi̠

tejón  m  X: ìì; M: yii̠, ii̠; A: yii; EJ: ii̠

telar

telar de cintura  m  X: no existe; C: isa$;    EJ: isa

telaraña  f  X: xi̠ndu̠va̠; M: xindu̠va̠

temazcal  m  X: íín; M: íin; C: íin; A: ñíi; EJ: íin

temblar  vi  (la tierra) X: ta̠an; M: ta̠ǎn; A: ta̠an;  EJ: ta̠an

hacer temblar  vt  1. X: kisi; M: kisi; C: kisi;      A: kisin; EJ: kisi
2. X: sikánda
̠; M: sakánda; C: sakánda; EJ: sáknd
3. X: sitâan

temblar por calentura  1a. X: tu̠vi
1b.
X: ndi̠tu̠vi; EJ: ndatu̠vi

temer  vi  X: kundasí; M: kundasí; EJ: kundasí

templero  f

templero del telar  X: no existe; C: minǐ

templo  m  X: vee ñu̠u; M: venúu; A: vee ño̠o;         EJ: veñu̠u

temporada  f

temporada de secas  X: M: imí; C: ñumí$;    A: ño̠mí; EJ: ñumí

temporada del frío  X: kaxin; M: kaxin

temprano  adv  1. (en la mañana) X: naa; M: ñaa$; EJ: naa
2. (de la mañana) X: xita
̠a̠n; C: xitia̠a̠n; A: xitaan
3. (antes de que esperaba) X: ya
̠chi̠; M: ya̠chi̠; A: yachi; EJ: ya̠ch

tenate  m  X: ndo̠ó; C: ndo̠ó; EJ: ndo̠

tendón  m  X: tùchi; A tu̠chu; EJ: tu̠chi

tener  vt  1. X: kunii; M: kunii; C: kunii; A: kunii; EJ: kunii
2. X: kuu mií; M: no existe; A: kukomi
3. (
cosas en común) X: koo ndiká
nú; M: kánu

ten  X: uún; EJ: uún

tentar  vt  X: koto ndosó; M: koto ndoso̠; A: koto ndoso; EJ: koto ndosó

tentón  adj  X: ndaá; M: ndaá; C: nda̠a, A: ndaa̠; P: ndaá; EJ: nda

ser tentón  1a. X: xandaá; M: sandaá
1b. X: kixaa nda
á; M: no existe

terco  adj  X: no existe; A: ta̠toon

terminar  1a. vt  X: sindíí; M: sandii; A: sandii;       EJ: sándii
1b.
vi  X: ndii; M: ndii; A: ndii; P: ndii;      EJ: ndii
2a. vt  X: sixînu;  M: saxinu; EJ: sáx
nu
2b. vi  X: xi
̠nu; M: xi̠nu; A: xi̠no; EJ: xi̠nu
3. (
algo lineal, como surco) X: keta xíyó; M: kita xíyo

terreno  m  X: ñuú; M: ñuú; C: ñu̠ú; A: ñoo̠;       P: ñuú; EJ: ñu

terreno donde no pueden sembrar con yunta  X: nda̠xi̠n; M: nda̠xi̠n; A: nda̠xi̠n;         EJ: nda̠xn

testamento  m  X: ndaí; A: nda̠yi; EJ: ndiáyu

testificar  vt  ndikuiin...xa̠á; A: ndakuiin...xa̠a̠;     EJ: ndakuiin...xa̠

testimonio  m  (documento) X: ata; M: ata; C: ata;     EJ: ata

tía  f  X: xìxì; M: xixi; C: xixi; A: sisi; EJ: xixi;    EJ: xixi

tía política  s  nána loo; M: sii loo$; C: sii loo$, naloo

tibio  adj  1. X: vi̠xi̠n; C: vi̠xi̠n; EJ: vi̠xn
2.
X: no existe; C: saa$; A: saa
̠

ponerse tibio  X: nduvi̠xi̠n; C: nduvixin;    EJ: nduvi̠xn

tiempo  m  1. X: và; M: kuva; EJ: kǔva
2. C:
tiembo$

hace tiempo  1. X: xinaá; A: xinaa; EJ: xina
2. X: ya
̠chi̠; M: ya̠chi̠n; A: ya̠ti̠; EJ: ya̠ch
3. X:  saá ví
4.
C: tiembo$

tiempo de calor, sequía  X: imí; M: imí;      C: ñumí$; A: ño̠mí; EJ: ñumí

tiempo de lluvias  X: sáví; M: sáví; A: sáví; P: sáví

tener tiempo  X: kunáa; M: kuñaa̠;            A: kunaa; EJ: kuna

tierno  adj  ítá; M: ítiǎ; C: ítia̠; A: yúta̠; P: ítá;      EJ: ítia

hacer tierno  1a. X: xa ítá; M: sa ítia̠; EJ: sa ítia
1b. X: kixaa ítá; M: no existe

ponerse tierno  1a. X: ku ítá
1b. X: ndu ítá; M: ndu ítia
̠; C: ndu ítia̠

tieso  adj  X: ndakú; M: ndaku̠; C: ndaku̠; A: nda̠ku̠; EJ: ndakú

hacer tieso  vt  1a. X: xa itún
1b. X: kixaa itún; M: no existe

1c. X: ndasa itún; M: ndasa itun;          EJ: ndasa itún

ponerse tieso  1a. X: ku itún; M: ku utún
1b. X: ndu itún

tierra  f  1. X: ñuú; M: ñuú; C: ñu̠ú; A: ñoo̠;       P: ñuú; EJ: ñuú
2. (mundo) X: ñùù íví; C: ña
̠yúvi; A: ñoyívi;    EJ: ña̠ yúví

tierra muy fértil al borde de un río  X: xu̠xa̠n; EJ: xu̠xn

tigre  m  X: ndikaa; C: kuíi̠n; A: kuíi̠n, ndikaa;    EJ: kui̠i̠n

tigrillo  m  X: no existe; C: ñaña$, ñañaa

timido  adj  X: tíkú; EJ: túku

ser tímido  1a. X: kutíkú; M: kutúku̠
1b. X: ndutíkú

tío  m  X: xìtò; M: xito; C: xito; A: sito; EJ: xito

tío político  X: táta loo; M: ivá loo

tipo  m  X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠; EJ: nu̠

tirar  1a. vt  X: kata; M: katia; C: katia; A: kata;   EJ: katia̠
1b.
vt  X: no existe; M: ndakatia; C: ndakatia
2. vt  X: sikáná; M: sakána; C: sakána;            A: sakana; EJ: sákana
3. vt  X: sukún
4. vt  (líquido sobre algo o alguien en el temazcal) X: sikáá; M: sakáá; C: sakaa;          EJ: sákaa
5. vt  (fusilar) X: kiní; M: kiní; C: kiní; A: kiní; EJ: kiní
6. vt  (meter) X: ko
ni ndaa; M: koni; EJ: koni
7. vt  (líquido) X: no existe; C: kati$
8.
vi  (líquido, cosa) X: kui
̠ta̠; M: kui̠tia̠; A: kui̠ta̠;    EJ: kui̠ti

hacer tirar  vt  X: no existe; C: sakatia

tiznar  1a. vt  X: xatu̠ún; M: satu̠u̠n
1b. X: kixaa tu
̠ún; M: no existe
1c. X: ndasa tu
̠ún
2a. vi  X: kutu
̠ún; M: kuchi tuun$
2b. vi  X: ndutu
̠ún

tizne  m o f  X: tu̠ún; M: tu̠ún; A: to̠ón; EJ: tu̠ún

tlacolole (reg.) m  (terreno donde no pueden sembrar con yunta porque es muy inclinada)     X: nda̠xi̠n; M: nda̠xi̠n; A: nda̠xi̠n; EJ: nda̠xn

tlacuache  m  X: xa̠ko; M: xako̠; A: xáko; EJ: xa̠ko

Tlapa de Comonfort  X: Ti̠ndàì; C: Tindia̠yu̠;      A: Ta̠ndáyi

tlapaneco  m  X: ívaa; M: iváa

tobillo  m  X: su̠kún xa̠á; A: si̠ko̠n xa̠a̠; EJ: su̠kún x

tocar  vt 1. (a la puerta) X: kani ndaá; M: kani ndaá
2. (por ej.: guitarra, campana, puerta) X: siká
á; M: sakáá; C: sandaa$; A: sakaa; EJ: sákaa
3. (instrumento de viento) X: tivi; M: tivi; C: tivi;    A: tivi; EJ: tivi
X: tiin ndaa; A: tondaa
̠; EJ: tiin ndiaa
X: no existe; M: no existe; C: kasa nda
a; EJ: no existe

estar tocando  X: xa̠ni; M: ñani̠; A: xani, ñani;   EJ: ña̠ni

tocar la suerte  X: ndikava suerte;              C: kandakava suete

hacer tocar  vt  (p. ej.: radio, tocadisco)      X: sikátá; C: sakata; EJ: sákata

tocón  m  EJ: ku̠nd

todavía  adv  X: ya̠a̠; C: ya̠a̠; EJ: ya̠a̠

todavía no  X: tǎan; M: ta̠án; C: ta̠án;        A: ta̠an; EJ: täan

todo  adj  1a. X: ndii; A: ndii; P: ndii; EJ: ndii
1b. X: ndi
i saá; A: ndii saa; EJ: ndii saá, ndisaá
2. X: ya
̠a̠; EJ: ya̠a̠

todos  EJ: ndikuǐi

todos los días  X: vitin ta̠a̠n

tomar  vt  1. (agarrar) X: kiin; M: kiin; C: kiin;        A: kiin; EJ: kiin
2. (beber)
X: koo; M: koo; C: koo; A: koo;   EJ: koo

dar de tomar  vt  X: sikóó; M: sakóó;        A: sakoo; EJ: sákoo

tomate  m  X: tinaná; C: tinana̠; A: tinana;          EJ: ti̠naná

tomate pera, tomate roma  X: tinaná ndikuaa$

tomate silvestre, jaltomate  X: tinaná válí

tomate verde, tomatillo  X: tinaná so̠ó;      EJ: tnaná so̠

tonto  adj  1. X: ví; M: kívi; A: kíví; EJ: kívi
2. X: 1núú; EJ: núú
3. X: no existe; C: so
o$

torcer  1a. vt  X: kavá; M: kavǎ; C: kava; A: kava; EJ: kava
1b.
vi  X: ka̠va̠; M: ka̠va̠; A: ka̠va̠; EJ: ka̠v
2a. vt  X: xayakuá
2b.
vt  X: kixaa yakuá; M: no existe
2c. vt  X: ndasa yakuá

2d. vi  X: kuyakuá; M: kundiakua
2e. vi  X: nduyakuá
3a.
vi  X: kuyo
̠ó
3b. vi  X: nduyo
̠ó

torcido adj  1. X: yakuá; M: yakuá; C: ndiakua$;     EJ: yakuá
2. X: yo
̠ó
3.
X: no existe; A: kíví

ponerse torcido  X: kutoso; EJ: kutǒso
X: ndutoso; M: ndutoso

3a. vi  X: kuyo
̠ó
3b. vi  X: nduyo
̠ó
2d. vi  X: kuyakuá; M: kundiakua
2e.
vi  X: nduyakuá

tormenta  X: sa̠ví íná; A: sa̠vi̠ ta̠chi̠; P: savi nǎa$, savi tachi$

toro  m  X: si̠ndi̠kí; A: si̠ndi̠ki̠; EJ: si̠ndkí

toro artificial  X: toro ka̠ndi̠

tortilla  f  1. X: xi̠tá; M: i̠xtǎ; C: i̠xtǎ; A: si̠ta̠;         P: ixta$; EJ: xi̠tá
2. (pequeña; especialmente para niños;
hablando con un niño) X: lúlu; M: lulu

tortilla de masa no bien molida  X: ikin;       M: ikin; EJ: íkin

tortilla seca  X: lakuán; M: lakuán

tortilla última  X: menke; M: menke$;       EJ: látun

tortuga  f  X: xììn kuái̠; C: lu̠ví; EJ: luvî

tos  f

tener tos  X: katá su̠kún; M: katá súkǔn;      A: kata si̠ko̠n; P: kata sukun$; EJ: katá su̠kún

tener tos con flemas  X: katá naña su̠kún;    M: kata naña súku̠n

tener tos seca  X: katá íchi̠ su̠kún; M: kata ichí súku̠n

tos ferina  X: sàì kàà; EJ: sa̠y ka̠a̠

toser  X: katá su̠kún; M: katá súkǔn; A: kata si̠ko̠n; P: kata sukun$; EJ: katá su̠kún

tostado  m  X: la̠lu̠; M: no existe

tostar  vt  X: sikásu̠n; M: sakásu̠n; A: sakason;     EJ: sáka̠sn
vi  X: ka̠su̠n; M: ka̠su̠n; C: kasu̠n; A: kason;   EJ: ka̠sn

totalmente  adv  X: ya̠a̠; EJ: ya̠a̠

totomostle  m  X: ña̠má; M: ña̠ma̠; C: ñama$;       A: ña̠ma̠; EJ: ña̠má

totopo  m  X: ti̠kásu̠n; C: tikasu̠n; A: tikason;      EJ: ti̠kǎsn

Tototepec  X: Sínǔní; C: Yoso Nuni$; A: Sinóni

trabajar  vt  1a. X: xachíñú; M: sachíñu; C: kasa chíñu; A: kasa chiño; EJ: sáchíñu
1b. X: kixaa chíñú; M: no existe
1c. X: no existe; M: ndasa chíñú
1d. X: kachíñú; M: no existe; A: kichíño;         P: kachiñu; EJ: kachíñu

trabajo  m  X: chiñu; M: chiñu; C: chiñu; A: chiño; EJ: chiñu, chíñu

con mucho trabajo  X: tùví ndióxi̠

trabajoso  adj  X: xuxan

traducir  vt  1. X: sindíkó ko̠o...tu̠un;                  EJ: sándikó…tun
2. X: sindíkó ni
i...tu̠un
3. X: no existe;
C: ndoko nii...tuun$

traer  vt  X: kuikó; M: vikó; C: viko$; A: kuikó;   EJ: vikó
2. X: kuni
i; M: kunii; C: kunii, kanii;           A: kunii; EJ: kunii

tragar  vt  X: kokó; M: koko; C: koko; A: kokó;   EJ: kokó

trágico  adj  X: suchí

tranquilo  adj  X: táxín; M: táxi̠n ; C: táxi̠n; A: tasi̠in;    EJ: táxin

quedar tranquilo  X: kutáxín; M: kutáxi̠n;    C: kutáxi̠n; EJ: kutáxin
1b. X: ndutáxín; M: ndutáx
ǐn

transportar  vt  1. X: kuikó; M: vikó; C: viko$;       A: kuikó; EJ: vikó
2. (consigo; persona, animal) X: kundaka;            M: kundiaka; C: kundiaka; EJ: kundiaka

trapear  vt  X: ndikata; M: ndakatia; C: ndakatia;           A: nakata; EJ: ndakatia

trasladar  vt  X: sama; M: sama; A: sama; EJ: sama

traspasar  vi  (líquido) X: ndikuaku; C: ndakuaku$;     EJ: ndakuaku

trasplantar  vt  X: nditaán; M: ndataan$; EJ: ndataán

trastes  m  X: ko̠ó; M: ko̠ǒ; C: ko̠o̠; A: ko̠o̠;      EJ: ko̠

tratar  vt  (bien o mal) X: kunii; M: kunii;           C: kunii, kaníi; A: kunii; EJ: kunii

tratar amablemente  (insinceramente)         1a. X: kuvatá; M: kuvatia; C: kuvatia;        EJ: kuvatiá
1b. X: nduvatá

tratar mal  X: kixaa kini; M: no existe

travesura  

hacer travesura  X: xasáka; C: kasa saka$

travieso  adj  1. (refiere principalmente a los niños) X: an ini; M: káa̠n ini
2. X: káña; M: káña; C: kaña$; P: káña ini

3. X: no existe; M: ndaa ni$

treinta  adj  X: oko u̠xi̠; C: okoxi$; EJ: o̠ko̠ u̠x

trementina  f  X: xùxà; C: xu̠xa; EJ: xuxa

trementina negro que cae de los pinos          C: xuxa siva

trementina fresca  C: xuxa kuii

trementina formada en bolitas duras  C: xuxa ndiuu

trenzar  vt  X: katún xi̠ní; EJ: katún xní

estar trenzado  X: kununi xi̠ní; C: kununi xini$

trepatroncos  m  EJ: saa lóna

tres  adj  X: u̠ni̠; A: u̠ni̠; EJ: u̠n

todos los tres  X: no existe; A: ndiu̠ni̠

tripas  f  X: sìtì; M: isiti$; A: xiti; EJ: siti

triste  adj  1. X: chíñá; M: chíña; C: chaan$;        A: chíña; P: chaan$
2. (por ser solito) X: ndíi
3. X: suchí
4. X: ndá
vi; M: ndáví; C: nda̠ví; A: ndáví;    EJ: ndávi

estar triste  1a. X: kuchíñá ini; M: kuchíñá ini; EJ: kuchíña ini
1b. X: nduchí
ñá
2a. (
una tristeza muy profunda) X: kundíi ini; M: kundi̠i ini
2b. X: ndundíi

3. (una tristeza muy fuerte; es más fuerte que kuchíñá ini) X: kusuchí ini;           M: kusúchí ini; C: kusuchi ini;              A: kuchuchú ini; EJ: kusuchí ini             4. M: kutati ini$; EJ: kutáti ini           

troje  f  1. X: ya̠ka̠; A: yaka̠; EJ: ya̠k
2. (estilo viejo) X: ya
̠ka̠ ñuú; EJ: ya̠k

trompo  m  EJ: chirómba

tronar  vi  1. X: ka̠ndi̠; M: kandi̠; A: kandi;       EJ: ka̠nd
2. X: ni
̠i; M: niǐ; C: nii$; A: nii; EJ: ni̠i
3. (lluvia) X: nda
̠i̠ sa̠ví; C: ndayu savi$;         A: nda̠yi̠ sa̠vi̠; EJ: nda̠y sví

hacer tronar  X; sikándi̠; M: sakándi̠;       EJ: sáka̠nd

tronco  m  X: no existe; M:

tropezar  1. vt  X: kaki̠i
2.
vi  X: kachii xa̠á; M: kachii xaa$; EJ: kachii xa̠á
3. vi  X: kaku
̠un; M: kakuun; A: kako̠on;      EJ: kaku̠un

trozo  m  1. X: kondo; M: kondo; C: kondo; A: kondo; EJ: kondo
2. X: ña
ñu; M: ñañu; C: ñanu$; A: ñáño;       P: ñañú; EJ: ñañu

truncado  adj  C: tiku̠ndu̠

tuétano  m  1. X: mbeke; M: meke$; A: meke        2. EJ: ndiki

tule  m  (se usa en hacer sillas de rezo) X: no existe; C: koyo

tumbar  vt  1a. (hacer caer; obj. sing.) X: sikâva
1b. X: sindikává; M: sandákáva; C: sandakava$; A: sanakava; EJ: sándakava
2. (hacer caer) X: sindúvá; EJ: sánduva
3. (para abajo) X: ka
̠ta̠vi̠; M: katavi̠; EJ: kata̠v

tumorcillo  m  (forúnculo) X: ta̠a

túmulo  m  X: ñáñá; C: ñáñá; EJ: ñáñá

tuna  f  X: chǐkín; M: chi̠kín; P: chikín; A: chi̠kín

tupido  

ponerse tupido  1a. X: kukóo̠; M: kukóo̠
1b. X: ndukó
o̠

tuza  f  X: tiu̠ú; EJ: tiǔu

 


U  -  u

 


último  adj  1. (hijo) X: menke; M: menke$
2. (hijo) X: xátún; C: xátun
3. X: no existe; M: maton$; EJ: mátun, látun
4. X: no existe; C: sain$

un, uno  adj  X: iin; M: iin; A: ñii; EJ: iin

uno a otro  X: án; M: táán; C: ta̠an;       A: táán; EJ: táán

uno por uno, cada uno  X: iin iin; M: iin iin;      A: ñii ñii; EJ: iin iin

único  adj  X: iin ndaá kulu; M: iin ndaá núu̠; P: iin ndaa kulu

unido  adj

bien unido  X: kútú; M: kútu̠; C: kutu$; EJ: no existe

untado  

estar untado  X: no existe; M: no existe;     C: kaa

untar  vt  X: ndiyákun; M: ndayakun; C: ndayakun;      EJ: ndayǎkun

uña  f  X: chîín; M: chíǐn; C: chíi̠n; A: chíi̠n; EJ: chîín

urraca azulejo  f  (ave) X: xǐli

usado  adj  X: u̠

usar  vt  X: kuniñúú; M: kuniñúú; A: koni ñóó;     EJ: kuniñúu

usar frugalmente  vt  1a. X: xakuíí; M: no existe
1b. X:
kixaa kuíí; M: no existe
2a. X: xayóko; M: sayóko; EJ: sáyóko
2b. X:
kixaa yóko; M: no existe

útero m  EJ: sóko


V  -  v

 


vaca  f  X: si̠ndi̠kí; A: si̠ndi̠ki̠; EJ: si̠ndkí

vaciar  1a. vt  X: koyo; M: koyo; A: koyo; EJ: koyo
1b. X: ndikoyo
2a. vt  X:
xayuchí; M: savichí
2b.
vt  X: kixaa yuchí; M: no existe
2c. v prnl  X: kuyuchí; M: kuvichí; EJ: kuvichí
2d. v prnl  X: nduyuchí
3.
vt  X: ndiso ndee
4. A: nandiso

vacilar  vi  X: kaka u̠vi̠ ini; M: no existe; A: kaka ini; EJ: kaka u̠v ini

vacío  adj  1. X: yuchí; M: vichí; C: vichi$;          A: vi̠chí; EJ: vichí
2. A: yúyú

dejar vacío  vt  1a. X: xayuchí; M: savichí
1b. X: kixaa yuchí; M: no existe

ponerse vacío  1a. X: kuyuchí; M: kuvichí;     EJ: kuvichí
1b. X: nduyuchí

vacunarse  v prnl  X: kutátán; M: kutátán;            A: kuta̠ta̠n; EJ: kutátán

valiente  adj  1. X: táí; M: tiáyú; C: tiáa; A: téé;   EJ: tiáyú
2. X: ta
̠a; M: tia̠ǎ; C: tia̠a; A: ta̠a; EJ: tia̠a

hacerse valiente  X: xata̠a; C: kasa tiaa

ponerse valiente  1a. X: kutáí; M: kutiáyú;     EJ: kutiáyú
1b. X:
ndutáí; M: ndutiáyú; EJ: ndutiáyú

valuar  vi  X: ndaa ya̠vi; EJ: ndaa ya̠vi

vano adj

en vano  adj  ya̠ma̠ní uun
2. X: x
ǐko

vapor  m  X: yo̠kó; M: yo̠kǒ; A: yo̠ko̠; EJ: yo̠kó

vara  f  X: ndùkù; EJ: ndu̠k                  

veinte  adj  X: o̠ko̠; A: o̠ko̠; EJ: o̠k

veintenas  adj  X: xiko; A: si̠ko̠; EJ: xiko

vejiga  f  X: xáxa; A: sa̠sa̠; EJ: lamba tiáxa

vela  f  X: tímá; M: tímá; C: tiúmá; A: tímá; EJ: ití

vello  m  X: ixí; M: ixí; A: yisi̠; EJ: ixí
vello de cuerpo  A: yisi ñii
̠

velludo  adj  X: túmí; C: túmí; EJ: túmí

vena  f  X: tùchi; A tu̠chu; EJ: tu̠chi

venado  m  X: isu; M: isu; C: isu$; A: yusu; EJ: isu

venadito  X: ndíní

vencer  vi   1. X: kuchíñú; M: kuchiñu;                C: kuchuun$; A: kuchiño; EJ: kuchiñu
2. X: kundeé; M: kundie
̠e; A: kundee;            EJ: kundieé

vender  1. vt  X: xikó; M: xi̠kó; C: xi̠kó; A: si̠kó; EJ: xǐko
2. v prnl  X: kia
̠vi; M: kiyavi̠; C: kiyavi$;     EJ: kiya̠vi

veneno  m  X: ta̠tán; M: tatǎn; C: ta̠ta̠n; A: ta̠ta̠n; EJ: ta̠tán

venenoso  adj  X: xa̠tu̠; A: xa̠ti̠; EJ: xa̠t

venerar  vt  X: kañúú; M: kañúú; A: kañóó;       EJ: kañúú

venir  vi  X: kixi; M: kixi; C: kixi; A: kixi

venta  f

estar de venta  X: kia̠vi; M: kiyavi̠;           C: kiyavi$; EJ: kiya̠vi

ventana  f  X: veendana$

ver  1a. vt  X: koto; M: koto; C: koto; A: koto;    EJ: koto
1b.
vt  (con atención o para entretenerse) X: koto nde
é; M: koto ndiee$; C: koto ndiee$, tondiee$; A: koto ndayá; EJ: kundie
1c.
vt  X: ndikoto; M: ndakoto; A: nakoto
1d.
vt  X: no existe; C: koto
ni$; EJ: kutoni
2. vt  X: 2kuni; M: kuni; C: kuni; A: koni;      EJ: kuni
̠
3. vt, v prnl  X: kutuvi; M: kutuvi; A: 3tivi;     EJ: kutuvi
4a. vt  (cuidar) X: xakuénta; M: sakuéndá;      EJ: sákuénda
4b.
vt  X: kixaa kuénta; M: no existe
5.
vt  (uno a otro) X: ndikitá
án; M: ndakitáán; C: ndakitaan; A: nakitáan; EJ: ndakitáán
6a. v prnl  X: ku
̠na̠a̠; M: kuñaa$; A: kunáa̠;   EJ: kuna̠
6b. v prnl  X: ndikuna
̠a̠
7. v prnl  X:
1kuni; M: kuni; EJ: kuni

ver con deseo, con deseo  X: koto chíñá;   M: kotoni chíñá, kotoni chaan; C: kotoni chíñá, kotoni chaan

veras  f

de veras  X: ndixa; C: ndixa$; A: ndíxa;    EJ: ndixa

verdad

en verdad  X: ndixa; C: ndixa$; A: ndíxa;   EJ: ndixa

verdadero  adj  X: nda̠a̠; M: nda̠a̠; C: nda̠a̠, A: nda̠a̠; EJ: nda̠a̠

verde  adj  1. (el color) X: kuîí; M: kuíǐ; C: kuíi̠;    A: kuíi̠; EJ: kuîí
2. (crudo) X: í
í; M: yíí; A: yíí; P: íí; EJ: í

hacer verde  vt  1a. X: xakuîí; M: sakuíǐ
1b. X: kixaa kuíî; M: no existe

1c. X: ndasa kuîí; M: ndasa kui
̠i̠n

ponerse verde  1a. X: kukuîí; M: kukuíǐ
1b.
X: ndukuîí; C: ndukuíi̠

verde opaco  adj  1. X: kuîí xa̠a̠; M: no existe
2. X: kuîí tu
̠ún; M: no existe
3. X: kuîí yayu; M: no existe

verdolaga  f  X: iva chi̠ki̠tu̠n; M: iva chi̠ki̠tu̠n;        A: yiva chikito̠n; EJ: yuva chi̠ktn

vergüenza  

tener vergüenza  X: kukaan nu̠ú; M: kukaan nu̠u̠; A: kukaan no̠o̠; EJ: kukaan n

vesícula biliar  f  X: ka̠va̠; M: ka̠va̠; A: ka̠va̠;       EJ: ka̠v

vestido  m  X: xìyò; M: xi̠yo; C: xi̠yo, A: si̠yó;     EJ: xiyo

vestir  vt  1a. sikundíxí; M: sakundixi$;               A: sakundixin; EJ: sákundixi
1b.
vt, vi  X: kundixi; M: kundixi; C: kundixi; A: kundixin; EJ: kundixi
1c.
vt, vi  X: ndikundixi; C: ndakundixi;              EJ: ndakundixi

vez  f  X: ichí; M: ichí; A: yichi̠; P: íchi; EJ: ichí

a veces  X: sava; M: sava; A: sava; P: sava;      EJ: sava

de una vez  X: iin chiñu náa̠
X: no existe; A: ñii xaa
X: no existe; A: sivi saá

muchas veces  X: no existe; M: ña̠á; A: na̠a

otra vez  adv  1. X: tuku; M: tuku; A: tuku;       P: túkú; EJ: tuku
2. X: tu; M: tu; C: tun$; EJ: tu

tal vez  1. X: vasana
2. X: chi vasana
3. X: á sana; M: á sana                         4. EJ: átu
5. A: vavaa
̠

viajar  v aux  X: kaka; M: kaka; A: kaka; EJ: kaka

víbora  f  X: ko̠ó; M: ko̠ǒ; C: ko̠o; A: ko̠o̠; EJ: ko̠

víbora de cascabel  X: ko̠ó káa; M: ko̠ǒ káa, ko̠o̠ káa; EJ: kkǎa

Vicente Guerrero  X: Xíkíñú Kuáa; P: Xikiñu Kuaa

viejo  adj  1. X: yatá; M: yatá; C: yatá; A: yatá;    EJ: yatá
2.
X: chée; M: chée; C: chée̠; A: chée; EJ: chêé, chée

hacer viejo  1. X: xachée; M: sachée; EJ: sáchêé
1b. X: kixaa chée; M: no existe

1c. X: ndasa chée; M: ndasa chée
2a. X: xayatá
2b. X: kixaa yatá
; M: no existe

ponerse viejo 1a. X: kuyatá; M: kuyatá;       C: kuyatá; EJ: kuyatá
1b. X: nduyatá; M: nduyatá

2a. X: kuchée; M: kuchéé; C: kuchée̠
2b. X: nduchée; C: nduchée
̠
3a. (suj. sing.) X: kuká
nú; M: kuká
3b. X: nduká
nú; C: ndukánu
4a. (suj. pl.) X: kuná
nú; M: kunánu̠
4b. X: nduná
nú; C: ndunánu

viento  m  X: ta̠chí; M: ta̠chǐ; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí;       EJ: ta̠chí

hacer viento 1. X: kani ta̠chí; M: kani ta̠chi̠;    A: kani ta̠chi̠                                          2. EJ: kaka ta̠chí

tener fuerza el viento  X: no existe;            C: kuninu tachi

vientre  m  X: ti̠xin; M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin;       EJ: ti̠xin

viga  m  C: vínká

viga del pico de la casa  X: itún xi̠kí vee;   M: tun xíki vee, gavinete$; C: xitu vee$

vigilar vt  1a. X: xakuénta; M: sakuéndá;               EJ: sákuénda
1b. X: kixaa kuénta; M: no existe

violar  vt  (no respetar) X: ya̠a nu̠ú

visitar  vt  X: koto; M: koto, kotoni táán; C: koto, kotoni táán; A: koto; EJ: kutoni, kutoni táán

visitar continuamente  X: no existe; M: kaka nuu; EJ: kaka nuu

viudo, a  m, f  X: ndaví; A: ndáví; EJ: ndaví

hacerse viudo, a  1a. X: kundávi;              M: kundáví; EJ: kundaví
1b. X: ndundá
vi; EJ: ndundaví

vivir  vi  1. X: kutaku; M: kutiákú; C: kutiaku$;            A: kutaku; EJ: kutiaku
2.
(existir) X: koo; M: koo; A: koo; EJ: koo
3a. (sentado; suj. sing.) X: kundú
ú; M: kundúǔ; C: kundúu; EJ: kunduú                                3b. (acostado; suj. sing.) X: kundúú; C: kandúu; A: kandúu; EJ: kandúu                                                              3c. (sentados o acostados en su propio lugar; suj. pl.) X: kundoo; M: kundee; C: kundee;            A: kundoo; EJ: kundee

hacer vivir  X: sinditáku; C: sandatiaku;      A: sanataku; EJ: sándatiaku

llegar a vivir  X: xiko̠o

vivir aparte  X: koo síín

vivir juntos  X: kitáán; M: kutáán; EJ: kitáán

vivir otra vez  X: nditaku; M: ndatiaku;      C: ndatiaku; A: nataku; P: ndataku;      EJ: ndatiaku

vivo  adj  X: tâku; EJ: tiáku

volar  vi  X: ndachí; M: ndachí; A: ndachí;          EJ: ndachí

voltear  vt  1. X: ndikó nii; A: ndikó nii
2a.
vt  X: sitúví; EJ: sátuví
2b. vi  X: tuví; A: tivi; EJ: tuví
3. vt  X: no existe; A: xiko ni
i

voltear la vista  (de repente) X: sikúun nu̠ú;    EJ: sákn n

voluntariamente  X: ini mií; M: ini mii; EJ: ini mií

volver  vt  1a. (pagar de vuelta) X: xanu̠ú; M: no existe
1b. X:
kixaa nu̠ú; M: no existe
1c. X: ndasa nu
̠ú
1d. X: ndunu
̠ú
2. vi  (regresar) X: ndikó; M: ndikó; C: ndikó;         A: ndikó, nandiko$; EJ: ndikó
3. vi  (ponerse) X: nduu; M: nduu; A: nduu;     EJ: nduu
4. vi  X: no existe; C: nduvi$
5. vi  A: xi
̠kó ko̠o̠
6.
vi  X: no existe; C: kana$

vomitar  vi  X: nduxan; M: nduxan; A: nduxan;     EJ: nduxan

voz  f  1. ta̠chí; M: ta̠chǐ; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí;         EJ: ta̠chí
2. X: ndùsù; A: ndusu; EJ: ndu
̠su

vuelta  f

dar vuelta  1a. vt  X: kavá; M: kavǎ; C: kava;    A: kava; EJ: kava
1b. vt  X: kavá nuu; M: kava nuu;        EJ: kava nuu
1c. vi  X: ka
̠va̠ nuu; M: ka̠va̠; EJ: ka̠v nuu

 


X  -  x

 


xatu  m  (tortilla gruesa y dulce) X: xàtún; M: xa̠tú; EJ: xǎtu

ximile  m  (insecto) X: tiàá

Xochapa  X: I̠ta Ita; M: Tia̠ta; C: Tiata$; P: Teta$

 


Y  -  y

 


y  conj  1. (se usa entre oraciones) X: ta; M: ra; A: ta;   EJ: ra
2. (se usa entre palabras y frases) X: tin; M: chin$; A: tín; EJ: chin
3. (con) X:
ín; M: xíín; C: xíin; A: xíín;      P: xíín; EJ: xíin

y si  X: tátu; EJ: tátu

ya  adv  X: xa̠; C: xa̠; A: xa, xi; EJ: xa̠

yema

yema de tallo de milpa/maíz or de caña      X: sa̠ma̠; A: tamá

yerbabuena  m  1. X: mìnù stíla; M: minu kastílá; C: mi̠nu kastílá; A: mi̠no kastila; EJ: minu
2. X: no existe; C: ndiayu$

yerno  m  X: kàsá; M: ka̠sá; A: ka̠sá; EJ: kǎsa

yugo  m  X: yúku; M: yúku; A: 3yókó; EJ: yúku

yunta  m  C: yúkú

 


Z  -  z

 


zacate  m  X: ndióo; C: ndayoo$; A: ndáyoo;     EJ: ndáyo̠o

tipo de zacate rasposo  X: no existe;           C: kuayo

zafarse  vi  (para abajo) X: kinúú; M: kunuu; P: kinuu ndaa$; EJ: kinúu ndiaa

zanate  m  X: sàà ndáá; M: sa̠a ka̠xtíyo; C: saa ka̠xtíyo; EJ: tkuíndi

zancudo  m  X: ndikuiín; M: ndiyáá; A: tikui̠in;    EJ: malí

zanja  f   1. X: chi̠chi; M: chichi̠; A: chi̠chi;         EJ: chi̠chi
2.
C: tundoo$; EJ: túndoó

zapote  m  

zapote negro  X: ndokó; M: ndo̠kó; C: ndokó;   EJ: ndokó

zarigüeya  f  X: xa̠ko; M: xako̠; A: xáko; EJ: xa̠ko

zarzamora  f  X: no existe; M: nañǔ; C: nañǔ;       EJ: nañú

Zitlaltepec  X: Ikú Kìmì; M: Ikú Ki̠mi; C: Yukú Ki̠mi; P: Kukimi$

zopilote  m  X: mbelo; A: tioko chée; EJ: lanko

zorrillo  m  X: ín; M: liru$, xarinka$; EJ: lírú

zorro  m  X: i̠kuìì; M: yukui̠i; C: yu̠kuii; A: ño̠kuíí; P: xikuii$; EJ: yu̠kuii

Zoyatlán  X: Tañuú

zumbar  vi  X: ni̠i; M: nii̠; C: ndinii$; A: ni̠i;    EJ: ni̠i